tóm tắt thử tìm chân diện mục của cái đẹp qua một số bài thơ thời đại lý - trần

Thử tìm chân diện mục của cái đẹp qua một số bài thơ thời đại Lý - TrầnThứ sáu, 22 Tháng 7 2011 03:45 Nguyễn Công Danh Email In Tăng chi bộ kinh, phẩm Bốn pháp có chép: “Có bốn phạm trù

Thử tìm chân diện mục của cái đẹp qua một số bài thơ thời đại Lý - Trần

Thứ sáu, 22 Tháng 7 2011 03:45 Nguyễn Công Danh Email In

Tăng chi bộ kinh, phẩm Bốn pháp có chép: “Có bốn phạm trù không thể tư duy: Phật giới, thế giới Tâm, thiền định của người tu thiền và quả dị thục của nghiệp.”

Trong bài tựa mở đầu Trích diễm thi tập, tiến sĩ Hoàng Đức Lương niên hiệu Hồng Đức cũng nói: “Đến như văn thơ, thì lại là sắc đẹp ngoài cả sắc đẹp, vị ngon ngoài cả vị ngon, không thể đem mắt tầm

thường mà xem, miệng tầm thường mà nếm được Chỉ

có thi nhân là có thể xem mà biết được sắc đẹp, ăn mà biết được vị ngon ấy mà thôi Đấy là lí do thứ nhất làm cho thi văn không còn lại hết ở đời”.

Thơ ca là tiếng nói thăng hoa tuyệt đích của tâm hồn, người xưa kí thác vào đó bao tâm tư suy nghĩ Tri cảm tâm hồn con người đã khó huống chi là bản thể chân như và cái đẹp trong thơ thiền.

Thiền học và thơ thiền xưa nay không thiếu những lời tán dương của những bậc trí giả Nhưng đứng dưới góc độ là bạn đọc, có thể nắm bắt được tinh thần chung quả thực đó thật không phải là việc dễ dàng Phải chăng ngoài vốn hiểu biết, những sản phẩm văn hóa liên quan đến Thiền còn đòi hỏi cái duyên? Thật

chẳng ngẫu nhiên chút nào khi Trần Đình Sử phát biểu trong cuốn Thi pháp văn học trung đại: “Thơ thiền là thơ của tầng lớp tăng lữ cấp cao, tri thức đặc biệt, không giống với tình cảm Phật giáo dân gian.” Những kẻ hậu học như chúng tôi có thâm nhập vào Phật giáo chưa được bao lâu, có một người bạn vì lí

do học tập, nghiên cứu hỏi về thơ thiền Chúng tôi giới thiệu cho bạn ấy ý kiến của nhà nghiên cứu Trần Đình

Sử Thỏa đáng thì thỏa đáng rồi, nhưng riêng tôi thì thấy chưa thỏa mãn Hàng ngày, lúc rảnh rỗi chúng tôi thường dành thời gian để đọc, sau đó lại bàn luận với nhau thấy nhiều chỗ cần bàn cho thêm rõ Chúng tôi cũng không dám khẳng định sẽ đưa ra một điều gì mới trong lĩnh vực Thiền học “dĩ vô sở đắc” Trên sự kế thừa và học hỏi những nhà nghiên cứu, những bậc trí

giả đi trước, chúng tôi muốn đưa ra những cảm nhận mang tính sơ kiến tự đúc rút được về mỹ quan thơ thiền, về chân diện mục của cái đẹp qua việc phân tích vài bài thơ thời đại Lý – Trần.

Chân như

Hệ thống kinh điển, phương pháp hành trì của Thiền tông chỉ hướng tới một đích duy nhất: Chân như (sunyata) còn gọi là như thị (tathasa) hay trí tuệ siêu việt (prajna) Chân như gồm hai mặt: Tục đế và Chân đế.

- Tục đế (Samvritisatya): Bao gồm chân lí tương đối của các hiện tượng, các qui luật thông thường, đa tính, là trí tuệ của khoa học và triết học.

- Chân đế (Paramathasatya): Là chân lí tuyệt đối, cái chân thực, là trí tuệ giác ngộ, nhất tính mang triết lí chân thiền.

Tăng chi bộ kinh nói rằng “thiền định của người tu thiền” là “không thể tư duy”, mà chỉ có thể đạt đến bằng con đường thiền định, quán chiếu Chỉ khi nào dập tắt được phiền não, tức đạt được trạng thái Niết bàn (Nivarda) thì con người ta mới phát sinh ra trí tuệ Chân đế Tư duy thông thường của con người chỉ

là một phần của Chân như, nhưng đó chưa phải là trí tuệ thật sự mà đơn thuần là những tri kiến hướng ra bên ngoài, ở bề mặt Đó vẫn còn là Vô minh Tác giả Thích Chơn Thiện trong Phật học khái luận đã phác họa con đường từ vô minh đến khổ não như sau:

“Do vô minh có hành sinh, do hành có thức sinh, do thức có danh sắc sinh, do danh sắc có lục nhập sinh,

do lục nhập có xúc sinh, do xúc có thọ sinh, do thọ có ái sinh, do ái có thủ sinh, do thủ có hữu sinh, do hữu có sinh, lão, tử, sầu, bi, khổ, não hay toàn bộ khổ uẩn sinh Đây là duyên khởi.”

Do vậy, dập tắt được Vô minh là dập tắt được căn gốc của phiền não, từ đó trí tuệ sinh nhận thức lúc đó mới đúng là nhận thức chân như Nhiều người đã biết, đức Phật nhìn nhận thế giới vật chất là thế giới của Duyên khởi (Paticcasamuppàda), sự gắn kết vô hình giữa các thành tố tạo nên các pháp Chính cái tâm vô minh đó mới tạo ra toàn bộ thế giới huyễn ảo đầy vọng động

vô thường Một số nhà triết học Tây phương vin vào quan niệm về tâm mà cho rằng: Phật giáo là một học

thuyết duy tâm chủ quan Số khác thì dựa vào thế giới quan Duyên khởi lại cho rằng: nó gần với duy vật siêu hình Điều này hoàn toàn khiên cưỡng, bởi con đường Thiền là con đường Trung đạo, không hề “duy” một khía cạnh nào, kể cả duy vật, duy tâm, duy thức,… Bản thân chữ “duy” đã có sắc thái câu chấp, nắm giữ và trói buộc.

Tư tưởng phương Tây giống như lời nói của Acsimet:

“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nâng quả đất này lên” Họ không thể chiếm lĩnh một điều gì nếu không

có một điểm tựa, họ tự trói buộc mình trong luận điểm nhị nguyên đầy quyền uy của Kant: tách biệt khách thể và chủ thể Tri thức kiểu này không thể hiểu được bản chất tinh nguyên của khách thể Bằng sự chiêm nghiệm thông thường nhất, ta cũng đủ thấy

rằng: giữa vật và tâm, tâm và vật, thật sự không có gì

là khác so với lời Bát nhã tâm kinh (Maha Prajna paramita Hridaya Sutra): “Sắc bất dị không không bất

dị sắc, ”.Vì vậy “người tu thiền không phấn đấu tránh

ảo, cũng không mưu cầu chân giác, người ấy biết rằng: ảo - thực, có - không đều là chân giác” (Chứng đạo ca, Huyền Giác)

Như vậy, nhận thức về huyễn ảo và chân như ở đây là một lối nhận thức siêu việt, vượt qua thế giới của tâm

và vật Trong thi ca, nó vượt qua cả thế giới của ý niệm, từ chương, ngôn chí, hình tượng, cảm xúc,… hướng đến một trực quan chí chân, chí mĩ Một chân diện mục của cái đẹp tinh nguyên.

Con đường của Thiền học Việt Nam và thơ Thiền thời đại Lý - Trần

Thế giới quan Thiền học từ lâu đã trở thành ngọn nguồn cho nhiều nền văn hóa Đông Á Tại Việt Nam, một đất nước có lịch sử truyền thống Phật giáo lâu dài, văn hóa Thiền phát Triển nở rộ đặc biệt là vào thời đại Lý – Trần như nhiều người đã biết.

Theo Nguyễn Lang, tác giả cuốn Việt Nam Phật giáo

sử luận, thì đạo Phật đến Giao Châu vào khoảng từ nửa cuối thế kỉ thứ I đến đầu thế kỉ thứ II Truyền thuyết Tiên Dung – Chử Đồng Tử có ghi lại cuộc tiếp xúc này và dấu vết về việc truyền đạo của một nhà sư Tây vực là Khâu Đà La (Sudra) Vị tổ đầu tiên theo sách vở xưa (cụ thể là Thiền uyển tập anh) ) là Tỳ Ni

Đa Lưu Chi, vị này đến Luy Lâu vào năm 580, thuyết pháp tại chùa Dâu (Bắc Ninh) và truyền thừa được 19 đời Kế đó là các thiền phái: Vô Ngôn Thông (Kiến Sơ, Phù Đổng, Gia Lâm), Thảo Đường (chùa Khai Quốc), Trúc Lâm – Yên Tử (Uông Bí, Quảng Ninh).

Năm 938, Ngô Quyền đại phá quân Nam Hán Nước ta

mở ra một thời kì độc lập tự chủ Trước yêu cầu chuẩn

bị về mặt lí luận tư tưởng cho dân tộc vào thời đại mới, trong điều kiện Nho giáo vẫn chưa bắt rễ được vào ý thức người Việt Những vua chúa của các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê Lý, Trần đã tiếp thu Phật giáo như một hệ tư tưởng chính thống Cũng chính thời kì này, giới tri thức tăng lữ có tiếng nói lớn trên vũ đài chính trị Chủ trương đề cao trí tuệ, nhân quả từ bi rất phù hợp với tính chất văn hóa bản địa của người Việt,

cho dù được tiếp thu bằng tư duy bác học, hay bằng những tín ngưỡng dân gian Phật giáo trong quá trình dung hợp với Nho và Đạo đã tạo nên một thượng tầng văn hóa rực rỡ trong lịch sử dân tộc, đặc biệt là lĩnh vực văn chương.

Đi tìm chân diện mục cái đẹp

Ta cùng đọc qua bài kệ sau đây của thiền sư Từ Đạo Hạnh:

Tác hữu trần sa hữu

Vi không nhất thiết không

Hữu không như thủy nguyệt

Vật trước hữu không không

Bản chất sắc không của các pháp được biểu đạt bằng những hình ảnh lung linh đầy sức biểu đạt (có không như trăng nước, chớ bám vào cái có mà cho không là không) Tinh thần của Bát nhã ba la mật: “Xá lị tử! Sắc bất dị không, không bất dị sắc Sắc tức thị không, không tức thị sắc Thọ, tưởng, hành, thức, diệc phục như thị…” “Tinh túy của trí tuệ tối thượng” được thể hiện bằng thế giới hình tượng ẩn dụ, tính đơn nhất của sắc và không thật không thể dùng lí luận để chỉ ra theo kiểu “Nó là…”, mà chỉ có thể dùng ẩn dụ Từ chương học gọi đó là cảm thức đi từ vật đến tâm Chỉ

có điều, cái được biểu đạt không phải là tình cảm, ngôn chí, hay tư tưởng mà là trực quan về hiện tại chân như Thi ca Thiền tông đời Lý tập trung hầu hết

ở thể loại kệ (gàthà) của các Thiền sư, mục đích tóm

tắt tư tưởng để dạy đệ tử (nói theo Từ điển thuật ngữ văn học) Đây là một phương pháp phổ biến trong kinh tạng Phật giáo.

Trong sách Tam tổ thực lục có ghi một cuộc đối đáp cuả một vị tăng với Điều Ngự:

“Một vị tăng khác hỏi:

- Đàm huyền, thuyết diệu, bàn cổ, luận kim, đều là lời nói suông, thế thì một câu nói không mắc kẹt vào ngôn ngữ làm sao nói được?

- Gió xuân thoang thoảng nghìn hoa nở,

Lách cách xe đưa tiếng rộn ràng.

Vị tăng toan mở miệng, Điều Ngự lại tiếp:

- Chim hót máu rơi vô dụng cả

Non chiều mây phủ vẫn như xưa »

…

Qua đoạn đối đáp trên, ta thấy một ý nghĩa ẩn dụ: bản thể Chân như không hề liên quan đến lời nói, ngôn từ của con người « Gió xuân thoảng thoảng » chẳng qua là dấu hiệu của thời khắc mà thôi, chứ hoa

có nở hay không thì nguyên nhân không phải ở gió Khi vị tăng ấy chưa hiểu, Điều Ngự lại tiếp tục đưa ra thêm một ẩn dụ : « chim hót » là dấu hiệu của một ngày mới, một ngày đã qua thì dù chim có hót đến « máu rơi » cũng chẳng ích gì Mối quan hệ giữa bản thể

và lời nói đại để như vậy Ngôn ngữ chỉ là phương tiện, không phải là chân lí.

Con đường truyền thừa của Thiền là một con đường đặc biệt : truyền thừa tâm ấn (tâm – tâm), đức Thích

Ca ở núi Linh Thướu (Radjgir) cầm đóa hoa mỉm cười

mà Đại Ca Diếp (Mahakasyapa) bừng ngộ Còn kệ chính là cái chân như được hình tượng hóa trên bề mặt ngôn ngữ (tâm – tượng – tâm) Do vậy lĩnh ngộ được một bài kệ không thể lấy logic ngôn ngữ hay hình ảnh để soi xét Người nghe, người đọc phải qua một quá trình tham thiền để cảm nhận bằng trực cảm tâm linh, hoặc ít nhất cũng phải biết qua đôi chỗ về Thiền học, dù chỉ là về mặt lí thuyết.

Thân như điện ảnh hữu hoàn vô

Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô

Nhậm vận thịnh suy vô bố úy

Thịnh suy như lộ thảo đầu phô

(Thị đệ tử - Vạn Hạnh)

Người đọc tiếp cận bài kệ ấy như một tác phẩm thuần túy, người đọc đó sẽ thấy gì ? Qui luật của vũ trụ thịnh – suy, không – có, sinh - tử Với đất trời xuân qua rồi thu lại, với con người sinh ra rồi mất đi Vạn vật vi tế thường trụ chốc lát trong vài sát na như giọt sương sớm Đệ tử nhà Phật thấy gì ? Là vô thường, là Duyên sinh, là Tứ đại hợp tan.

Một người có hiểu biết nếu giảng giải bài thơ ấy ra thì

sẽ có ngay một bài thuyết pháp Đó là một kiểu tượng trưng, là loại thứ nhất mà Trần Đình Sử nhắc đến Chân như vẫn là chân như nhưng nó được chuyển tải bằng phương tiện suy lí qua một trường liên tưởng.

Hình tượng ngôn ngữ chính là ngón tay đưa người ta hướng tới mặt trăng Nhưng cũng có lúc chân diện mục là chân như của tình cảm, cảm xúc, chứ không đơn thuần chỉ có triết lí Thiền :

Bài thơ của Mãn Giác có bút pháp tinh thuần hơn Chiều không gian trong thơ là chiều không gian chiêm nghiệm, nhìn đời với sự phân tích và lí giải sắc sảo Nghiền ngẫm sự việc đã qua, cảm nhận tuổi tác đang đến gần là đặc điểm dễ hiểu của con người ở tuổi già.

Sự trục nhãn tiền quá

Lão tòng đầu thượng lai

Đó là sự suy niệm chưa có vẻ gì là uyên bác Thiền học.

Mà trước hết là cảm xúc của con người nhân văn thâm trầm và từng trải Giữa hai chiều khứ - đáo của mùa xuân, con người ấy nhìn theo thời gian qua trước mắt

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận

Đình tiền tạc dạ nhất chi mai

Có phải sự vô thường đó chăng? Trong cái vô thường vẫn có cái thường hằng, trong sự biến đổi luôn luôn vẫn có những điều bất di bất dịch Nhiều người cho rằng: nhành mai mới chớm trước sân là tượng trưng cho chân không hư tịch tại Thiền tâm, sẽ không bị mai một bởi thế giới sinh diệt Nhưng chúng tôi vẫn muốn được trông thấy một nhành mai thực hơn, nhành mai

có sinh khí không mang nghĩa tượng trưng, một bằng chứng của lẽ sống đang vươn lên đẹp đẽ thanh tao mà nhà thơ - thiền giả của chúng ta đã dành ưu ái.

Điểm nhìn trong thơ Thiền trở thành điểm nhìn nhân văn Con người Thiền giả cũng là con người với đầy

đủ cảm thức nhân văn Một chân diện mục rất… nhân văn!

Nhị bát giai nhân thích tú trì

Tử kinh hoa hạ chuyển hoàng ly

Khả liên vô hạn thương xuân ý

Tận tại đình châm bất ngữ thì

(Xuân nhật tức sự - Huyền Quang)

Quả là một trường hợp hiếm thấy trong thi ca Phật giáo đương thời! Con mắt mỹ cảm của nhà thơ tinh tế hơn bao giờ hết Cái đẹp mùa xuân thường được nhắc đến với bao suy tư, xoay vần của đất trời, vũ trụ, lòng người Nay lại được kết tinh dưới đôi tay và dáng vẻ tài hoa của người con gái đôi tám Mỹ quan thiền học hướng đến vẻ đẹp của con người Một cái đẹp vô ngôn,

an nhiên lặng lẽ: “Tận tại đình châm bất ngữ thì”.

Tinh thần nhân văn ấy đã được phát dương cao độ, hun đúc kết tinh ở vị Phật hoàng Trần Nhân Tông, danh nhân văn hóa lịch sử, tổ sư thiền phái Trúc Lâm với tinh thần cư trần lạc đạo, phảng phất dáng dấp hiện sinh tiến bộ, giản dị mà thâm sâu:

Tùy phọc cánh tương cầu giải thoát,

Bất phàm hà tất mịch thần tiên.

(Sơn phòng mạn hứng)

Hay:

Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,

Cơ tắc xan hề, khốn tắc miên.

Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch,

Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền.

(Cư trần lạc đạo phú)

Tĩnh tại hư không cũng là thiền, tìm vui với sách vở cũng là thiền, cưỡi ngựa đánh giặc cũng là thiền, từ miếng ăn, giấc ngủ đều là thiền vậy Riêng về thi ca, chúng ta thấy ở bút pháp của vị Phật hoàng một tâm hồn đĩnh đạc và nhạy bén.

Thụy khởi khải song phi,

Bất tri xuân dĩ qui.

con người ẩn dụ thiền học hoàn toàn vắng bóng, ta chỉ thấy một con người thi nhân, con người ấy hoàn toàn

“bất tri” với mọi thanh sắc vần xoay, không để mắt đến thời gian và không gian Vừa xong giấc ngủ, mở mắt ra thì chân như của sự vật đã có trong tâm tưởng mình (lơ thơ đôi bướm trắng, phấp phới cánh hoa bay) đó chính là chân diện mục của một mùa xuân thường tại vậy.

Tư thế của con người thi nhân ấy ta cũng có thể bắt gặp trong bài thơ sau:

Bán song đăng ảnh mãn sàn thư,

Lộ trích thu đình dạ khí hư.

Thụy khởi châm thanh vô mịch xứ,

Mộc tê hoa thượng nguyệt lai sơ.

Cũng là một bức tranh sau khi “thụy khởi” Dường như những nhà thơ - thiền học có vẻ chuộng “hạ bút” sau giấc ngủ « Ngư ông thụy trước vô nhân hoán/ Quá ngọ tinh lai tuyết mãn thuyền » (Ngư nhàn – Không

Lộ ?) Bởi sau khi mở mắt, không gian xung quanh vẫn

là không gian cũ nhưng có lẽ nó đã mang một sắc thái khác, một cảnh giới khác Từ thế giới huyễn ảo của sắc tướng đến khi bừng ngộ chân tâm cũng tương tự như thế chăng? Dù so sánh ấy có vẻ khập khiễng, nhưng cả hai cũng là một quá trình tự nhiên, không

có gì khiên cưỡng Âm thanh của tiếng chày đã vắng bặt, cho ta cảm thức về khoảng thời gian đã trôi qua Bao lâu? Không biết! Chỉ thấy rằng vầng trăng mới lên, soi tỏ vành vạnh trên nhành hoa, ánh sáng chảy

khắp khoác cho không gian một màu áo lung linh, ảo diệu Thời gian và không gian nghệ thuật trong bài thơ thống nhất với nhau hay nói theo Trần Đình Sử là

“vô thời gian” trong thơ thiền Thời gian đó có thể là vài khắc, vài giây, vài sát na hay thậm chí là cả mấy a tăng tỳ kiếp.

Nhân nhắc tới trăng, chúng tôi lại nhớ đến câu chuyện của một thiền sư Nhật Bản có pháp danh Ryokan sống trong túp lều rơm:

Một đêm trăng sáng, ăn trộm lẻn vào lều, hắn nhìn thấy không có gì để lấy, vì Ryokan chẳng có gì ngoài cái mền để đắp khi ngủ Tên ăn trộm cuỗm mất cái mền rồi thoát thân Một lát sau ông bị lạnh thức giấc hắt hơi mới biết bị trộm Ngay lúc đó, ông nhìn qua