rèn kĩ năng thực hành thí nghiệm thông qua việc dạy học vật lý 6 để nâng cao chất lượng bộ môn

Đối với người giáo viên thì quantrọng nhất là đổi mới phương pháp dạy học vì giáo viên là người trực tiếp tácđộng đến học sinh, đặt học sinh vào vị trí trung tâm, bản thân học sinh phải

BẢN TÓM TẮT ĐỂ TÀI

Tên đề tài: “Rèn kĩ năng thực hành thí nghiệm thông qua việc dạy học Vật

lý 6 để nâng cao chất lượng bộ môn”.

Họ và tên tác giả: NGUYỄN THỊ BẠCH YẾN

Đơn vị công tác: TRƯỜNG THCS BÀU NĂNG.

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI :

- Hình thành cho học sinh thao tác chính xác khoa học, rèn kĩ năng thựchành, kĩ năng phân tích, xử lí các số liệu

- Nhằm giúp học sinh biết tự bố trí thí nghiệm và đọc kết quả chính xác

- Hạn chế cho học sinh ghi nhớ máy móc, tăng cường kích thích tư duy,

tự học của học sinh, rèn kĩ năng diễn đạt rõ ràng bằng ngôn ngữ Vật lý mangtính chính xác và khoa học cao

- Học sinh biết học tập và làm thí nghiệm theo nhóm nhằm phát huy mộtcách tích cực, tự suy nghĩ và làm việc nhiều hơn, làm việc một cách độc lập

II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU :

- Đối tượng: Rèn kĩ năng thực hành thí nghiệm cho học sinh lớp 6A4

- Phương pháp:

a Phương pháp đọc tài liệu

b Phương pháp quan sát

c Phương pháp điều tra thực tiễn thống kê, phân loại

d Phương pháp kiểm tra, đối chiếu, so sánh

III ĐỀ TÀI ĐƯA RA GIẢI PHÁP MỚI:

- Học sinh rèn luyện được nhiều kĩ năng thí nghiệm, hình thành thóiquen về các trình tự tiến hành thí nghiệm

- Học sinh biến mình thành người tự khám phá ra kiến thức, tự tìm kiếnthức cho mình để tiếp thu kiến thức mới

IV HIỆU QUẢ ỨNG DỤNG:

a Các em phải học tập, phải vận động, phải suy nghĩ và làm việc nhiềuhơn, làm việc một cách độc lập trên cơ sở các em đã nắm vững nội dung bàihọc, mục tiêu bài học, kiến thức cơ bản rèn kĩ năng và phương pháp học tập.

b Học sinh biết tự đánh giá kết quả học tập của mình sau giờ học

c Các em tự học hỏi, tự thảo luận giải quyết vấn đề bài học

Việc đổi mới cần được thực hiện trên cả 3 mặt: Nội dung dạy học,phương pháp dạy học và phương tiện dạy học Đối với người giáo viên thì quantrọng nhất là đổi mới phương pháp dạy học vì giáo viên là người trực tiếp tácđộng đến học sinh, đặt học sinh vào vị trí trung tâm, bản thân học sinh phải tíchcực, tự lực học tập để xây dựng, chiếm lĩnh kiến thức, rèn kĩ năng, phát triển

năng lực và hình thành tình cảm, thái độ; giáo viên không còn giảng giải minhhọa nữa mà trở thành người tổ chức, hướng dẫn giúp đỡ học sinh để các em cóthể thực hiện thành công hoạt động học tập Vì thế cho nên trong tiết thực hànhthí nghiệm môn Vật lý 6, giáo viên chỉ hướng dẫn các bước thực hiện sau đó cácnhóm tự làm và ghi kết quả vào mẫu báo cáo thí nghiệm

Do học sinh đầu cấp nên các em còn chưa quen thực hiện thí nghiệm, báocáo thí nghiệm và khai thác kiến thức mới từ các thí nghiệm, thao tác còn lúngtúng, còn tự làm theo ý thích, nên kết quả đạt chưa cao Cho nên, giáo viênhướng dẫn học sinh kỹ các bước thí nghiệm, cách quan sát và thu thập thínghiệm là cơ sở thu thập kiến thức mới Đó cũng là lí do mà tôi chọn đề tài:

“Rèn kĩ năng thực hành thí nghiệm thông qua việc dạy học Vật lý 6 để nâng cao chất lượng bộ môn” để học sinh thực hiện tốt hơn sau mỗi tiết học có thí

nghiệm thực hành

2 Mục đích nghiên cứu:

Nghiên cứu thực trạng học tập, khả năng vận dụng kiến thức, xử lí thông tin của học sinh, nhằm nắm được mặt mạnh, tồn tại, từ đó tìm nguyên nhân giúp học sinh hoàn thành tốt và nâng cao khả năng tư duy, tích cực trong việc tiếp thu kiến thức của học sinh

Nghiên cứu trình tự tiến hành kết hợp với cách ghi kết quả thí nghiệm

3 Đối tượng nghiên cứu:

Hướng dẫn học sinh hoàn thành báo cáo thực hành thí nghiệm môn Vật

lý 6 ở phần cơ học: như đo độ dài; thể tích; xác định khối lượng riêng của sỏi; lực khi sử dụng các máy cơ đơn giản ở lớp 6A4 trường Trung học cơ sở Bàu Năng

4 Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện đề tài này tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

Phương pháp đọc tài liệu; Phương pháp nghiên cứu, Phương pháp dạy và

học, Phương pháp quan sát; Phương pháp đàm thoại; tìm hiểu đối tượng họcsinh

Thống kê, kết quả thực hành thí nghhiệm qua các bài học thuộc HKI; Sosánh, đối chiếu trình độ tiếp thu giữa hai lớp.

Trong các tiết thực hành, nếu giáo viên có phương pháp tổ chức giảng dạytốt tiết có thí nghiệm vật lí và tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm trong giờhọc vật lí một cách có hiệu quả; học sinh sẽ tự chiếm lĩnh kiến thức môn học,phát huy tính tích cực, năng động và sáng tạo trong giờ học Từ đó góp phần đổimới phương pháp và nâng cao dần chất lượng dạy học theo tinh thần đổi mớicủa ngành đề ra

II NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận:

1.1 Các văn bản chỉ đạo của cấp trên:

Chỉ thị 40 – CT/TƯ V/v xây dựng nâng cao chất lượng đội ngũ nhàgiáo và cán bộ quản lí giáo dục ghi rõ: “ Đặc biệt đổi mới mạnh mẽ và cơ bảnphương pháp giáo dục nhằm khắc phục kiểu truyền thụ một chiều, nặng líthuyết, ít khuyến khích tư duy sáng tạo, bồi dưỡng năng lực tự học, tự nghiêncứu, tự giải quyết vấn đề, phát triển năng lực thực hành của người học….(điều1- trang 12)

Để thực hiện nghị quyết số 40/ 2000/ QH 10 của Quốc hội, khoá ngày9/12/2000 của thủ tướng chính phủ về việc đổi mới chương trình giáo dục phổthông đã khẳng định mục tiêu của việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thônglà:"Xây dựng nội dung chương trình, phương pháp giáo dục toàn diện cho thế

hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển của nguồn nhân lực phục vụ cho công nghiệphoá, hiện đại hoá đất nước, phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam,tiếp cận trình độ giáo dục phổ thông ở các nước phát triển trong khu vực và trênthế giới”

Nghị quyết TW 2 – khoá VIII (12 – 1996) khẳng định: “Phải đổi mớiphương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyệnthành nếp tư duy, sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháptiên tiến và phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo thời gian tựhọc, tự nghiên cứu cho học sinh”

Luật giáo dục sữa đổi 2010, điều 28.2 nêu rõ: “Phương pháp giáo dụcphổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh;phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự

học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn kĩ năng vận dụng kiến thức vào thựctiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Từ thực trạng các văn bản chỉ đạo, để thực hiện tốt các chỉ đạo đó gópphần nâng cao hiệu quả giáo dục, trong giảng dạy giáo viên tìm ra giải phápgiúp học sinh học tập bộ môn tốt hơn

- Các bảng kết quả thí nghiệm và mẫu báo cáo thực hành là một trongnhững nguồn để hình thành kiến thức, kĩ năng mới cho học sinh Thông qua đâyhọc sinh kiếm được kiến thức và kĩ năng mới, hình thành thế giới quan khoahọc

- Thu thập số liệu cho các bảng kết quả thực hành là công cụ hữu hiệuphát triển tư duy, quan sát, nhận xét giải quyết vấn đề tích cực nhanh chóng cóhiệu quả Đồng thời giúp học sinh rèn luyện phong cách làm việc của người laođộng mới, cần cù cẩn thận, nhanh nhẹn, độc lập sáng tạo trong công việc

- Quan hệ tương hỗ giữa giáo viên và học sinh đạt được hiệu quả tối

ưu trong trường hợp có sự thống nhất biện chứng giữa hoạt động của giáo viên

và học sinh, trong đó có sự nỗ lực của giáo viên cùng với sự nỗ lực của bảnthân học sinh để tạo nên sự cộng hưởng của chính quá trình dạy học Đồng thờitạo ra cho học sinh động cơ khiêu gợi tính tò mò, ham hiểu biết, rèn kĩ năng,thao tác để tạo sự hứng thú nhận thức của học sinh Để thực hiện được điều này,giáo viên phải chuẩn bị thật tốt nội dung, phương pháp cũng như các thiết bị đồdùng, dụng cụ thí nghiệm

2 Cơ sở thực tiễn:

2.1.Thực tiễn vấn đề nghiên cứu:

Do học sinh đầu cấp, đầu năm học, đa số học sinh còn chưa quen vềphương pháp dạy học cũng như các thao tác làm thí nghiệm thực hành, cũngnhư chưa biết khai thác kiến thức mới từ các thí nghiệm đã thực hiện đó là sựcần thiết nhất đối với học sinh học môn Vật lí 6

Học sinh gặp thí nghiệm còn lúng túng trong quá trình sử dụng cácdụng cụ thực hành thí nghiệm, tự làm theo ý mình và hăng say làm, quên ghi kếtquả hay ghi sai cột, sai dòng, ghi số liệu sai

Kết quả thí nghiệm thu được chưa biết cách xử lý để giải quyết vấn đề

2.2 Sự cần thiết của đề tài:

Trước khi bước vào học môn vật lý thì đòi hỏi học sinh phải năngđộng, sáng tạo, tích cực, tự giác, có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

mà biện pháp thiết thực nhất là đổi mới phương pháp giáo dục, trong đó giáoviên là người có vai trò quan trọng nhất là phải hướng dẫn học sinh biết cáchrèn kĩ năng thực hành thí nghiệm vật lý ở các tiết học Bởi vì việc rèn kĩ năngthực hành thí nghiệm cho học sinh là rất cần thiết và có vai trò quan trọng,quyết định đến chất lượng dạy và học của môn vật lý

Làm những thí nghiệm từ đơn giản đến phức tạp giúp học sinh nắm vững,đào sâu mở rộng kiến thức, khái quát hoá vấn đề cơ bản của kiến thức đã học, từ

đó nâng cao chất lượng học tập môn vật lý của học sinh

Ví dụ: Học sinh cần nắm được dụng cụ đo độ dài, thể tích chất lỏng là gì?Đơn vị?

Để đo độ dài dùng các loại thước, đo thể tích dùng bình chia độ, ca đong,

lít = 1dm3

Nắm được cách sử dụng các đồ dùng thí nghiệm như biết các giới hạn

đo (GHĐ), độ chia nhỏ nhất (ĐCNN) của dụng cụ để lựa chọn hợp lý

Nắm vững mục đích thí nghiệm để ghi lại những số liệu tỉ mĩ, đầy đủ,chính xác điền vào các bảng thực hành.

Dựa vào bảng thí nghiệm đó giải quyết vấn đề đặt ra

Rút ra được kiến thức cần biết, cần nhớ qua các bảng báo cáo thínghiệm

Vận dụng kiến thức mới đó để xử lí các tình huống mới (trả lời câu hỏivận dụng)

Về nhà học bài, làm bài, quan sát thêm thực tế để củng cố thêm kiếnthức mới, đọc trước bài sau để có thể giúp giáo viên chuẩn bị một số dụng cụcần thiết tự kiếm cho thực hành (như sỏi, đá, dây buộc, dây thun, quả bóng,cân…) hình dung được các bước tiến hành để có thể nhuần nhuyễn trong thaotác vừa làm vừa ghi kết quả có tác phong làm việc khoa học

Vì vậy, thực hành thí nghiệm vật lý chỉ đạt hiệu quả cao khi có sự tham giatích cực của học sinh Đặt biệt là giáo viên phải hướng dẫn học sinh rèn một số

kĩ năng thực hành cho các em Do đó vấn đề đặt ra là:

- Rèn kĩ năng tiến hành thí nghiệm và khai thác kiến thức từ báo cáo thínghiệm trong tiết học, sau tiết học

Học sinh có kĩ năng sử dụng các dụng cụ đo: thước, bình đong, cân, lựckế… và đo được các đại lượng tương ứng Cụ thể học sinh biết ước lượng, đo,đọc, ghi kết quả đo, lấy giá trị trung bình các đại lượng đo.

Trên cơ sở các phép đo (V, m, P…) có dữ liệu học sinh xác định khốilượng riêng, trọng lượng riêng bằng công thức

Sử dụng máy cơ đơn giản thu thập số liệu giải quyết vấn đề đặt ra ở bàihọc từ đó thấy được tùy theo mục đích sử dụng mà biến đổi lực như thế nào chophù hợp

- Giáo viên phải nắm được nội dung các bước tiến hành thí nghiệm

- Hướng dẫn học sinh cách ghi mẫu báo cáo

Các thành viên trong nhóm cùng tích cực hoạt động mang lại kết quảchính xác, nhanh chóng cùng nhau giải quyết vấn đề dưới sự hướng dẫn, gợi ýcủa giáo viên

3.2 Giải pháp chứng minh vấn đề được giải quyết.

báo cáo thí nghiệm trong tiết học, sau tiết học

Đầu tiên là giáo viên phân chia nhóm, mỗi lớp 6 nhóm Nghĩa là haibàn một nhóm, phân cụ thể nhóm trưởng và sau đó yêu cầu nhóm trưởng lênnhận dung cụ thực hành từ tay giáo viên phát ra đem về cho nhóm để thựchiện Cho học sinh làm quen tiếp xúc với các dụng cụ tìm hiểu GHĐ,ĐCNN, công dụng đo gì? Trong trường hợp nào?

Ví dụ: Trên bàn có nhiều loại thước, để đo chiều dài quyển sách vật lý, đophòng học dùng thước nào?

Đo thể tích chất lỏng, vật rắn không thắm nước dùng bình đong, bình tràn

Đo lực, trọng luợng dùng lực kế

Trong tiết thực hành, giáo viên đóng vai trò người cố vấn, người độngviên, cổ vũ động viên thực hiện của các nhóm, người hướng dẫn các nhóm học

tập làm việc theo các quy tắc dân chủ, hợp tác tương trợ, tôn trọng lẫn nhau.Hướng dẫn học sinh sử dụng các dụng cụ, các bước tiến hành thí nghiệm, cáchđọc và cách ghi kết quả vào bảng thực hành.

Ví dụ: Dùng bình chia độ đo thể tích vật rắn không thấm nước làm sao?Ước lượng thể tích của vật, vật lọt vào bình chọn bình, đổ nước vào với thể

Bỏ vật rắn vào bình, nước dâng lên

Vvật = Vdâng – Vban đầu

Đối với những bài cần phải có kết quả thí nghiệm mới giải quyết được,cho học sinh thí nghiệm đo đạc ở các trường hợp, so sánh, rút ra kết luận

Ví dụ: Trọng lượng của vật 2000N nếu muốn dùng một lực kéo nhỏ hơntrọng luợng vật dùng các dụng cụ nào? ( mặt phẳng nghiêng, ròng rọc động)

Từ các bảng kết quả thí nghiệm, bảng báo cáo rút ra kết luận, giải quyếtvấn đề

Ví dụ: Từ bảng kết quả thí nghiệm:

NTổng 2 lực dùng đểkéo vật lên theo phươngthẳng đứng

1+1= 2N

Qua số liệu thực tế từ thí nghiệm rút ra được kết luận: Khi kéo vật lên theo

phương thẳng đứng cần phải dùng một lực ít nhất bằng trọng lượng của vật.

Vận dụng kiến thức mới vừa thu thập được giải quyết tình huống mới vàghi nhớ vấn đề mới

Ví dụ: 1 ống bêtông nặng 2 tạ rớt xuống mương có 4 người, mỗi người nặng

40 kg, liệu 4 người này có thể kéo thẳng ống lên không?

Giải quyết: Ống có P = 10 x m = 10 x 200 = 2000 N

Tổng lực kéo của 4 người F = 10 x m x 4 =10 x 40 x 4 = 1600 N.

5 người

 Chứng minh vấn đề được giải quyết

Tìm hiểu và sử dụng một số dụng cụ đo cơ bản

Ví dụ: Nhóm 1, 2, 3 đo chiều dài bàn học

Nhóm 4, 5, 6 đo bề dày cuốn sách vật lý

Trình tự:

+ Chuẩn bị: thước mét, thước kẻ học sinh

Kẻ bảng kết quả đo độ dài (học sinh nào có vở bài tập sử dụng bảng của vở bài tập)

+ Tiến hành: làm theo chỉ dẫn và ghi kết quả vào bảng:

bảng (chú ý cách đặt thước, đặt mắt, cách đọc kết quả đúng giáo viên thao tác mẫu cho học sinh quan sát)

Bảng 1.1 Bảng kết quả đo độ dài

Độ dài cần đo

Độdàiướclượng

Bề dày cuốn

sách vật lí 6

…mm

+ Qua bảng kết quả thí nghiệm trên học sinh so sánh giữa các nhóm, rút ra cách đo độ dài để có kết quả chính xác.

Ví dụ : muốn biết thể tích hòn đá có hình dạng bất kì, cây đinh ốc…tiến

hành như thế nào?

Trường hợp vật lọt vào bình chia độ:

Chuẩn bị:

1 bình chia độ; hoặc

chai, lọ, ca đong có ghi

dung tích sẵn; dây buộc

tíchướclượng(cm3)

Thểtíchđođược(cm3)

(cm3)

Vậy ước lượng tốt Nếu học sinh nào ước

Dựa vào bảng kết quả thí nghiệm để giải quyết vấn đề, thu thập kiến thứcmới

Ví dụ: Sợi dây thun, cao su, lò xo có tính chất gì? Tính chất này có đặc điểmgì? Cần dựa vào bảng kết quả thí nghiệm sau

Bảng kết quả:

Số quả nặng

50g mĩc vào lị xo

Tổng trọnglượng của cácquả nặng

Chiều dài của

lị xo

Độ biến dạngcủa lị xo

Kiến thức cần nhớ lực đàn hồi phụ thuộc vào độ biến dạng, lực đàn hồi

tăng độ biến dạng tăng.

Ví dụ: Giáo viên tóm tắt vấn đề đặt ra cho học sinh cần giải quyết bài mặtphẳng nghiêng qua hình ảnh

+ Dùng mặt phẳng nghiêng có giảm lực kéo vật lên không?

+ Muốn giảm lực kéo thì cần tăng hay giảm độ nghiêng?

Bảng kết quả thí nghiệm

của vật : P = F 1

Cường độ củalực kéo vật F2

Dùng dữ liệu cột 2, số liệu cột 4 giải quyết vấn đề 2

Vậy kiến thức cần nhớ thu thập được qua bảng kết quả thí nghiệm:

+ Dùng mặt phẳng nghiêng giảm lực kéo vật lên.

+ Muốn giảm lực kéo vật lên ta giảm độ nghiêng.

Vận dụng kiến thức mới giải thích hiện tượng dốc càng thoai thoải càng dễ

đi hơn? Các hiện tượng ở địa phương như áp dụng mặt phẳng nghiêng để václúa lên xe, di chuyển máy cắt lúa xuống ruộng

Ví dụ: Vấn đề đặt ra cho bài đòn bẩy: muốn lực nâng vật (F2 ) < Pvật = F1

của lực kéo)