Tóm tắt luận văn thạc sĩ: Hình thành kĩ năng dạy học môn toán cho sinh viên ngành giáo dục tiểu học

Nghiên cứu thực trạng: Tìm hiểu thực thạng nhận thức của GVTH vềKNDH nói chung và KNDH môn Toán nói riêng, thực trạng KNDH môn Toán củaGVTH và thực trạng rèn luyện KNDH môn Toán của SV n

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

Nguyễn Thị Hồng thắm

Hình thành kỹ năng dạy học môn toán cho sinh viên ngành giáo dục tiểu học

Chuyên ngành: Giáo dục học (Cấp tiểu học)

Mã số: 60 14 01

tóm tắt Luận văn thạc sĩ giáo dục học

Vinh - 2007

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Việc hình thành KN sư phạm nói chung và KNDH nói riêng là một trongnhững mục tiêu cơ bản của quá trình đào tạo GVTH có trình độ đại học theochương trình mới Đào tạo GVTH cần kiên trì với mục tiêu lấy việc hình thành

KN của nghề dạy học làm đặc trưng nổi bật cho quá trình đào tạo ở trường sưphạm Tuy nhiên, mặt đào tạo này cho đến nay vẫn chưa đạt kết quả như mongmuốn, chưa tương ứng với vốn tri thức mà sinh viên được trang bị và chưa thểhiện được sự khác biệt về chất so với các hệ đào tạo khác thấp hơn Nguyênnhân cơ bản của thực trạng này là do nội dung, cấu trúc, và quá trình hình thànhcác KNDH ở trường sư phạm vẫn có những vấn đề chưa tường minh Bậc tiểuhọc có những đặc thù riêng, mỗi GV sẽ phải dạy tất cả các môn học Do vậy,trong quá trình đào tạo ở trường sư phạm, việc hình thành KN đòi hỏi phải chitiết, đi vào từng môn học cụ thể và có quy trình rèn luyện riêng cho mỗi môn

Có như vậy mới cung cấp cho SV một vốn KN nghề nghiệp cơ bản, tối thiểucần thiết một cách chắc chắn, đạt được một trong những chuẩn nghề nghiệp củaGVTH và tương ứng với trình độ đào tạo để họ có thể hoàn thành tốt ngay từ đầunhiệm vụ dạy học ở trường tiểu học

Việc hình thành KNDH môn toán cho SV ngành GDTH hiện nay cũngkhông nằm ngoài quỹ đạo đó Hầu hết các trường sư phạm vẫn chưa xây dựngđược quy trình rèn luyện KNDH môn Toán cho SV, hoạt động rèn luyện KNcủa SV đang còn mang tính chất tự mò mẫm là chủ yếu Do vậy trong quá trìnhthực hiện họ còn gặp nhiều lúng túng và kết quả thu được từ hoạt động này nóichung là chưa cao Chính vì vậy việc xây dựng một quy trình rèn luyện KNDHmôn Toán cho SV ngành GDTH đang là một vệc làm cấp bách để nâng cao chấtlượng đào tạo nghề cho SV, nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp cũngnhư nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở cấp Tiểu học hiện nay

Từ những lí do trên chúng tôi quyết định đi đến chọn đề tài nghiên cứu là:

“Hình thành kĩ năng dạy học môn Toán cho sinh viên ngành Giáo dục tiểu học”.

Hoạt động rèn luyện KNDH của SV ngành GDTH.

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Nội dung và quy trình hình thành KNDH môn toán cho SV ngành GDTH

4 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

4.1 Nghiên cứu lí luận: Làm rõ một số vấn đề về KN, KNDH và KNDHmôn Toán

4.2 Nghiên cứu thực trạng: Tìm hiểu thực thạng nhận thức của GVTH vềKNDH nói chung và KNDH môn Toán nói riêng, thực trạng KNDH môn Toán củaGVTH và thực trạng rèn luyện KNDH môn Toán của SV ngành GDTH

4.3 Xây dựng quy trình hình thành KNDH môn Toán cho SV ngành GDTH vàkiểm tra tính khả thi, tính hiệu quả của quy trình

5 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nội dung và quy trình hình thành KNDH môn Toán được xây dựng có thểgóp phần nâng cao chất lượng của quá trình hình thành KNDH môn Toán nói riêngcũng như KNDH nói chung cho SV ngành GDTH

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận, bao gồm những phương pháp:Phương pháp phân tích, tổng hợp lí thuyết; khái quát hoá các quan điểm…vv 6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn bao gồm các phương pháp: Điềutra; lấy ý kiến chuyên gia; tổng kết kinh nghiệm giáo dục vv

7 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

- Hệ thống hoá một số vấn đề về: KN, KNDH và KN dạy học môn Toán ở

tiểu học

- Làm rõ thực trạng KNDH môn Toán của GVTH và việc hình thànhKNDH môn Toán cho SV ngành GDTH.

- Đề xuất, xây dựng quy trình rèn luyện KNDH môn Toán cho SV ngành

GDTH

8 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục Luận văngồm có ba chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

Chương 3: Quy trình hình thành KNDH môn Toán cho sinh viên

ngành GDTH

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Cần nhấn mạnh rằng vấn đề KNDH không phải là mới Ngay từ nhữngnăm 20 ở Liên Xô và các nước Đông âu đã có nhiều công trình nghiên cứuKNDH cho SV sư phạm và đến những năm 1960 vấn đề nghiên cứu trên đã trởthành hệ thống lí luận và kinh nghiệm vững chắc với những công trình củaN.V.Kuzmina, O.A.Abdoullina, N.V.Bondyrev vv

Gần đây ở Việt Nam vấn đề hình thành KNDH cho SV nói chung và SVngành GDTH nói riêng đã được quan tâm và đề cập tới ở một số môn học (mônTiếng Việt, Đạo đức, Tự nhiên xã hội) Tuy nhiên, việc hình thành KNDH mônToán cho SV ngành GDTH thì chưa có tác giả và tài liệu nào đề cập tới

1.2 Một số khái niệm cơ bản

1.2.1 Kĩ năng

Kĩ năng là một vấn đề hết sức phức tạp trong tâm lí học và giáo dục học.

Các nhà tâm lí, giáo dục đã có những quan niệm khác nhau về KN Chúng tôicho rằng, giữa các khái niệm có khác nhau nhưng không mâu thuẫn, sự khácnhau chủ yếu là mở rộng hay thu hẹp phạm vi của khái niệm mà thôi Trongquá trình thực hiện luận văn, chúng tôi dựa trên quan điểm của N.D.Lêvitôp để

xây dựng khái niệm về KN Có thể hiểu: KN là khả năng thực hiện có kết quả một hành động hay một hoạt động nào đó trong những điều kiện nhất định, bằng cách vận dụng và lựa chọn những tri thức, kinh nghiệm đã có.

1.2.2 Quá trình dạy học

Quá trình DH (một bài dạy cụ thể) có thể được phân chia thành ba giai đoạn,trong mỗi giai đoạn lại có những bước tiến hành cụ thể như sau:

* Giai đoạn 1: Thiết kế các hoạt động học tập cho HS.

* Giai đoạn 2: Tổ chức các hoạt động học tập của HS.

* Giai đoạn 3: Tổng kết, kiểm tra đánh giá.

1.2.3 Kĩ năng dạy học

1.2.3.1 Khái niệm

Khi bàn về khái niệm KNDH tác giả Phạm Minh Hùng cho rằng: “KNDH

là sự thực hiện có kết quả một số thao tác hay một loạt thao tác phức tạp củamột hay nhiều hành động DH bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức,những cách thức, những quy trình đúng đắn, đảm bảo cho hoạt động DH củangười GV đạt kết quả cao” [14, 10]

Trong quá trình nghiên cứu, luận văn của chúng tôi sử dụng khái niệmKNDH theo định nghĩa của tác giả Phạm Minh Hùng

- Nhóm KN kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động dạy học

1.2.4 Kĩ năng dạy học môn Toán

1.2.4.2 Cấu trúc KNDH môn Toán ở TH

Việc dạy học môn Toán ở tiểu học, đòi hỏi người giáo viên cần có nhữngKNDH cơ bản sau:

- KN xác định mục tiêu, yêu cầu của một bài lên lớp cụ thể trong toàn bộchương trình môn Toán ở tiểu học

- KN phân tích và lựa chọn nội dung bài học cụ thể trong chương trình mônToán

- KN lựa chọn và sử dụng các phương pháp, phương tiện, hình thức tổchức dạy học phù hợp nội dung của bài học, trình độ và điều kiện học tập của HS.

- KN thiết kế các hoạt động học tập chủ yếu

- KN tổ chức, giám sát các hoạt động học tập cho HS

- KN dự đoán và xử lí các tình huống sư phạm có thể xẩy ra trong giờ họcToán

- KN tổ chức quá trình kiểm tra đánh giá kết quả học tập môn Toán của HS

1.3 Khái quát về môn Toán ở tiểu học

Tác giả chỉ rõ khái niệm về phương pháp dạy học và nêu rõ PPDH các

kiểu bài trong chương trình môn Toán tiểu học (PPDH kiểu bài “hình thành kiến

thức mới” và PPDH kiểu bài “thực hành, luyện tập, ôn tập”)

Trong phần này, chúng tôi chỉ rõ mục tiêu và đặc điểm môn Toán ở tiểuhọc Trong đó một trong những đặc điểm liên quan được chúng tôi quan tâm vàphân tích kĩ là về cấu trúc của các kiểu bài trong chương trình môn Toán ở tiểu

học từ lớp 1 đến lớp 5, có hai kiểu bài cơ bản “hình thành kiến thức mới” và kiểu bài “luyện tập, ôn tập, thực hành” Tuy nhiên cấu trúc của những kiểu bài

này ở mỗi khối lớp lại có sự khác nhau nhất định

1.4 Tiểu kết chương 1

Kĩ năng là một vấn đề hết sức phức tạp trong tâm lí học và giáo dục học.

Các nhà tâm lí, giáo dục đã có những quan niệm khác nhau về KN Chúng tôicho rằng, giữa các khái niệm có khác nhau nhưng không mâu thuẫn, sự khácnhau chủ yếu là mở rộng hay thu hẹp phạm vi của khái niệm mà thôi Trongquá trình thực hiện luận văn, chúng tôi dựa trên quan điểm của N.D.Lêvitôp để xây

dựng khái niệm về KN: “KN là khả năng thực hiện một hành động hay một họat động nào đó trong những điều kiện nhất định, bằng cách vận dụng những tri thức

và kinh nghiệm đã có”.

Trong quá trình nghiên cứu, luận văn của chúng tôi sử dụng khái niệmKNDH theo định nghĩa của tác giả Phạm Minh Hùng, vì rằng tác giả cũng đã

dựa trên quan niệm của N.D.Lêvitôp để xây dựng định nghĩa: “KNDH là sự thực hiện có kết quả một số thao tác hay một loạt thao tác phức tạp của một hay nhiều hành động DH bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức, những cách thức, những quy trình đúng đắn, đảm bảo cho hoạt động DH của người GV đạt kết quả cao”

Căn cứ vào các giai đoạn của quá trình dạy học cũng như định nghĩa vềKNDH, chúng tôi đã xây dựng hệ thống KNDH bao gồm bốn nhóm KNDH cơbản: Nhóm KN hiểu HS; nhóm KN thiết kế kế hoạch dạy học; nhóm KN tổchức thực hiện kế hoạch; nhóm KN tổ chức kiểm tra đánh giá kết quả hoạt độngdạy học Trong mỗi nhóm bao gồm nhiều KNDH bộ phận, trong đó chúng tôitập trung xây dựng công phu các KNDH bộ phận trong nhóm KN tổ chức thựchiện kế hoạch dạy học Trên cơ sở hệ thống KNDH, chúng tôi đã xây dựngđược hệ thống cấu trúc của KNDH môn Toán bao gồm 7 KN

Đi sâu tìm hiểu về mục tiêu, đặc điểm chương trình và các PPDH mônToán ở tiểu học Đặc điểm nội dung chương trình môn Toán ở TH đáng chú ý,trong chương trình từ lớp 1 đến lớp 5 có hai kiểu bài cơ bản: kiểu bài “hìnhthành kiến thức mới” và kiểu bài “thực hành, luyện tập, ôn tập”, với mỗi kiểubài có cấu trúc và PPDH khác nhau Đây chính là một trong những cơ sở đểchúng tôi xây dựng quy trình hình thành KNDH môn Toán cho SV trongchương 3

Chỉ rõ quá trình hình thành KNDH môn Toán cho SV bao gồm ba bước

cơ bản:

Bước 1: Nhận thức đầy đủ về mục đích, cách thức, điều kiện hành động.

Bước 2: Quan sát mẫu và làm thử theo mẫu.

Bước 3: Luyện tập để tiến hành hành động theo đúng yêu cầu, điều kiện

Và quá trình luyện tập diễn ra qua 4 giai đoạn, cụ thể:

Giai đoạn 1: Giai đoạn học lí thuyết ở truờng sư phạm.

Giai đoạn 2: Giai đoạn thực hành, kiến tập sư phạm.

Giai đoạn 3: Giai đoạn tập giảng ở trường sư phạm.

Giai đoạn 4: Giai đoạn thực tập sư phạm.

Qua phát phiếu điều tra thu thập ý kiến của 180 GV thuộc huyện CanLộc, tỉnh Hà Tĩnh Chúng tôi nhận thấy rằng, cơ bản GVTH đã nhận thức đượctương đối đầy đủ về những KNDH cần có của người GV.(Kết quả cụ thể ở Bảng 1trong luận văn).

Chúng tôi nhất trí với 53,9% ý kiến của GV mà chúng tôi đã tiến hànhkhảo sát KNDH môn Toán cơ bản và quan trọng nhất là: “KN tổ chức các hoạtđộng học tập cho HS”

2.2.2 Thực trạng nhận thức của GVTH về KNDH môn Toán

Qua phát phiếu và thu thập kết quả điều tra chúng tôi nhận thấy: Mặc dùnhận thức của GV về các KNDH môn Toán chưa hệ thống và hoàn toàn chínhxác nhưng họ cũng đã nhận thức được những KNDH môn Toán cần có của người

GVTH (Kết quả cụ thể ở Bảng 3 trong luận văn)

Chúng tôi cũng nhất trí với ý kiến của đa số GV: KNDH cơ bản và quantrọng nhất của môn Toán là KN tổ chức các hoạt động học tập cho HS

2.2.3 Thực trạng KNDH môn Toán của GVTH

Kết quả điều tra thực trạng KNDH môn Toán của GVTH được đánh giá trênhai phương diện, tự đánh giá của bản thân và đánh giá của cán bộ quản lí

So sánh đối chiếu kết quả điều tra và chúng tôi rút ra một số kết luậnsau đây:

- Giữa sự đánh giá của GVTH và CBQL giáo dục TH không có sự chênh lệchđáng kể, tuy sự đánh giá của CBQL giáo dục TH có thấp hơn so với đánh giá củaGVTH

- KN giáo viên còn gặp khó khăn lúng túng nhất trong quá trình dạy họcmôn Toán theo kết quả chúng tôi điều tra được là: KN dự đoán và xử lí các tìnhhuống sư phạm có thể xẩy ra trong giờ học Toán

2.2.4 Thực trạng rèn luyện KNDH môn Toán của SV ngành GDTH

Để điều tra thực trạng rèn luyện KNDH môn Toán của SV ngành GDTH,chúng tôi đã tiến hành điều tra khảo sát 60 sinh viên cuối khoá (khoá 44) củangành GDTH, trường Đại học Vinh

* Thực trạng

Mặc dù số lượng ý kiến giữa các KNDH không chênh nhau mấynhưng tập trung đông nhất vẫn là ý kiến cho rằng: “KN tổ chức, giám sátcác hoạt động học tập của HS trong giờ học Toán” là KNDH môn Toán cơ bản vàquan trọng nhất chiếm 43,3%, trong khi đó các ý kiến còn lại là 28,3%, 20% và ítnhất là 8,3%

Kết quả điều tra ở bảng 8 cho thấy, đa số SV đang còn gặp vướng mắc,khó khăn ở KN xử lí các tình huống sư phạm có thể xẩy ra trong giờ học Toán(chiếm 65% số ý kiến)

* Nguyên nhân của thực trạng

SV chưa biết gắn liền tri thức khoa học và sư phạm mà họ được lĩnh hội ởtrường Đại học với thực tiễn dạy học môn Toán ở trường TH

Bản thân SV chưa có một phương pháp học tập và rèn luyện các KNDHmôn Toán một cách khoa học và hợp lí

Quá trình rèn luyện KNDH môn Toán của SV ở trường Đại học chưa cómột quy trình rèn luyện thật cụ thể và chi tiết

Một số SV còn có tư tưởng học Toán tốt là có thể dạy tốt được môn Toán màkhông cần rèn luyện nghiệp vụ sư phạm Quan điểm này là hoàn toàn sai lầm

2.3 Tiểu kết chương 2

Khảo sát nhằm tìm hiểu: Thực trạng nhận thức của GVTH về KNDH;thực trạng nhận thức của GVTH về KNDH môn Toán; thực trạng KNDH mônToán của GVTH; thực trạng rèn luyện KNDH môn Toán của SV ngành GDTH

Đối tượng tham gia khảo sát:

- GVTH đang trực tiếp đứng lớp dạy học từ lớp 1 đến lớp 5 ở một sốtrường TH thuộc huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh Số lượng GV tham gia khảo sát

180 GV

- CBQL giáo dục TH là chuyên viên phụ trách TH phòng GD&ĐT, Hiệutrưởng, Phó Hiệu trưởng các trường TH thuộc huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh Sốlượng CBQL tham gia khảo sát 30 CBQL

- SV năm thứ 4 (khoá 44) ngành GDTH trường Đại Học Vinh Thời điểmkhảo sát, khi SV kết thúc đợt thực tập sư phạm ở trường TH Số lượng SV thamgia khảo khát 60 SV

Theo kết quả điều tra, đa số ý kiến cho rằng:

- KNDH cơ bản và quan trọng nhất: KN tổ chức, giám sát các hoạt độnghọc tập của HS trong giờ học

- KNDH môn Toán cơ bản và quan trọng nhất cũng là: KN tổ chức, giámsát các hoạt động học tập của HS trong giừo học Toán

- KNDH môn Toán mà GV cũng như SV còn gặp nhiều vướng mắc, khókhăn nhất trong quá trình luyện tập và sử dụng là: KN dự đoán và xử lí các tìnhhuống sư phạm có thể xẩy ra trong giờ học Toán

Nhìn chung về kết quả rèn luyện KNDH môn Toán của SV còn chưa đạtkết quả như mong muốn, tỉ lệ SV “lúng túng” khi luyện tập cũng như sử dụngmột số KNDH còn cao trong khi đó tỉ lệ ở mức “rất thành thạo” lại quá ít.Nguyên nhân cơ bản của thực trạng một phần do hạn chế từ phía SV, một phần

do nhà trường Đại học vẫn chưa xây dựng được một quy trình rèn luyện KNDHmôn Toán thật cụ thể và chi tiết cho SV ngành GDTH

Chương 3 Quy tr×nh h×nh thµnh kü n¨ng d¹y häc m«n To¸n

cho sinh viªn ngµnh Gi¸o dôc tiÓu häc

3.1 Nguyên tắc xây dựng quy trình

3.1.1 Nguyên tắc mục tiêu.

3.1.2 Nguyên tắc hệ thống.

3.1.3 Nguyên tắc hiệu quả.

3.1.4 Nguyên tắc khả thi.

3.2 Những KNDH môn Toán cần hình thành cho SV ngành GDTH

Trong giới hạn của đề tài này, chúng tôi không xây dựng quy trình hìnhthành KNDH cho tất cả các KNDH môn Toán cần có của GVTH mà chỉ tậptrung xây dựng quy trình cho một số KNDH cơ bản, quan trọng và nhữngKNDH mà theo chúng tôi ở GVTH cũng như SV ngành GDTH đang còn gặpnhiều vướng mắc, khó khăn trong quá trình dạy học môn Toán Cụ thể, chúngtôi sẽ xây dựng quy trình hình thành KNDH môn Toán cho hai KN sau:

3.2.1 KN tổ chức, giám sát các hoạt động học tập cho HS

Trong KNDH này chúng tôi phân chia thành hai nhóm nhỏ KN sau:

a Nhóm KNDH chung: KN giới thiệu bài; KN trình bày bảng; KN trình

bày lời giảng; KN sử dụng câu hỏi (KN thiết kế câu hỏi; KN đặt câu hỏi); KN

sử dụng đồ dùng dạy học môn Toán; KN làm chủ giáo án, làm chủ thời gian củatiết học; KN tổ chức các hình thức học tập khác nhau cho HS ở trong lớp:

b Nhóm KNDH chuyên biệt: Gồm hai KN

* KN tổ chức, tiến hành các hoạt động học tập cho HS trong tiết “hình thành kiến thức mới”.

* KN tổ chức, tiến hành các hoạt động học tập cho HS trong tiết “thực hành, luyện tập, ôn tập”.

3.2.2 KN dự đoán và xử lí các tình huống sư phạm xẩy ra trong giờ

học Toán

- KN dự đoán trước các tình huống có thể xẩy ra trong tiết Toán