Dịch tễ học chấn thương ở việt nam và trên thế giới chiến lược phòng ngừa và kiểm soát

Tài liệu này dành cho sinh viên, giảng viên viên khối ngành y dược tham khảo và học tập để có những bài học bổ ích hơn, bổ trợ cho việc tìm kiếm tài liệu, giáo án, giáo trình, bài giảng các môn học khối ngành y dược

dịch tễ học chấn th-ơng ở Việt Nam và trên thế giới

chiến l-ợc phòng ngừa và kiểm soát

I Chấn th-ơng - vấn đề y tế công cộng và mang tính toàn cầu

Trên toàn thế giới tỉ lệ tử vong và mắc bệnh liên quan đến chấn th-ơng ngày càng gia tăng không ngừng, sự gia tăng không ngừng này chính là một thử thách gắt gao đối với Y tế công cộng (YTCC) trong việc kiểm soát và phòng ngừa các bệnh đóng vai trò nổi bật

Về khía cạnh sức khoẻ thì chấn th-ơng thực sự là một vấn đề sức khoẻ và là vấn đề thuộc về YTCC

Theo Tổ chức YTTG thì chấn th-ơng:

 Đứng thứ nhất hay thứ hai trong các nguyên nhân nhập viện

 Nguyên nhân chính gây tàn phế, năm mất khả năng sống tiềm tàng (YPLL)

 Chiếm 11% gánh nặng bệnh tật toàn cầu

Chấn th-ơng thực sự là một vấn đề toàn cầu và là một đại dịch, trên toàn thế giới trung bình mỗi năm có khoảng 4,2 triệu ng-ời tử vong liên quan tới chấn th-ơng (P Gracer)

Chấn th-ơng thực sự là vụ đại dịch (pandemic), nó xảy ra và hoành hành không chỉ ở các n-ớc đang phát triển và các n-ớc phát triển (theo nếp cũ thì ng-ời ta cho rằng chấn th-ơng chỉ là vấn đề của các n-ớc công nghiệp phát triển) Theo P.Gracer thì mỗi năm có khoảng 3,4 triệu tử vong ở các n-ớc đang phát triển, 807.000 tử vong ở các n-ớc phát triển

do các loại chấn th-ơng gây nên Trên toàn thế giới chấn th-ơng là nguyên nhân gây nên khoảng 78 triệu ng-ời trở nên tàn phế mỗi năm (Berger and Mohan 1996)

Nếu xét về tác động của chấn th-ơng lên sức khoẻ thì ta thấy rằng ở Đài Loan, tỉ lệ phần trăm tử vong do chấn th-ơng gấp hai lần tỉ lệ tử vong chung từ 1960-1978 Trong khi

đó chấn th-ơng là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở Thái Lan

ở ấn Độ, tỉ lệ tử vong do ph-ơng tiện giao thông có động cơ tăng gấp đôi từ 1957

đến 1979

Còn ở Zambia, tỉ lệ tử vong do ph-ơng tiện giao thông có động cơ tăng gấp 3 lần trong 10 năm gần đây

ở Ai Cập, chấn th-ơng là nguyên nhân thứ hai trong các nguyên nhân nhập viện

ở Trung Quốc, Ai Cập, Mỹ các nguyên nhân gây nên chấn th-ơng chủ yếu là do các ph-ơng tiện giao thông có động cơ mà chủ yếu là do ô tô, theo sau đó là các nguyên nhân nh- ngã, cháy và bỏng, chết đuối, tự tử, giết ng-ời

Theo thông báo của Trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC Atlanta, Mỹ) trong năm

1995 các tử vong có liên quan đến chấn th-ơng chiếm 6% tổng tất cả tử vong và ở ng-ời trẻ tuổi chấn th-ơng gây nên tử vong nhiều hơn bệnh tật và các nguyên nhân tự nhiên khác

Nếu các nguyên nhân tử vong do súng nổ giảm thì các nguyên nhân tử vong do giao thông tăng (giảm từ 22-11% từ 1985-1995, tăng từ 1985-1995)

Các chi phí kinh tế của chấn th-ơng

Các chi phí hàng năm về xã hội và y tế của chấn th-ơng đ-ợc -ớc tính là v-ợt quá

500 tỉ USD tính trên toàn thế giới (WHO 1989a) Chấn th-ơng chiếm tới 1/3 của tất cả các nhập viện (WHO 1989a) Thêm vào đó là chi phí cho các dịch vụ cấp cứu, các chi phí không thể kể xiết cho việc tiếp tục điều trị, phục hồi chức năng, và mất khả năng lao động

do cả tử vong và tàn tật gây nên Ng-ời ta -ớc tính rằng chi phí cho việc điều trị mỗi tr-ờng hợp tử vong ở Mỹ vào khoảng 317 nghìn USD trong năm 1985, 34 nghìn cho mỗi tr-ờng hợp nhập viện và 500 USD cho mỗi tr-ờng hợp chấn th-ơng không cần nhập viện (Rice và cộng sự 1989)

ở Thái Lan -ớc tính cho thấy rằng chi phí cho chấn th-ơng chiếm vào khoảng 2% sản phẩm quốc nội, không tính đến các chi phí cho tàn phế lâu dài (WHO 1987b)

Chi phí bởi sự hỏng hóc, phá hủy của tài sản, bảo hiểm và các vật dụng không thuộc

về y tế khác th-ờng cao hơn những chi phí do mất khả năng lao động hay chăm sóc y tế dành cho chấn th-ơng Nghiên cứu tiến hành ở 5 n-ớc phát triển (Thổ Nhĩ Kỳ, Thái Lan và

3 n-ớc Châu Phi khác) trong các năm từ 1961-1971 cho thấy rằng các chi phí do phá hủy tài sản hay ph-ơng tiện chiếm từ 60-87% chi phí gây nên bởi các vụ đâm ô tô (Jacobs & Sayer, Badouy 1989) Không có tr-ờng hợp nào chi phí dành cho y tế v-ợt quá 9% chi phí

do vụ đâm ô tô gây nên

Tính trầm trọng của chấn th-ơng

Bởi sự thiệt hại chủ yếu rơi vào nhóm ng-ời trẻ tuổi cho nên chấn th-ơng là nguyên nhân chính của số năm mất khả năng sống tiềm tàng (YPLL: Years of Potential Life Lost)

ở các n-ớc công nghiệp phát triển Ví dụ ở Mỹ chấn th-ơng chiếm 40,8% của YPLL, chi phí -ớc tính vào khoảng 158 tỉ USD/năm cho cả chấn th-ơng gây nên tử vong và chấn th-ơng không gây nên tử vong (Rice và cộng sự 1989) ở Ai Cập thì tình trạng còn tồi tệ hơn, chấn th-ơng chiếm 78% YPLL và từ 10-30% của tất cả các nhập viện

Tàn tật, bao gồm cả tạm thời và vĩnh viễn do hậu quả của chấn th-ơng không tử vong gây nên là chi phí đáng kể của chấn th-ơng ở Mỹ tàn tật do chấn th-ơng làm mất khả năng hoạt động bình th-ờng vào khoảng 3 ngày/ng-ời/năm Theo TCYTTTG (1986) -ớc tính rằng có 13% dân số thế giới bị tàn tật và tàn tật do chấn th-ơng gây nên, chiếm tố thiểu 15% trong số này

Bảng 1 Tử vong -ớc tính toàn cầu do chấn th-ơng và ngộ độc (theo vùng, tuổi, giới và

năm) (trên 100.000 dân)

Thế giới

CNPT

Châu á

CNPT: N-ớc công nghiệp phát triển

Nguồn: Lopez

Tình hình chấn th-ơng ở các n-ớc đang phát triển

Một số tóm tắt về tình hình chấn th-ơng ở một số các n-ớc đang phát triển cho ta thấy đ-ợc rõ hơn vấn đề chấn th-ơng tại nhóm các n-ớc đang phát triển Bác bỏ quan điểm

cũ cho rằng chấn th-ơng chủ yếu chỉ có ở các n-ớc phát triển

Thái Lan là n-ớc gần ta nhất có xu h-ớng phát triển chung đặc tr-ng của các n-ớc

đang phát triển, thì từ năm 1969 chấn th-ơng đã là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong

Tỉ lệ tử vong tăng lên gấp hai lần trong những năm từ 1975-1982 (tăng từ 16 tới 33 tử vong/100.000 dân) Trong năm 1983 có gần 3 triệu ng-ời bị chấn th-ơng đã điều trị trong các bệnh viện và có 31.000 tr-ờng hợp tử vong Gánh nặng kinh tế của chấn th-ơng tăng lên không ngừng, chỉ riêng chi phí trực tiếp cho chấn th-ơng đã lên tới 1,5 triệu USD trong năm 1987

Trung Quốc có tỉ lệ tử vong chỉnh theo tuổi liên quan tới chấn th-ơng (69/100.000 dân - 1986) v-ợt qua Mỹ (61/100.000) ở Mỹ các tỉ lệ tử vong cao nhất liên quan tới đâm ô tô, cháy và giết ng-ời Trung Quốc tỉ lệ tử vong lớn hơn liên quan tới chết đuối, ngộ độc, ngã và tự sát

ấn độ: tử vong hàng năm liên quan tới chấn th-ơng đ-ợc -ớc tính vào khoảng từ 130.000-650.000 Số gi-ờng trong bệnh viện dành cho chấn th-ơng chiếm vào khoảng 15% Hàng năm có vào khoảng hơn 100.000 tử vong và 1 triệu tàn phế do bỏng gây nên

Trong năm 1992 nhà n-ớc thông báo là có khoảng hơn 57.000 ng-ời chết do các chấn th-ơng liên quan tới giao thông

Trung Đông và châu Phi:ở Trung Đông và châu Phi số l-ợng xe ô tô đáng chú ý vào những năm giữa thập kỷ 80 Tử vong trên 100.000 dân liên quan tới giao thông trải từ 2,5 ở Ethiopia, 13,4 ở Kenia, đến 17,1 và 30,5 ở Nam Phi (so với 10,0 ở Thụy Điển) Khi sử dụng

tỷ lệ "tử vong do giao thông trên số ô tô đăng ký" thì tỷ lệ tử vong đó v-ợt quá Mỹ và các n-ớc châu Âu

Theo TCYTTG (WHO) thì khoảng 80% gánh nặng chấn th-ơng nằm trong các n-ớc

đang phát triển mà các n-ớc này chiếm 80% dân số toàn thế giới Những tỉ lệ tử vong cao này không chỉ là do sự bùng nổ dân số, đô thị hoá, công nghiệp hoá mà còn bị làm cho gia tăng và trầm trọng hơn bởi sự nghèo đối Nhìn bao quát chung tất cả thì tỉ lệ chấn th-ơng cao hơn th-ờng gặp trong các nhóm có đời sống kinh tế xã hội thấp hơn

ở các n-ớc đang phát triển, chấn th-ơng th-ờng đ-ợc nhìn nhận nh- là một hậu quả không thể tránh khỏi của sự thay đổi về công nghệ và phát triển kinh tế và nh- thế là một cái giá phải trả cho sự phát triển và trong cách nhìn bao quát chung cả về mặt th-ơng nghiệp và cộng đồng thì những thu nhập đ-ợc tr-ớc mắt về mặt kinh tế th-ờng nhiều giá trị hay ảnh h-ởng hơn các chi phí mà tử vong và tàn tật bởi chấn th-ơng gây nên Bởi chịu sự bất lợi về mặt kinh tế xã hội và chính trị, những ng-ời dân ở các n-ớc đang phát triển phải sống hàng ngày với các nguy cơ chấn th-ơng mà không thể chấp nhập đ-ợc ở các n-ớc công nghiệp phát triển

Từ các năm giữa thập kỷ 1980 việc áp dụng các ph-ơng pháp nghiên cứu Dịch tễ học vào trong nghiên cứu chấn th-ơng đã làm tăng lên sự hiểu biết về các yếu tố nguy cơ của chấn th-ơng, các nhóm đích cũng nh- việc phát triển các chiến l-ợc phòng ngừa và kiểm soát chấn th-ơng Đáng tiếc là phần lớn các cố gắng trên chỉ đ-ợc thực hiện ở các n-ớc có thu nhập thấp hay các n-ớc đang phát triển

Bảng 2 Các yếu tố nguy cơ lựa chọn kết hợp với sự kiện ở các n-ớc đang phát triển

Lửa Sốc điện Va đập

(Ô,mô tô) Ngã

Đánh nhau

Chết

đuối

Ngộ

độc

Tuổi

Từ 65 trở lên không không không có không không không Tình trạng kinh tế xã

Giáo dục về an toàn

Nhìn chung thì những nguyên nhân dẫn đến chấn th-ơng ở các n-ớc đang phát triển th-ờng là do các nguyên nhân xếp thứ tự giảm dần theo mức độ trầm trọng

+ Chấn th-ơng do giao thông

+ Ngã

+ Ngộ độc

+ Chết đuối

+ Bỏng

+ Tự tử

+ Giết ng-ời

Tỷ lệ đặc tr-ng theo nguyên nhân thay đổi theo n-ớc Nói chung các loại chấn th-ơng chính đồng thời ở cả các n-ớc phát triển và đang phát triển là chấn th-ơng liên quan tới giao thông, ngã, chết đuối, ngộ độc và bạo lực

Tình hình chấn th-ơng ở Việt Nam

Tại Việt Nam theo số liệu từ cuộc Hội thảo phòng ngừa tai nạn giao thông đ-ờng bộ năm 1993 thì tỷ lệ tử vong trên quần thể của chấn th-ơng là 3,7/100.000 dân và tỷ lệ tử vong trên ph-ơng diện giao thông là 12/10.000 (số ph-ơng tiện giao thông đ-ợc đăng ký) Các tỷ lệ này là các tỷ lệ đặc tr-ng cho một n-ớc đang ở giai đoạn ôtô, xe máy hoá cao, tỷ

lệ tử vong thấp trên khía cạnh quần thể, nh-ng cao trên khía cạnh liên quan tới số ph-ơng tiện đ-ợc đăng ký

Theo số liệu của cục cảnh sát giao thông (Bộ Nội vụ) từ 1990 đến tháng 5/1997, trên phạm vi cả n-ớc đã xảy ra 92.071 vụ "tai nạn" giao thông làm chết 31.385 ng-ời và làm bị th-ơg 95.719 ng-ời khác, trong đó "tai nạn" giao thông đ-ờng bộ chiếm 95% số vụ, 94%

số ng-ời chết, 98% số ng-ời bị th-ơng Từ 1991 đến nay, "tai nạn" giao thông luôn gia tăng, trung bình năm sau tăng hơn năm tr-ớc 2000 vụ So với năm 1991 thì năm 1996 số vụ tai nạn giao thông tăng 2,68 lần, số ng-ời chết tăng 2,52 lần, số ng-ời bị th-ơng tăng 3,05 lần Trong 5 năm 1991 - 1994, bình quân mỗi ngày "tai nạn" giao thông làm chết 13ng-ời, nh-ng 6 tháng đầu năm 1995 tai nạn giao thông tiếp tục tăng, bình quân mỗi ngày chết 17 ng-ời Số chết và số bị th-ơng do "tai nạn" giao thông có xu h-ớng ngày càng gia tăng Theo niên giám thống kê y tế từ năm1993 - 1996, thì nguyên nhân hàng đầu dẫn đến

tử vong là viêm phổi (1,1/100000), tự tử (0,6/100000) Nếu phân chia theo nhóm bệnh thì tỉ

lệ mắc của nhóm "tai nạn", chấn th-ơng, ngộ độc đứng hàng thứ 4 trong khi đó tỷ lệ tử vong cao hơn rất nhiều so với nhóm bệnh đầu tiên là nhiễm trùng và ký sinh trùng Theo số liệu thống kê gần đây nhất thì chấn th-ơng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong tại Việt Nam

Các số liệu trên chỉ nói lên phần nào của thực trạng tình hình chấn th-ơng ở n-ớc ta, một n-ớc có tỷ lệ dân số ở tuổi trẻ cao, đang trên đà cơ giới hoá cao trong khi đó cơ sở hạ tầng cũng nh- các biện pháp bảo vệ khỏi chấn th-ơng ch-a đ-ợc quan tâm đứng mức và hữu hiệu

Xu h-ớng của chấn th-ơng

Theo Tổ chức Y tế thế giới (TCYTTG) thì số liệu thống kê trong những năm gần đây cho thấy tỷ lệ các bệnh truyền nhiễm có xu h-ớng giảm nh-ng tỷ lệ chấn th-ơng vẫn không thay đổi mà còn có xu h-ớng gia tăng

Đối với các n-ớc đang phát triển ng-ời ta cho rằng các n-ớc đang phát triển đang chuyển dịch qua cái gọi là "chuyển dịch Dịch tễ học" từ tình hình bệnh tật mà chủ yếu là

các bệnh truyền nhiễm chuyển sang giai đoạn mà tình hình bệnh tật đ-ợc chi phối chủ yếu bởi các bệnh không truyền nhiễm, trong đó có chấn th-ơng

Những thay đổi về dân số học (chẳng hạn nh- sự chuyển dịch của cấu trúc tuổi và đô thị hóa) đã tác động lên dịch tễ học chấn th-ơng một cách cơ bản thông qua việc gia tăng những tr-ờng hợp chấn th-ơng mới gặp nhiều ở ng-ời già (chẳng hạn nh- ngã) và trong các môi tr-ờng đô thị (chẳng hạn nh- đâm ô tô) Sự thuyên giảm của số hiện mắc các bệnh truyền nhiễm trong vòng 15 - 20 năm gần đây đã làm tăng thêm sự trầm trọng của chấn th-ơng bởi vì nó đã làm nổi bật một cách rõ nét chấn th-ơng nh- là một nguyên nhân tử vong quan trọng nhất cho lứa tuổi từ 1 đến 44

ở các n-ớc có tốc độ công nghiệp hóa nhanh trong số các n-ớc đang phát triển, các

tỷ lệ tử vong tuyệt đối do chấn th-ơng cũng tăng lên nhanh chóng Cùng với sự phát triển là

sự thay đổi về công nghệ và xã hội đã làm thay đổi nguy cơ chấn th-ơng Những thay đổi này có tiềm năng tác động lên số mới mắc do chấn th-ơng đồng thời trên cả 2 ph-ơng diện:

có hại (chẳng hạn qua việc tăng các yếu tố có hại hay tăng các hành vi có nguy cơ), và cả

có lợi (chẳng hạn nh- qua các sản phẩm và hành vi an toàn) ở phần lớn các n-ớc đang phát triển cho đến nay những thay đổi về môi tr-ờng và cách sống này đã làm trầm trọng hơn các vấn đề về chấn th-ơng hơn là cải thiện nó

Sự gia tăng cơ giới hóa giao thông ở các n-ớc đang phát triển có lẽ là một ví dụ thuyết phục nhát cho hậu quả có hại không mong muốn của sự thay đổi công nghệ Ví dụ ở Thái Lan, tỷ lệ tử vong do ô tô tăng gần 30% mỗi năm (Punyahotra 1982), từ những năm

1947 nguyên nhân tử vong do chấn th-ơng từ đứng hàng thứ 6 đã nhảy lên thứ nhất Chỉ riêng tử vong do giao thông đã chiếm số YPLL nhiều hơn cả lao và sốt rét cộng lại

II Định nghĩa chấn th-ơng

Vậy chấn th-ơng là gì? Để trả lời câu hỏi này, tr-ớc hết chúng ta cần khẳng định với nhau là: "Chấn th-ơng không phải là tai nạn"

Theo định nghĩa mới đây và đ-ợc chấp nhận một cách rộng rãi thì:

Chấn th-ơng là:

Tổn th-ơng của cơ thể (có chủ định hay không có chủ định) gây nên bởi sự phơi nhiễm cấp đối với năng l-ợng mang tính gây tổn th-ơng (cơ học, điện, nhiệt, hóa học) hay bởi sự thiếu vắng đột ngột của các yếu tố thiết yếu (ví dụ nh- thiếu oxy trong chết đuối, hay sức nóng do chấn th-ơng do giảm nhiệt)

Tai nạn và chấn th-ơng

Chấn th-ơng không phải là tai nạn

Sự tiến triển của các quan niệm về chấn th-ơng đ-ợc phản ánh theo cách mà chúng

đ-ợc phân loại Tr-ớc kia chấn th-ơng đ-ợc phân loại một cách truyền thống là chấn th-ơng do tai nạn hay chủ ý Đầu tiên việc kiểm soát chấn th-ơng tập trung vào "phòng ngừa tai nạn", còn bạo lực có chủ ý đ-ợc dành cho luật pháp, tâm thần và các nhà xã hội học Điều này không có ý nói rằng các ngành nghề trên không góp phần vào việc kiểm soát chấn th-ơng hay cho rằng tất cả những cố gắng trên nhằm phòng ngừa tai nạn đều không thành công, những phạm vi của các điều tra khoa học về tính hiệu quả của các cách tiếp cận này đều rất hạn chế

"Tai nạn" liên quan đến một tập hợp rất lớn, rối bời và không rõ ràng của các sự kiện,

mà chỉ một phần nhỏ của các sự kiện này mang tính chấn th-ơng

Bất cứ một sự kiện không chủ ý, ngẫu nhiên can thiệp vào công việc hàng ngày của ai

đó thì gọi là một tai nạn Trong khi viết một số ít dòng này ng-ời viết đã gặo phải một vài tai nạn trong đánh máy, nh-ng may sao chúng sẽ đ-ợc sửa chữa đâu vào đấy và hoàn toàn không làm ng-ời viết phải bực mình, và điều này hoàn toàn không dẫn đến việc làm cho tác giả bị phơi nhiễm với chấn th-ơng

Tai nạn - sự xảy ra không mong đợi, th-ờng là không theo ý muốn hay không may, nhất là khi nó gây nên chấn th-ơng, th-ơng tổn, hay mất mát

Tai nạn th-ờng để chỉ một sự kiện gây ra hay có tiềm năng gây ra chấn th-ơng Nhiều chuyên gia YTCC cho rằng sự sử dụng rộng rãi thuật ngữ "tai nạn" đã không chỉ gây nên nhầm lẫn đáng báo động mà còn kìm hãm các cố gắng nhằm làm giảm chấn th-ơng Thực tế điều này xảy ra nh- vậy là vì nhiều ng-ời đã cho rằng hay nghĩ về "tai nạn nh- là cái gì đó tồn tại không thể dự đoán tr-ớc và ngẫu nhiên và chính vì vậy không thể phòng ngừa đ-ợc Nghĩa rộng khác của "tai nạn" là hậu quả của sự bất cẩn của con ng-ời

mà ng-ời bị chấn th-ơng th-ờng lấy đó để đổ nó đã gây nên chấn th-ơng cho họ

Chỉ là một cặp từ đơn giản nh-ng mang lại những ý nghĩa khác nhau ở những con ng-ời khác nhau, từ sự tin t-ởng cho rằng đây là số trời không thể tránh cho đến ý t-ởng tán thành một cách rộng rãi cho rằng đó là những "sự kiện" hay "hiện t-ợng" chấn th-ơng

mà có thể phòng ngừa và kiểm soát đ-ợc theo nhiều cách khác nhau Sử dụng khái niệm chấn th-ơng và phòng ngừa chấn th-ơng thay cho tai nạn và phòng ngừa tai nạn, có thể giúp mọi ng-ời hiểu các khái niệm và các thủ tục cần thiết để thiết kế các ch-ơng trình phòng ngừa có hiệu quả hơn

Trong thực tế các sự kiện gây nên th-ơng tổn cho con ng-ời không ngẫu nhiên, có các yếu tố nguy cơ có thể phân biệt đ-ợc, và nó gắn sự tác động qua lại giữa con ng-ời, ph-ơng tiện giao thông, trang thiết bị, các quá trình, môi tr-ờng cơ thể và xã hội

III Mô hình dịch tễ học chấn th-ơng

Chấn th-ơng luôn luôn tồn tại tối thiểu ở d-ới dạng của tình trạng bệnh, các biện pháp nhằm kiểm soát chấn th-ơng rất phong phú và đ-ợc sử dụng rộng rãi John E Gordon

từ khoảng hơn 30 năm tr-ớc đây đã cho rằng chấn th-ơng khi đ-ợc đặc tính hóa theo vụ dịch, thay đổi mang tính chất mùa, xu h-ớng dài và các sự phân bố theo vùng địa lý, kinh tế xã hội, thành thị nông thôn thì nó tự thể hiện theo nhiều khía cạnh hay ph-ơng diện khác nhau giống nh- các bệnh truyền nhiễm rất cổ điển và các dạng bệnh học khác mà đã đ-ợc

hiểu cặn kẽ Trong thực tế, tất cả các phân bố chấn th-ơng đ-ợc biết thì rất không ngẫu chiên theo các khía cạnh thời gian, nơi chốn và con ng-ời

Dựa trên kinh nghiệm của những ng-ời tiền nhiệm trong việc điều tra, nghiên cứu về các bệnh truyền nhiễm, nhiều nhà dịch tễ học về chấn th-ơng đã tiến hành điều tra của họ khi l-u tâm đến mô hình lý thuyết đ-ợc các nhà bệnh truyền nhiễm phát triển Các khía cạnh trọng tâm của quá trình này bao gồm vật chủ (ng-ời bị chấn th-ơng), tác nhân gây nên chấn th-ơng, vật hay vector chuyên chở tác nhân, cũng nh- các yếu tố môi tr-ờng khác

Hình 2.1 Bộ 3 Dịch tễ học

Tác nhân

Vật chủ Môi tr-ờng

Mặc dù chấn th-ơng có thể đ-ợc đặc tính hóa bằng cách sử dụng các khái niệm của dịch tễ học bệnh truyền nhiễm nh-ng dịch tễ học chấn th-ơng vẫn bị chậm phát triển vào

cỡ hàng thập kỷ Cho đến gần 2/3 của thập kỷ thứ 20 các tác nhân gây chấn th-ơng mới

đ-ợc xác định một cách chính xác là các dạng khác nhau của năng l-ợng cơ học, nhiệt, hóa, điện, từ tr-ờng ion hóa, hay quá ít năng l-ợng trong tr-ờng hợp bị ngạt (Gibson, 1961) Chính các nhà tâm lý học đã xác định vấn đề này chứ không phải các nhà dịch tễ học Tr-ớc và sau thời điểm đó nhiều tác giả nào đó đã bàn đến và cho rằng ô tô, súng và r-ợu, v.v cũng là các tác nhân gây nên chấn th-ơng, nh-ng điều này là sai lầm trong việc

sử dụng dịch tễ học trong khía cạnh tác nhân Ô tô và súng là các vật chuyên chở năng l-ợng cơ học theo cách nói của dịch tễ học, và r-ợu góp phần vào chấn th-ơng bằng cách

đôi khi tác động lên hành vi của con ng-ời, đ-a ng-ời ta tới nguy cơ phơi nhiễm đối với năng l-ợng gây nguy cơ cao

Hình 2.2 Mô hình dịch tễ học ứng dụng trong chấn th-ơng

Dịch tễ học chấn th-ơng tìm tòi, xác định các yếu tố nguy cơ, các nhóm đích và trả lời các câu hỏi: Ai ? Cái gì ? Khi nào? ở đâu ? Tại sao ? Khi sự kiện chấn th-ơng xảy ra

Tác nhân

Sự truyền năng l-ợng bất th-ờng hay sự can thiệp vào sự chuyển truyền năng l-ợng (ví

dụ năng l-ợng cơ học đ-ợc chuyển dịch do tác động của một vật di chuyển; các dạng năng l-ợng khác là nhiệt, hóa học, điện và phóng xạ)

Môi tr-ờng

Thời tiết, nhiệt độ, thời

gian trong ngày, thời

gian trong năm, yếu tố

môi tr-ờng có hại, sự

thay đổi về trang thiết

bị và thiết kế

Vật chủ

Tuổi, giới, giáo dục, kỹ năng, điều kiện thể chất, trạng thái tâm thần, sử dụng r-ợu, ma tuý và hành vi có nguy cơ khác

Các phânloại chấn th-ơng

Va chạm hay đâm nhau của các ph-ơng tiện có

động cơ và ng-ời đi bộ, ngã, cháy bỏng, ngộ

độc, chết đuối

IV Phân loại chấn th-ơng

Hình 3 Sơ đồ phân loại chấn th-ơng

Chấn th-ơng

(cố ý)

khác

Ngã

Ngộ độc

cháy

Chết đuối

Giết ng-ời

Tự sát

Chiến tranh

đánh nhau

Hành hạ trẻ

em

Chấn th-ơng không chủ định (vô ý)

Chấn th-ơng không chủ định: Chấn th-ơng gây nên không chủ ý của những ng-ời bị chấn th-ơng hay của những ng-ời khác

Ví dụ:

- Chấn th-ơng do giao thông:

+ Ô tô

+ Xe đạp, xe máy

+ Ng-ời đi bộ

+ Tàu hỏa, tàu thủy, máy bay

- Ngã

- Lửa cháy

- Nghẹt thở

- Chết đuối

- Ngộ độc

Thuật ngữ "tai nạn" th-ờng đ-ợc sử dụng một cách rộng rãi khi ng-ời ta bàn về chấn

th-ơng không chủ định Tuy nhiên, sự ám chỉ của thuật ngữ cho rằng sự may rủi và tính

ngẫu nhiên đóng vai trò chính th-ờng ít khi đúng Chấn th-ơng không chủ định, khi mà

không có sự cố ý nào, th-ờng có các yếu tố con ng-ời tham gia Những yếu tố này có thể

tìm thaýa đồng thời ở cả ng-ời bị chấn th-ơng và cả ở ng-ời trong cộng đồng và ngoài xã hội Nhiều yếu tố thuộc về hành vi con ng-ời (chẳng hạn nh- trạng thái tình cảm, sử dụng chất ma tuý làm thay đổi ý nghĩ, áp lực của bạn cùng lứa hay sự thiếu kinh nghiệm của tuổi trẻ) đều đóng vai trò nhất định cả trong chấn th-ơng không chủ định và chấn th-ơng có chủ

định

Chấn th-ơng có chủ định

Chấn th-ơng có chủ định: Chấn th-ơng gây nên có sự chủ ý của ng-ời chấn th-ơng hay của cả những ng-ời khác

Ví dụ:

- Tự tử

- Giết ng-ời

- Bạo lực thành nhóm (chiến tranh)

- Đánh nhau

- Hiếp dâm

- Hành hạ trẻ em

- Hành hạ ng-ời già

- Bạo lực trong tr-ờng học