Chủ tịch Hồ Chí MinhNgười anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giớiNgười là biểu tượng của tinh thần bất khuất, kiên cường của một dân tộc anh hùng dã trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước. Khi nói đến Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu của chung ta là đang nói đến một thiên tài trên nhiều lĩnh vực. Tuy bây giờ Người không còn nữa nhưng Người đã để lại cho dân tộc ta nhiều di sản vô giá, trong đó tư tưởng của Người là một di sản vô cùng quý giá và được Đảng và nhân dân ta vận dụng trong công việc học tập, công tác hiện nay. Đảng cộng sản Việt Nam từ đại hội đại biểu toàn quốc lần II (21951) trở lại đây đã luôn khẳng định vai trò, ý nghĩa, tác dụng của đường lối chính trị tư tưởng, đạo đức, phong cách lối sống...của Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam. Đến đại hội đại biểu lần VII (61991) Đảng ta đã ghi vào Cương lĩnh và Điều lệ của mình là: “Đảng lấy chủ nghĩa MacLênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho mọi hành động...’’. Đảng Cộng Sản Việt Nam, Văn kiện Đại Hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Nxb Sự Thật, Hà Nội, 1991, tr.127Trong suốt cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng của mình Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn quan tâm đến vấn đề đạo đức và quá trình tu dưỡng đạo đức của người cách mạng. Tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh là một bộ phận quan trọng trong hệ thống di sản tư tưởng của Người. Có thể nói, toàn bộ sự nghiệp cách mạng của Người gắn liền với sự phát triển và xây dựng tư tưởng đạo đức cách mạng mà Người là một biểu tượng vĩ đại và sáng ngời nhất. Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là sự kết tinh những tư tưởng đạo đức truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta với những tinh hoa văn hóa đạo đức nhân loại, được sử dụng và phát triển trên nền tảng biện chứng của chủ nghĩa MacLênin. Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cao vai trò của đạo đức, lấy đạo đức làm cái gốc của người cách mạng: “Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn. Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng thì phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy đi chăng nữa cũng không lãnh đạo được nhân dân’’. Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.5, tr.292293Nghiên cứu sự hình thành tư tưởng đạo đức cộng sản ở Chủ tịch Hồ Chí Minh qua cuộc đời hoạt động và qua các tác phẩm còn để lại của Người chúng ta thấy rõ đặc trưng cơ bản của tư tưởng nhân đạo cộng sản ở Người là lòng yêu nước, thương người. Chính tình yêu đối với quê hương đất nước và lòng thương người, thương dân là động cơ lớn chi phối mọi mặt hoạt động cách mạng của Người.Con người ai cũng có những nhu cầu về vật chất và tinh thần cho mình, cho gia đình mình để sống và làm việc. Nhưng nếu để cho những yêu cầu hợp lý kia trở thành đòi hỏi phi lý và những nhu cầu vật chất chính đáng trở thành những ham muốn quá đáng thì con người sẽ thoái hóa, hư hỏng, biến chất rất nhanh. Quả thật đúng vậy, hiện nay trong xã hội ta do sự du nhập văn hóa ngoại lai, do cách giáo dục của chúng ta, do công tác tuyên truyền, do áp lực đồng tiền mà nhiều người đã thoái hóa đạo đức của mình, làm những việc phi pháp hại nước hại dân, trái với lương tâm đạo đức của một con người. Mà đặc biệt là lớp trẻ hiện nay đang có dấu hiệu của sự đi xuống trầm trọng về đạo đức. Vì vậy, việc nghiên cứu về tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh trong thực tiễn giáo dục đạo đức, nâng cao lối sống văn hóa, văn minh cho thanh niên hiện nay và biểu dương những gương mặt tiêu biểu học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh là hết sức cần thiết.Từ những vấn đề trên có thể khẳng định rằng nghiên cứu: “Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh với việc giáo dục đạo đức lối sống cho thanh niên hiện nay’’là hết sức quan trọng và cần thiết, đáp ứng nhu cầu bức thiết cả về lí luận và thực tiễn. Vì vậy, tác giả mạnh dạng lựa chọn đề tài này làm đề tài nghiên cứu.
Trang 1TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH VỚI VIỆC GIÁO DỤC
ĐẠO ĐỨC LỐI SỐNG CHO THANH NIÊN
HIỆN NAY
TP Hồ Chí Minh, Tháng 3 Năm 2014
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Chủ tịch Hồ Chí Minh-Người anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới-Người là biểu tượng của tinh thần bất khuất, kiên cường của một dân tộc anh hùng dã trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước Khi nói đến Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu của chung ta là đang nói đến một thiên tài trên nhiều lĩnh vực Tuy bây giờ Người không còn nữa nhưng Người
đã để lại cho dân tộc ta nhiều di sản vô giá, trong đó tư tưởng của Người là một di sản vô cùng quý giá và được Đảng và nhân dân ta vận dụng trong công việc học tập, công tác hiện nay Đảng cộng sản Việt Nam từ đại hội đại biểu toàn quốc lần II (2/1951) trở lại đây đã luôn khẳng định vai trò, ý nghĩa, tác dụng của đường lối chính trị tư tưởng, đạo đức, phong cách lối sống của Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam Đến đại hội đại biểu lần VII (6/1991)
Đảng ta đã ghi vào Cương lĩnh và Điều lệ của mình là: “Đảng lấy chủ nghĩa Mac-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho mọi hành động ’’ [Đảng Cộng Sản Việt Nam, Văn kiện Đại Hội đại biểu
toàn quốc lần thứ VII, Nxb Sự Thật, Hà Nội, 1991, tr.127]
Trong suốt cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng của mình Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn quan tâm đến vấn đề đạo đức và quá trình tu dưỡng đạo đức của người cách mạng Tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh là một bộ phận quan trọng trong hệ thống di sản tư tưởng của Người Có thể nói, toàn bộ sự nghiệp cách mạng của Người gắn liền với sự phát triển và xây dựng tư tưởng đạo đức cách mạng mà Người là một biểu tượng vĩ đại và sáng ngời nhất Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là sự kết tinh những tư tưởng đạo đức truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta với những tinh hoa văn hóa đạo đức nhân loại, được sử dụng và phát triển trên nền tảng biện chứng của chủ nghĩa Mac-Lênin Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cao vai trò của đạo đức, lấy đạo đức
làm cái gốc của người cách mạng: “Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng thì phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi
Trang 3mấy đi chăng nữa cũng không lãnh đạo được nhân dân’’ [Hồ Chí Minh Toàn
tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.5, tr.292-293]
Nghiên cứu sự hình thành tư tưởng đạo đức cộng sản ở Chủ tịch Hồ Chí Minh qua cuộc đời hoạt động và qua các tác phẩm còn để lại của Người chúng ta thấy rõ đặc trưng cơ bản của tư tưởng nhân đạo cộng sản ở Người là lòng yêu nước, thương người Chính tình yêu đối với quê hương đất nước và lòng thương người, thương dân là động cơ lớn chi phối mọi mặt hoạt động cách mạng của Người
Con người ai cũng có những nhu cầu về vật chất và tinh thần cho mình, cho gia đình mình để sống và làm việc Nhưng nếu để cho những yêu cầu hợp
lý kia trở thành đòi hỏi phi lý và những nhu cầu vật chất chính đáng trở thành những ham muốn quá đáng thì con người sẽ thoái hóa, hư hỏng, biến chất rất nhanh Quả thật đúng vậy, hiện nay trong xã hội ta do sự du nhập văn hóa ngoại lai, do cách giáo dục của chúng ta, do công tác tuyên truyền, do áp lực đồng tiền mà nhiều người đã thoái hóa đạo đức của mình, làm những việc phi pháp hại nước hại dân, trái với lương tâm đạo đức của một con người Mà đặc biệt là lớp trẻ hiện nay đang có dấu hiệu của sự đi xuống trầm trọng về đạo đức Vì vậy, việc nghiên cứu về tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh trong thực tiễn giáo dục đạo đức, nâng cao lối sống văn hóa, văn minh cho thanh niên hiện nay và biểu dương những gương mặt tiêu biểu học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh là hết sức cần thiết
Từ những vấn đề trên có thể khẳng định rằng nghiên cứu: “Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh với việc giáo dục đạo đức lối sống cho thanh niên hiện nay’’là hết sức quan trọng và cần thiết, đáp ứng nhu cầu bức thiết cả về
lí luận và thực tiễn Vì vậy, tác giả mạnh dạng lựa chọn đề tài này làm đề tài nghiên cứu
2 Đối tượng nghiên cứu
- Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh
3 Mục tiêu nghiên cứu
- Tìm hiểu tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh
- Đưa ra một số ý kiến đề xuất nhằm vận dụng đúng đắn, hiệu quả quan điểm của Hồ Chí Minh về đạo đức trong việc giáo dục đạo đức cho thanh niên hiện nay
4 Phạm vi nghiên cứu
- Quan điểm Hồ Chí Minh về đạo đức
- Vấn đề giáo dục đạo đức lối sống cho thanh niên hiện nay
5 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu thu thập tài liệu
Trang 4- Phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp….
6 Bố cục đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, đề tài còn được chia làm hai chương:
Chương I : Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh
Chương II: Vận dụng tư tưởng của Hồ Chí Minh vào việc giáo dục đạo đức cho thanh niên hiện nay
Trang 5Chương I: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC
1.1 Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức
1.1.1 Truyền thống đạo đức của dân tộc Việt Nam
Lịch sử dân tộc Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước Từ thời vua Hùng dựng nước đến nay dân tộc ta đã trải qua biết bao thâm trầm, biến cố với nhiều cuộc đấu tranh chống lại bọn giặc ngoại xâm cướp nước và bè lũ tay sai bán nước cầu vinh bảo vệ non sông gấm vóc hùng vĩ này Cuộc chiến đấu của cha ông ta đã giành được nhiều chiến công vang dội lẫy lừng chấn động địa cầu đẩy lùi bọn giặc cướp nước ra khỏi lãnh thổ với những tên tuổi lừng danh đã ghi vào sổ sách như: Hai Bà Trưng, Ngô Quyền, Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Toản…mang lại sự hạnh phúc, ấm no, yên bình cho dân tộc ta ngày nay Đó là một quá trình rèn luyện, hun đúc, tôi luyện nên những thế hệ người Việt Nam anh hùng giàu lòng yêu nước, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ Tổ quốc, giàu lòng nhân ái, yêu thương con người, có tinh thần chịu đựng gian khổ, khó khăn, lá lành đùm lá rách… Những đức tính đó đã trở thành truyền thống tốt đẹp mà hàng ngàn đời nay những thế hệ con người Việt Nam đã nâng niu, gìn giữ, phát huy, truyền bá ra bên ngoài cho các bạn bè quốc tế năm châu và các thế hệ con cháu sau này hiểu rõ về con người Việt Nam anh hùng buất khuất Những giá trị tốt đẹp đó có tác dụng củng cố, phát triển quan hệ xã hội, đồng thời tạo ra sức mạnh cho con người Việt Nam vượt qua những khó khăn, vất vả trong cuộc sống để hoàn thiện nhân cách và đóng góp cho xã hội một lối sống lành mạnh, văn minh lịch sự
Dân tộc Việt Nam là một dân tộc có truyền thống đạo đức từ hàng nghìn năm nay, đó là một truyền thống rất nhân văn và đáng tự hào, điều đó thể hiện bản chất tốt đẹp của con người Việt Nam Tuy con người Việt Nam đã trải qua biết bao biến cố thâm trầm nhưng vẫn giữ được những nét đẹp truyền thống đạo đức cho dân tộc mình Và những nét đẹp truyền thống ấy được kết tinh trong hình ảnh của một con người vĩ đại, một danh nhân văn hóa thế giới, một anh hùng giải phóng dân tộc, một biểu tượng và là một vị cha già kính yêu của cả một dân tộc anh hùng – lãnh tụ Hồ Chí Minh Trong suốt cuộc đời học tập, chiến đấu, hoạt động cách mạng của mình Bác luôn nêu lên một tấm gương sáng trong việc nâng niu, gìn giữ, phát huy những gì mà ông cha ta đã để lại Bác Hồ luôn biết cách chọn lọc những gì tốt cho dân tộc mình, Bác gạt bỏ mọi thứ xấu, mọi nhân tố tiêu cực của quá khứ mà ông cha ta đã phạm phải, đồng thời giữ lại và phát huy những tinh hoa của dân tộc và nhân loại trong mọi lĩnh vực đời sống Vì vậy mà những tư tưởng đạo đức của Người đã
Trang 6gắn liền với thực tiễn chiến đấu, lao động, tu dưỡng học tập của nhân dân ta, trở thành nền tảng đạo đức của xã hội Ngày nay, tư tưởng đạo đức của Người là di sản vô cùng quý giá đã và đang trở thành động lực tinh thần cho toàn Đảng, toàn dân trong sự nghiệp đổi mới nhằm thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh.
Hồ Chí Minh (1890 – 1969) tên thật là Nguyễn Sinh Cung sau đổi thành Nguyễn Tất Thành Bác sinh ra trong một gia đình nhà nho giàu truyền thống yêu nước Thân phụ là Nguyễn Sinh Sắc (1862 – 1929), cụ Sắc là con của một gia đình nông dân nghèo chất phác Từ nhỏ cụ Sắc đã mồ côi cha mẹ nên phải chịu vất vả lao động kiếm sống và có ý thức học hành Cụ Sắc từng tham dự kỳ thi Hương và đã đỗ cử nhân tại trường thi Nghệ An (1894), ông cử Sắc đã tiếp tục tham dự các kỳ thi Hội của triều đình nhưng không đỗ, đến kỳ thi Hội lần thứ ba ông mới đỗ Phó Bảng (1901) Sau khi đỗ Phó Bảng, bị triều đình phong kiến thúc ép nhiều lần buộc Cụ phải ra làm quan, nhưng Cụ đã bất hợp
tác với bọn tay sai đế quốc Cụ Sắc thường nói: “Quan trường thị nô lệ trung chi thị nô lệ, hựu nô lệ’’ (nghĩa là: Quan trường là nô lệ trong trong những
người nô lệ, lại càng nô lệ hơn) Vốn có lòng yêu nước, thương người, khẳng khái, Cụ thường chống lại bọn quan trường và thực dân Pháp xâm lược Vì vậy, sau một thời gian rất ngắn làm quan Cụ bị chúng cách chức Cụ vào Nam Bộ làm thầy thuốc giúp dân nghèo, sống cuộc đời thanh bạch cho đến lúc qua đời (1929) Với phẩm chất liêm khiết của một nhà nho, trong cuộc sống cụ Sắc luôn dạy dỗ con cái của mình phải luôn có ý thức lao động, học tập để
hiểu rõ “đạo lý làm người’’ Thân mẫu của Hồ Chí Minh là bà Hoàng Thị
Loan (1868 – 1901), là một người phụ nữ hiền hậu, đảm đang, yêu chồng thương con hết mực, chịu khó lao động, bà làm ruộng và dệt vải để nuôi dạy con cái Bằng cả tấm lòng yêu chồng thương con bà Hoàng Thị Loan đã hy sinh cả cuộc đời mình vì chồng, vì con và chính bà đã vun đắp cuộc đời và sự nghiệp đẹp đẽ cho cả một gia đình anh hùng Nhưng vì cuộc sống khó khăn, nghèo khổ, lao động vất vả, quá sức nên bà đã qua đời vào ngày 10/2/1901 tại Kinh thành Huế ở tuổi 33 Chị cả của Hồ Chí Minh là bà Nguyễn Thị Thanh (1884 – 1954 )còn gọi là Bạch Liên và anh trai của Người là Nguyễn Sinh Khiêm tức Nguyễn Tất Đạt (1888 – 1950) Cả hai người đều có chí hướng tiến bộ, yêu nước, thương người và tích cực tham gia các phong trào chống thực dân Pháp, đã nhiều lần bị thực dân Pháp kết án tù đày Nhờ sự giáo dục của gia đình cả bà Thanh và ông Khiêm đều không màng danh lợi, hy sinh cả cuộc đời cho sự nghiệp cứu dân phục quốc trở thành tấm gương sáng đáng kính cho nhân dân về sự cao cả, nghĩa khí và lòng vị tha
Trang 7Gia đình của Chủ tịch Hồ Chí Minh là một gia đình nhà nho yêu nước, thương người, cả cuộc đời đều hy sinh cho sự nghiệp cứu nước, phát huy những tinh hoa văn hóa, những truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta Góp một phần không nhỏ hun đúc nên một con người vĩ đại như Hồ Chí Minh.
Nghệ An là nơi hội tụ nhiều di tích lịch sử – văn hóa gắn liền với những tên tuổi chiến công của các bậc anh hùng dân tộc, nêu cao chí khí chống giặc ngoại xâm từ bao đời nay Cũng chính nơi đây đã sinh ra người anh hùng dân tộc vĩ đại như Hồ Chí Minh Tuy quê hương của Người thường xuyên phải chèo chống với thiên tai khắc nghiệt, quanh năm khô cằn, mưa lũ, mất mùa thường xuyên, cuộc sống vất vả, lam lũ đã in sâu trong tiềm thức người dân Nhưng đây vẫn là một miền quê giàu cảnh sắc, với một nền văn hóa dân gian
đa dạng và phong phú Trải qua biết bao biến cố, thâm trầm của lịch sử, truyền thống văn hóa đặc sắc ở nơi đây vẫn không ngừng tỏa sáng, tự hào Nơi đây Bác đã sống những năm tháng tuổi thơ và chứng kiến những buổi bình văn hay luận thời cuộc giữa thân phụ Người với bạn bè như nhà ái quốc Phan Bội Châu, nhà nho Vương Thúc Quý Quê hương Nghệ An đã tạo ra những tiền đề cho một tư tưởng lớn trong Hồ Chí Minh
1.1.2 Tinh hoa đạo đức nhân loại
“Chỉ có những người cách mạng chân chính mới thu hái được những hiểu biết quý của các đời trước để lại’’ [Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 2011, t.6, tr.46], đó là câu nói của V.I.Lênin – một nhà cộng sản vĩ đại của nhân loại, nói về những người cách mạng chân chính thực sự, mà Hồ Chí Minh là một trong những người cách mạng chân chính đó Hồ Chí Minh mang trong mình dòng máu và văn hóa phương Đông nhưng Người còn tiếp thu, gạn gọc, tìm tòi những cái hay, cái đẹp của văn hóa phương Tây để phục vụ cho sự nghiệp cứu nước của mình Ba mươi năm bôn ba tìm đường cứu nước Người đã trải qua biết bao sống gió, cực khổ để tìm ra một con đường cứu nước đúng đắn và xác thực nhất cho dân tộc ta Khi ra nước ngoài Người đã không ngừng làm giàu trí tuệ mình bằng những tinh hoa văn hóa của nhân loại Lúc đấu tranh Hồ Chí Minh có thể viết văn Anh, văn Pháp sắc sảo như một nhà báo người Anh, Pháp và các nhà báo phương Tây thực thụ, nhưng khi có nhu cầu “tự bạch’’ thì Người lại làm thơ chữ Hán Chính điều đó làm nên nét đặc sắc ở con người Hồ Chí Minh, một con người tượng trưng cho sự kết hợp hài hòa, nhuần nhiễn giữa hai nền văn hóa lớn của thế giới – nền văn hóa Đông – Tây
Ở phương Đông, Người đã tiếp thu những tư tưởng của Nho giáo, Phật giáo và một số tư tưởng tiến bộ khác Đầu tiên về Nho giáo, trong các tác
Trang 8phẩm của mình Hồ Chí Minh sử dụng khá nhiều mệnh đề của Nho giáo và đưa vào đó những nội dung và ý nghĩa mới Nho giáo nói chung, Khổng giáo nói riêng là khoa học về đạo đức và phép ứng xử, tư tưởng triết lý hành động,
tư tưởng nhập thế hành đạo, gúp đời đó là tư tưởng về một xã hội bình trị tức
là ước vọng về một xã hội an ninh, hòa mục, một “thế giới đại đồng’’; là triết
lý nhân sinh: tu thân dưỡng tính, chủ trương từ thiên tử đến thứ dân, ai cũng phải lấy tu thân làm gốc Đặc biệt Nho giáo đề cao văn hóa, lễ giáo và tạo ra truyền thống hiếu học trong nhân dân Đây là tư tưởng tiến bộ hơn hẳn so với học thuyết cổ đại Tuy nhiên, Nho giáo cũng có những mặt tiêu cực như: bảo vệ chế độ phong kiến, tư tưởng đẳng cấp – quân tử và tiểu nhân, trọng nam khinh nữ, khinh lao động chân tay chỉ đề cao nghề đọc sách, khinh thường sự nghiệp danh lợi…mà Hồ Chí Minh đã phê phán, bác bỏ Hồ Chí Minh đã khai thác những yếu tố tích cực, đồng thời phê phán, bác bỏ những yếu tố tiêu cực để phục vụ cho nhiệm vụ cách mạng của mình Phật giáo vào Việt Nam từ rất sớm Ngay khi Nho giáo đã trở thành quốc giáo, Phật giáo vẫn còn ảnh hưởng rất mạnh trong nhân dân, để lại nhiều dấu ấn trong văn hóa Việt Nam từ tư tưởng, tình cảm, tín ngưỡng đến phong tục tập quán, lối sống,… Phật giáo có
tư tưởng vị tha, từ bi, bác ái, bình đẳng, dân chủ hơn so với Nho giáo Phật giáo cũng đề cao nếp sống đạo đức trong sạch, chăm làm điều thiện, coi trọng lao động Nói Hồ Chí Minh chịu ảnh hưởng của văn hóa truyền thống của dân tộc ta là đã bao hàm trong đó có ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo Phật giáo là một tôn giáo nên không tránh khỏi những mặt tiêu cực trong đời sống nhân dân Nhưng những mặt tích cực đã để lại những dấu ấn rất sâu sắc trong tâm thức, hành động, cách ứng xử của con người Việt Nam Phật giáo vào Việt Nam gặp chủ nghĩa yêu nước, tinh thần đấu tranh bất khuất chống ngoại xâm của dân tộc ta, đã hình thành nên Thiền phái Trúc Lâm Việt Nam, chủ trương không xa rời đời sống gắn bó với nhân dân, với đất nước tham gia vào cộng đồng, vào cuộc đấu tranh của nhân dân chống kể thù xâm lược Gia đình Hồ Chí Minh là gia đình nhà nho yêu nước, thương dân, gần gũi với nhân dân lao động, cũng đã thấm nhuần tinh thần đó và đã để lại những dấu ấn sây sắc trong tư tưởng của Người Ngoài ra, Hồ Chí Minh còn tìm hiểu về tư tưởng
dân chủ tiến bộ như “Chủ nghĩa Tam dân’’ của Tôn Trung Sơn và tìm thấy
trong đó những điều thích hợp cho điều kiện của cách mạng nước ta Hồ Chí Minh là nhà mácxit tỉnh táo và sáng suốt, Người đã biết khai thác những yếu tố tích cực và gạt bỏ đi những nhân tố tiêu cực của tư tưởng và văn hóa phương Đông nhằm phục vụ cho sự nghiệp cách mạng của dân tộc ta Những tinh hoa văn hóa phương Đông đã hội tụ lại thành tri thức quý báu cho sự phát
Trang 9triển của tư tưởng Hồ Chí Minh và có ý nghĩa quan trọng với con đường cách mạng Việt Nam.
Những năm tháng bôn ba, hoạt động cách mạng ở nước ngoài, Hồ Chí Minh chủ yếu sống ở châu Âu nên người cũng chịu nhiều ảnh hưởng rất nhiều của nền văn hóa và cách mạng của phương Tây như: tư tưởng tự do, bình đẳng trong Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của Đại cách mạng Pháp năm 1791, tư tưởng dân chủ về quyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc trong tuyên ngôn đọc lập của Mỹ năm 1776 Hồ Chí Minh đã đến với quê hương của những lý tưởng Tự do, Bình đẳng, Bác ái Người được tiếp xúc
trực tiếp với những tác phẩm của các nhà tư tưởng khai sáng như: Tinh thần pháp luật của Môngtétxkiơ, Khế ước xã hội của Rutsxô, v.v tư tưởng dân chủ
của các nhà khai sáng đã có ảnh hưởng tới tư tưởng của Người Ngoài ra, ước
mơ vương tới xã hội cao đẹp, con nguời hoàn thiện với cuộc sống hạnh phúc như Chúa Giêsu mong muốn, chúng ta cũng thường thấy trong tâm tư, nguyện vọng và hành vi của Hồ Chí Minh, Người còn tiếp thu lòng nhân ái của thiên chúa giáo Nhưng theo Người, chả lẽ con người thực hiện được ước mơ hòa bình, hạnh phúc đó bằng những lời cầu nguyện
Nhờ được rèn luyện trong phong trào công nhân Pháp và sự cổ vũ, dìu dắt trực tiếp của nhiều nhà cách mạng và tri thức tiến bộ Pháp như M Casanh, P.V Cutuyariê, G Môngmútxô… Hồ Chí Minh đã từng bước trưởng thành Con người ấy, trên hành trình cứu nước, đã biết làm giàu trí tuệ của mình bằng vốn trí tuệ của thời đại, Đông và Tây, vừa thu hái vừa gạn lọc để có thể từ tầm của tri thức nhân loại mà suy nghĩ và lựa chọn, kế thừa và đổi mới, vận dụng và phát huy
1.1.3 Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về đạo đức
Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh không những bắt nguồn từ truyền thống đạo đức của dân tộc Việt Nam, đồng thời kế thừa tư tưởng đạo đức phương Đông, những tinh hoa đạo đức của nhân loại; mà đặc biệt quan trọng là những
tư tưởng đạo đức của Mác, Ăngghen, Lênin, cũng như những tấm gương đạo đức trong sáng của các ông ấy đã làm tiền đề trong tư tưởng của Người Điều này đã được thể hiện trong những dòng viết đầy xúc động của Người sau khi
Lênin mất: Lênin là người “đã nêu cho chúng ta một tấm gương sáng về sự giản dị vĩ đại và sự khiêm tốn cao độ” “Không phải chỉ sự thiên tài của Người, mà chính là tính coi khinh sự xa hoa, tinh thần yêu lao động, đời tư trong sáng, nếp sống giản dị, tóm lại là đạo đức vĩ đại và cao đẹp của người thầy, đã ảnh hưởng lớn lao tới các dân tộc châu Á và đã khiến cho trái tim họ hướng về Người, không gì ngăn cản nổi” [Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính
Trang 10trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t.1, tr.295] Đây không phải chỉ là tình cảm của Hồ Chí Minh và dân tộc Việt Nam, mà còn là tình cảm của tất cả các dân tộc thuộc địa đối với Lênin vĩ đại.
Việc gặp và thấy ở “Luận cương về những vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa” của Lênin con đường giải phóng dân tộc, giải phóng những người lao động bị áp bức bóc lột là bước ngoặt quyết định trong sự phát triển tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh Nó chuẩn bị tiền đề cho bước nhảy vọt về chất trong tư tưởng của Người tại Đại hội Tua Chính trong Đại hội Tua, ngoài việc tố cáo tội ác của bọn thực dân Pháp, Hồ Chí Minh còn đề cập tới nhiệm vụ của Đảng Xã hội Pháp đối với các thuộc địa của Pháp, đòi phải tuyên truyền chủ nghĩa xã hội trong tất cả các nước thuộc địa,đòi Đảng Xã hội phải đánh giá đúng tầm quan trọng của các nước thuộc địa Người bỏ phiếu tán thành gia nhập Quốc tế III, và chính thức trở thành người đảng viên cộng sản Sự kiện trọng đại này đã đánh dấu bước nhảy vọt quyết định về chất trong tư tưởng Chủ tịch Hồ chí Minh, đó là từ tư tưởng nhân đạo truyền thống trở thành một nhà nhân đạo cộng sản và chính thức bước theo con đường của Lênin Bước nhảy vọt đó cũng là bước nhảy vọt tất yếu vì như đồng chí Lê Duẩn đã chỉ rõ: “nếu có tư tưởng dân tộc chân chính thì lúc đó phải đi theo con đường vô sản để giải phóng dân tộc, và người tiêu biểu nhất của tư tưởng
Ăngghen đã nhận xét: “Xét cho tới cùng, mọi học thuyết về đạo đức đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế lúc bấy giờ” Sự phát
triển từ phong tục đạo đức của người nguyên thủy đến ý thức đạo đức của xã hội văn minh là kết quả của sự phát triển từ thấp đến cao của hoạt đọng thực tiễn và hoạt động nhận thức của con người
Trang 11Những hình thái kinh tế xã hội có đối kháng giai cấp tạo nên những cơ sở kinh tế – xã hội và tinh thần cho sự phát triển của ý thức đạo đức Những hệ
thống đạo đức của giai cấp khác nhau và đối nghịch nhau đều lấy: “những quan niệm đạo đức của mình từ những quan hệ thực tiễn đang làm cơ sở cho vị trí giai cấp của mình” Những hệ thống đạo đức đó phản ánh và điều chỉnh
những quan hệ xã hội đa dạng, phong phú và phức tạp Trong xã hội phân chia thành giai cấp, đạo đức đã tự khẳng định mình là một hình thái ý thức xã hội, là lĩnh vực sản xuất tinh thần của xã hội Hình thái kinh tế xã hội có giai cấp là một bước tiến của lịch sử nhân loại, làm cho đạo đức cũng phát triển so với xã hội nguyên thủy Tuy nhiên, bước phát triển này cũng làm nảy sinh những cái ác, tham lam, ích kỷ, lừa dối… mà loài người sau này phải đấu tranh hàng ngàn năm nay để chống lại nó
Về mặt hình thức, đạo đức của xã hội văn minh đã phát triển vượt bậc do nhận thức của con người vượt khác tư duy cụ thể, chuyển sang xây dựng lý luận… Nội dung đạo đức được thể hiển dưới hình thức kinh nghiệm, khái niệm, lý tưởng, chuẩn mực và đánh giá đạo đức, do đó đạo đức càng ngày càng phát triển về cấu trúc
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, đạo đức sinh ra trước hết là từ nhu cầu phối hợp hành động trong lao động sản xuất vật chất, trong đấu tranh xã hội, trong phân phối sản phẩm để con người tồn tại và phát triển Cùng các quan hệ xã hội, hệ thống các luân hệ đạo đức, ý thức đạo đức, hành
vi đạo đức cũng theo đó mà càng phát triển, ngày càng nâng cao, phong phú
đa dạng và phức tạp
Đạo đức là sản phẩm tổng hợp của các yếu tố khách quan và chủ quan, là sản phẩm của hoạt động thực tiễn và nhận thức của con người Những quan hệ giữa người – người, cá nhân – xã hội càng có ý thức, tự giác, ý nghĩa, và hiệu quả của chúng càng có tính chất xã hội rộng lớn thì hoạt động của con người càng có đạo đức Đạo đức cũng như ý thức đã là một sản phẩm xã hội và vẫn là như vậy chừng nào con người còn tồn tại
Mác và Ăngghen đã kiên quyết gạt bỏ những học thuyết đạo đức mang tính chất tôn giáo Trong luận án tiến sĩ, ở phần Đạo đức học của Epiquya, Mác ca ngợi chủ nghĩa vô thần ở nhà triết học cổ đại này Công lao ở Epiquya là ở chỗ ông khẳng định cái thiện không phải bắt nguồn từ thế giới bên kia mà là sản phẩm của trái đất, của xã hội loài người Tuy nhiên, Mác cũng đã phê phán khuyết điểm của Epiquya là đã tuyên truyền cho một thứ đạo đức thoát
ly hiện thực xã hội
Trang 12Lênin đặc biệt phê phán thứ đạo đức tôn giáo: “đối với những ai suốt đời vẫn lao động và sống trong cảnh thiếu thốn, tôn giáo dạy họ phải sống theo tinh thần cam chịu và nhẫn nhục trong cuộc sống dưới trần gian bằng cách làm cho họ hy vọng sẽ được đền đáp khi lên thiên đàng Còn đối với những kẻ sống bằng lao động của người khác, tôn giáo dạy họ hãy làm điều thiện ở thế gian, biện hộ một cách rất rẻ tiền cho toàn bộ cuộc đời bóc lột quần chúng và bán rẻ cho chúng những tấm thẻ lên thiên đàng của những người hạnh phúc Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân làm cho những người nô lệ tư bản mất hết phẩm cách con người và quên mất những điều họ đòi hỏi để sống một cuộc đời đôi chút xứng đáng với con người” Lênin cũng phê phán mọi thứ
đạo đức duy tâm khác, những thứ đạo đức không xuất phát từ lợi ích cách mạng của giai cấp công nhân , không phản ánh được nhu cầu phát triển của lịch sử Đó là những thứ đạo đức chủ quan được ghán ghép một cách tùy tiện vào đời sống xã hội Ông đã đấu tranh chống lại các quan điểm phản động duy tâm và những quan điểm hư vô chủ nghĩa từ bỏ việc kế thừa di sản đạo đức của quá khứ hoặc duy vật tầm thường phủ nhận vai trò của đạo đức chỉ đề cao vai trò của kinh tế Ông luôn nhấn mạnh rằng giá trị đạo đức là ở chỗ nó phục vụ cho tiến bộ xã hội, cho hạnh phúc con người
Đạo đức học Mác – Lênin đã khẳng định rằng đạo đức là sản phẩm của tồn tai xã hội, nẩy sinh từ thực tiễn cuộc sống, từ lao động và đấu tranh của xã hội loài người Bằng chức năng riêng của nó, đạo đức giúp con người hoàn thành những nhiệm vụ cụ thể mà lịch sử đã giao phó, góp phần thúc đẩy quá
trình phát triển của xã hội Lênin đã nói: “đạo đức giúp xã hội loài người tiến
xa hơn, thoát khỏi ách bóc lột lao động” Đó là cái mục đích thực sự và tối
cao của đạo đức Ý kiến của Lênin đã bác bỏ hoàn toàn mọi thứ đạo đức của giai cấp bóc lột, thứ đạo đức chỉ nhằm ru ngủ các tầng lớp nhân dân lao động, duy trì ách áp bức bóc lột đối với họ vì quyền lợi ích kỷ chung Đồng thời Lênin cũng chỉ rõ tính chất các mạng tiến bộ, tích cực của một nền đạo đức
mới, đạo đức vô sản Người nói: “động chung quanh giai cấp vô sản đang sáng tạo ra xã hội mới của Đạo đức đó là những gì góp phần phá hủy xã hội cũ của bọn bóc lọt và góp phần đoàn kết tất cả những người lao động những người cộng sản”.
Chính cũng với quan điểm đó của Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu của chúng ta đã khẳng định cái mục đích thực sự của nền đạo đức mà chúng
ta đang ra sức xây dựng: “Nó không phải là vì danh vọng của cá nhân mà là vì lợi ích chung của Đảng, của dân tộc, của loài người” [Hồ Chí Minh Về
đạo đức cách mạng, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1976, tr.35]
Trang 13Tiếp thu chủ nghĩa Mác – Lênin như là ánh sáng kỳ diệu cho tư tưởng và hành động nhằm thực hiện chủ nghĩa nhân đạo của mình, Hồ Chí Minh không bắt chước nguyên xi, lệ thuộc Cái cốt lõi của thế giới quan duy vật, phương pháp luận khoa học, nhân sinh quan cộng sản chủ nghĩa mácxit – lêninnit thâm nhập vào Hồ Chí Minh, chúng trở thành một tổ hợp tư tưởng Mác – Lênin – Hồ Chí Minh và không dừng lại ở đó, chúng được thăng hoa, biến hóa tài tình thành một loại tư tưởng riêng, hòa quyện sinh khí lý luận với cuộc sống – tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh.
1.2 Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức
1.2.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vị trí, sức mạnh của đạo đức
Đạo đức nẩy sinh từ hoạt động thực tiễn của con người, là điều kiện không thể thiếu được của hoạt động đó Vì thế Chủ tịch Hồ Chí Minh nói tới đạo đức là nói tới những phẩm chất của hoạt động, của con người trong hoạt động, coi đó như những điều kiện tinh thần cần thiết để đưa hoạt động đến kết quả cuối cùng Trong mỗi con người, Bác cũng huy động cả sức mạnh vật
chất lẫn sức mạnh tinh thần cho sự nghiệp cách mạng Lênni nói: Đạo đức cộng sản, “đó là những gì góp phần phá hủy xã hội cũ của bọn bóc lột và góp phần đoàn kết tất cả những người lao động xung quanh giai cấp vô sản đang sáng tạo ra xã hội mới của những người cộng sản” [V.I.Lênin toàn tập,Nxb
Tiến bộ, Matxcơva, 1977, t.41, tr.369] Khẳng định sức mạnh của đạo đức Bác
nói: “sức có mạnh mới gánh được nặng và đi được xa, người cách mạng phải có đạo đức làm nền tảng mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang” [Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.11,
tr.601] “Hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng” đó là cái đích mà đạo đức mới phải hướng tới, thông qua hoạt động thực tiễn của mỗi con người
Đạo đức cách mạng là một động lực tinh thần không thể thiếu được của người cách mạng Trong những hoàn cảnh nhất định, người cộng sản, người cách mạng chiến đấu chủ yếu bằng động lực tinh thần ấy Nhờ có đạo đức
cách mạng “nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm” mà nhân dân ta với vũ khí thô sơ và
thiếu thốn dám quyết chiến và đã chiến thắng những tên đế quốc hùng mạnh giàu có hơn ta gấp nhiều lần Đạo đức cách mạng có sức mạnh cảm hóa, lôi cuốn lòng người, từ đó mà lôi cuốn được quần chúng nhân dân hăng hái góp phần vào sự nghiệp cách mạng Đạo đức cách mạng còn thể hiện sức mạnh trong cải tạo con người, đó là vũ khí để chiến thắng những thói hư tật xấu,
những tiêu cực, những “kẻ nội xâm” trong mỗi con người Như Bác nói: “có đạo đức cách mạng thì khi gặp khó khăn, gian khổ, thất bại cũng không sợ sệt, rụt rè, lùi bước…” Bác lại nói: “có đạo đức cách mạng thì khi gặp thuận
Trang 14lợi và thành công cũng giữ vững được tinh thần gian khổ, chất phác khiêm tốn “Lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ”, lo hoàn thành nhiệm vụ cho tốt chứ không kèn cựa về mặt hưởng thụ, không công thần, không quan liêu, không kiêu ngạo, không hủ hóa” [Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia,
Hà Nội, 2011, t.11, tr.602-603]
Chủ tịch Hồ Chí Minh trên cương vị một nhà lãnh đạo cách mạng, bàn nhiều tới đạo đức và thường xuyên quan tâm tới việc giáo dục đạo đức cho mọi người cũng là để với những phẩm chất đạo đức cách mạng tạo nên một sức mạnh, một động lực trong lao động sản xuất, trong đấu tranh cách mạng, hoàn thành được nhiệm vụ mà lịch sử đã trao cho dân tộc ta Trong khi giáo dục cho chúng ta Người luôn xác định được những chuẩn mực đạo đức cụ thể, thiết thực, phù hợp với từng giai đoạn cách mạng, với từng loại hoạt động, với từng nghành, từng giới, từng lứa tuổi Tuy nhiên, những điều cụ thể, thiết thực, tưởng chừng như đơn giản ấy lại thể hiện những nguyên tắc đạo đức cơ bản của nền đạo đức mới Bởi vậy trong lao động sản xuất cũng như trong chiến đấu chống kẻ thù, từ các cụ phụ lão đến các cháu thiếu niên nhi đồng, từ những người nông dân, công nhân, cho đến những nhà trí thức, nam cũng như
nữ, ai ai cũng nhận được ở Người những lời dạy bảo sát với nhiệm vụ của mình
Hồ Chí Minh coi đạo đức như là cái gốc của người cách mạng, cũng như
cây phải có gốc, nước phải có nguồn Người viết: “Cũng như sông thì có
nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng phải có đạo đức, không có đức thì dù giỏi đến mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân Vì muốn giải phóng cho dân tộc, giải phóng cho loài người là một công việc to tát, mà tự mình không có đạo đức, không có căn bản, tự mình đã hủ hóa, xấu xa thì còn làm nổi việc gì?”[Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.5,
tr.292-293] Đạo đức là gốc, là nền tảng vì liên quan tới Đảng cầm quyền Hồ Chí Minh trăn trở với nguy cơ của Đảng cầm quyền, đó là sự sai lầm về đường lối và suy thoái về đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên Đảng cầm quyền, lãnh đạo toàn xã hội, lãnh đạo Nhà nước, nếu cán bộ, đảng viên của Đảng không tu dưỡng về đạo đức cách mạng thì mặt trái của quyền lực có
thể làm tha hóa con người Vì vậy, Hồ Chí Minh yêu cầu Đảng phải “là đạo đức, là văn minh” Người cũng thường nhắc lại ý của Lênin: Đảng Cộng Sản
phải tiêu biểu cho trí tuệ, danh dự, lương tâm cho dân tộc mình và của thời đại Nếu xét đến cùng thì văn minh là trí tuệ, trong đó chủ yếu là sự hiểu biết đúng đắn về chủ nghĩa Mác – Lênin, những tri thức hiện đại của nhân loại, thực tiễn Việt Nam và thế giới, những quy luật phát triển của cách mạng Việt
Trang 15Nam, những hiểu biết để đưa sự nghiệp cách mạng đến thắng lợi Còn đạo đức chính là những phẩm chất đòi con người cần phải có để tham gia vào cuộc đấu tranh cho độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, để cống hiến nhiều nhất có thể cho cuộc đấu tranh đó.
Vai trò đạo đức cách mạng còn thể hiện ở chỗ là thước đo lòng cao thượng của con người Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, mỗi con người có công việc, tài năng, vị trí khác nhau, người làm việc to, người làm việc nhỏ, nhưng ai giữ được đạo đức cách mạnh đều là người cao thượng Đạo đức cũng là nhân tố tạo nên sức hấp dẫn của chủ nghĩa xã hội Theo Hồ Chí Minh, sức hấp dẫn của chủ nghĩa xã hội chưa phải là lý tưởng cao xa, ở mức sống vật chất dồi dào, ở tư tưởng tự do giải phóng, mà trước hết là ở những giá trị đạo đức tốt đẹp, ở phẩm chất của người cộng sản ưu tú, bằng tấm gương sống
và hành động của mình, chiến đấu cho lý tưởng trở thành hiện thực
Không chỉ vì quá đề cao tính đạo đức mà Hồ Chí Minh đã quên mất đi cái tài của một con người Đức là gốc nhưng đức và tài phải kết hợp với nhau, cũng như phẩm chất và năng lực phải đi đôi với nhau, không thể có mặt này thiếu mặt kia Như Người đã từng phân tích, người nào có đức mà không có tài thì cũng chẵng khác gì ông bụt ngồi trong chùa, không làm hại ai, nhưng cũng không giúp ích được gì cho đời Ngược lại, nếu có tài mà không có đức, thì cũng chẳng gì một anh làm kinh doanh giỏi, đem lại nhiều lãi, nhưng lãng phí, tham ô, ăn cấp của công, thì như vậy chỉ có hại cho dân cho nước, còn sự nghiệp thì sớm muộn cũng sẽ đổ vỡ Người thực sự có đức thì bao giờ cũng
cố gắng học tập, nâng cao trình độ, nâng cao năng lực, tài năng để hoàn thành nhiệm vụ được giao Khi đã thấy sức không vươn lên thì đối với những ai có tài hơn mình, mình sẵn sàng học tập, ủng hộ và nhường bước để họ vượt lên
trước Ý nghĩa của “đức là gốc” là ở chỗ đó.
1.2.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về những phẩm chất đạo đức cách mạng cơ bản
Chủ tịch Hồ Chí Minh là hiện thân sáng rực, cao đẹp, hoàn thiện nhất của đạo đức cách mạng Chúng ta quan niệm đạo đức cách mạng theo ý nghĩa và nội dung sâu rộng nhất, bao hàm cả tâm hồn, trí tuệ và hoạt động thực tiễn, nghị lực chiến đấu và tinh thần hy sinh của một vĩ nhân thiên tài hiến dâng cả cuộc đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và nhân loại, là phẩm chất, bản lĩnh, là tinh hoa, là tổng thể của tư duy khoa học cao siêu, cộng với một tâm hồn nồng nhiệt và một sức mạnh xung thiên, vào sinh ra tử, vượt qua biết bao bão tác phong ba trên hai lục địa Á – Âu suốt trong nửa thế kỉ XX, kết tinh ở Người những giá trị ưu việt, tiên tiến của mấy nghìn năm đấu tranh
Trang 16buất khuất của nhân nghĩa chống bạo tàn, chống áp bức, bóc lột và bất công của văn minh chống dã man.
Người đã phân biệt những mặt tốt với những mặt xấu, những mặt thiện với những mặt ác trong động cơ cũng như trong hành vi của con người, trong mối quan hệ xã hội vô cùng phức tạp và đa dạng, để làm rõ những phẩm chất đạo đức cần phải xây dựng Người làm công việc ấy rất thường xuyên, gần như một người làm vườn cần mẫn, hằng ngày bắt sâu, nhổ cỏ, tỉa cành, vun xới cho những mầm cây Trong tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, những phẩm chất đạo đức được nêu ra là phù hợp với từng đối tượng, hơn nữa Người nhấn mạnh phẩm chất này hay phẩm chất khác là nhằm đáp ứng yêu cầu của nhiệm
vụ cách mạng trong từng thời kỳ nhất định Từ đó Người đã khái quát thành những phẩm chất chung, cơ bản nhất của con người Việt Nam trong thời đại mới Nói cách khác, đó là những chuẩn mực chung nhất của nền đạo đức mới, đạo đức cách mạng Việt Nam
•Trung với nước, hiếu với dân
Trước tiên ta nói về lòng trung thành với Tổ quốc, cái chữ “hiếu” đối với nhân dân của một con người Về quan hệ đạo đức thì mối quan hệ của mỗi người đối với đất nước, với nhân dân, dân tộc mình là mối quan hệ lớn nhất
Cái đó được thể hiện trong phẩm chất đạo đức “trung với nước, hiếu với dân”
mà Hồ Chí Minh đã đề cập tới
Theo quan niệm của đạo đức cũ “chữ trung”, “chữ hiếu” chỉ được hiểu trong một giới hạn hẹp: trung có nghĩa là trung quân, là trung thành với vua; trung thành với vua cũng có nghĩa là trung thành với nước, vì vua là nước, nước là nước của vua Còn chữ hiếu thì chỉ thu hẹp trong phạm vi gia đình, là con thì phải có lòng hiếu thảo với cha mẹ, vì cha mẹ là những người đã sinh
ra ta Nhưng trong đạo đức mới, Hồ Chí Minh đã đưa vào khái niệm đạo đức
cũ một nội dung mới mang tính chất cách mạng, đó là “trung với nước, hiếu với dân” Đây là chuẩn mực đạo đức có ý nghĩa quan trọng hàng đầu Trong
tư tưởng đạo đức mới này, Hồ Chí Minh không những kế thừa giá trị của chủ nghĩa yêu nước truyền thống của dân tộc ta, mà còn vượt qua những hạn chế của những giá trị truyền thống đó
Trung với nước là trung thành với sự nghiệp giữ nước và dựng nước Nước ở đây là nước của dân, còn dân là chủ nhân của đất nước Khi Hồ Chí
Minh đặt vấn đề “bao nhiêu quyền hạn đều của dân”, “bao nhiêu lợi ích đều
vì dân”, “bao nhiêu quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân”, Đảng và Nhà nước là “đày tớ của nhân dân” chứ không phải “quan nhân dân để đè đầu cưỡi cổ nhân dân”, thì quan niệm về nước và dân đã hoàn toàn đảo lộn so với trước Người từng nói: “Trung với nước, hiếu với dân, suốt đời phấn đấu hy