một số biện pháp bồi dưỡng hsg - toán 5

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đề tài này, mục đích của chúng tôi nhằm: - Góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lí luận và thực tiễn của việcBDHSG - Đề xuất một số biện pháp bồi dỡng HSG mô

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinhNguyễn thúy hằng

Một số biện pháp bồi dỡng học sinh giỏi

Chính sách đó ngày nay càng khẳng định đợc tính đúng đắn, u việt Hộinghị lần thứ 4 BCH Trung ơng khóa VII (1/1993) đã ra Nghị quyết về "Tiếp tục

đổi mới sự nghiệp giáo dục và đào tạo", nêu rõ 4 quan điểm chỉ đạo của Đảng,trong đó có quan điểm thứ 2 trực tiếp đề cập đến việc "nâng cao dân trí, đào tạonhân lực, bồi dỡng nhân tài"

Nhìn ra các nớc trên thế giới ta cũng thấy họ rất trọng dụng ngời tài, tàinăng Hiện nay, Trung Quốc là nớc đang có chính sách lôi cuốn nhân tài mộtcách hiệu quả nhất Nớc Mỹ quan tâm tới việc phát hiện và bồi dỡng trẻ em cónăng khiếu, đào tạo tài năng cũng rất sớm Còn chính phủ coi việc đào tạo nhântài là một chiến lợc quan trọng

1.2 Chiến lợc con ngời, nhân lực, nhân tài có liên quan đến chiến lợc giáodục Ngoài việc nâng cao chất lợng đại trà, ngành Giáo dục chúng ta đang hớngnhiều vào đào tạo "mũi nhọn"

Tiểu học là bậc học nền tảng, là móng của ngôi nhà giáo dục Vì thế, việc

đào tạo ngời tài cũng phải bắt đầu từ bậc học đầu tiên - bậc tiểu học

1.3 Tiếng Việt là môn học đóng vai trò quan trọng bởi Tiếng Việt là công

cụ để giao tiếp, để t duy, là cơ sở để các em học tốt các môn học khác BDHSGTiếng Việt ở tiểu học không những có vai trò hết sức quan trọng trong việc thựchiện chiến lợc "nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dỡng nhân tài" mà còntạo nguồn HSG Văn cho các bậc học kế tiếp Tuy nhiên, hiện nay giáo viên còngặp nhiều khó khăn trong việc dạy học Tiếng Việt, một mặt do chơng trình SGK

có nhiều đổi mới, mặt khác Tiếng Việt là môn học có nhiều phân môn, kiếnthức nhiều và rộng Việc dạy học đại trà đã khó nên công việc bồi dỡng HSG lạicàng khó khăn hơn Đặc biệt với đối tợng học sinh cuối cấp, yêu cầu kiến thứcvừa ở mức độ tổng hợp, kỹ năng sử dụng Tiếng Việt lại phải đạt mức thành thạo

Hiện nay, số lợng giáo viên có thể đảm nhận công tác bồi dỡng HSGkhông nhiều, lại cha đợc đào tạo cơ bản và chuyên sâu về kỹ năng này Cha cótài liệu hớng dẫn cụ thể cách tiến hành cũng nh quy trình BDHSG dẫn đến chấtlợng BDHSG thờng không đồng đều, quá trình BDHSG còn mang tính kinhnghiệm chủ nghĩa, không khỏi ảnh hởng đến chất lợng bồi dỡng nói chung

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Một số biện

pháp bồi dỡng học sinh giỏi môn Tiếng Việt lớp 5“.

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, mục đích của chúng tôi nhằm:

- Góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lí luận và thực tiễn của việcBDHSG

- Đề xuất một số biện pháp bồi dỡng HSG môn Tiếng Việt lớp 5 nhằmnâng cao chất lợng học sinh giỏi môn Tiếng Việt 5

3 Khách thể và đối tợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu:

Quas trình BDHSG Tiếng Việt lớp 5

3.2 Đối tợng nghiên cứu:

Các biện pháp BDHSG môn Tiếng Việt lớp 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

- Đề xuất một số biện pháp BDHSG môn Tiếng Việt lớp 5

5 Giả thuyết khoa học

Có thể nâng cao chất lợng và hiệu quả công tác BDHSG môn Tiếng Việtlớp 5 nếu công tác BDHSG đợc tiến hành bằng những biện pháp khoa học, hợp

lí, phù hợp với chơng trình đào tạo và thực tiễn Giáo dục tiểu học

6 Giới hạn của đề tài

Tiếng Việt 5 có nhiều phân môn nhng trong khuôn khổ của đề tài chúng

từ và câu.

7 Phơng pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm phơng pháp nghiên cứu lí luận:

Xây dựng cơ sở lí luận của đề tài nhằm phân tích, tổng hợp lí thuyết, kháiquát hóa các nhận định độc lập, mô hình hóa

7.2 Nhóm phơng pháp nghiên cứu thực tiễn:

Nhằm xây dựng cơ sở thực tiễn của đề tài, bao gồm các phơng pháp: điềutra, tổng kết kinh nghiệm, lấy ý kiến chuyên gia, thực nghiệm s phạm

8 Cấu trúc luận văn

Chơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

Chơng 1Cơ sở lí luận và thực tiễn

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Chúng ta biết rằng bồi dỡng học sinh giỏi ở các trờng phổ thông là nhiệm

vụ quan trọng của chiến lợc giáo dục “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồidỡng nhân tài” Vì thế, từ trớc tới nay vấn đề này, vẫn luôn nhận đợc sự quantâm nghiên cứu của các chuyên gia, các nhà quản lí và các thầy cô giáo

Hiện nay, có nhiều loại sách tham khảo dành cho việc BDHSG môn Tiếng

của Nguyễn Thị Hạnh [13] là những tài liệu thiết thực liên quan trực tiếp đếncông tác BDHSG môn Tiếng Việt 5 mà giáo viên có thể tham khảo để làmphong phú thêm nội dung bài học Tuy nhiên, những tài liệu nêu trên có nộidung chủ yếu là các bài tập mở rộng kiến thức theo chủ đề hoặc các đề thi màcha đa ra đợc các dạng bài cụ thể có tính hệ thống giúp giáo viên có cơ sở đểthiết kế các bài tập khác phù hợp đối tợng học sinh lớp mình Hơn nữa, các tàiliệu trên cũng cha đề cập đến những biện pháp cụ thể nào giúp giáo viên cónhững định hớng và bớc đi cụ thể trong việc BDHSG môn Tiếng Việt 5

Nguyễn Trí [ 27] có đề cập đến một số biện pháp có thể áp dụng vào BDHSG:bồi dỡng kiến thức và kĩ năng sử dụng từ ngữ cho học sinh tiểu học: các dạngbài tập và những điều cần lu ý; bồi dỡng kiến thức và kĩ năng ngữ pháp cho họcsinh tiểu học: các dạng bài tập và những điều cần lu ý Tuy nhiên, do công trìnhnày viết theo chơng trình tiểu học cũ nên giáo viên phải chọn lựa và bổ sung thìmới có thể ứng dụng vào thực tế BDHSG hiện nay

Qua tổng quan các đề tài, các công trình nghiên cứu có liên quan trớc đâychúng tôi nhận thấy vấn đề BDHSG ở phổ thông rất đợc quan tâm Hầu hết cáctác giả đều đã đặt vấn đề và chú trọng nghiên cứu đến việc BDHSG Song cácnghiên cứu trớc đây cũng cho thấy công tác BDHSG ở tiểu học nói chung, mônTiếng Việt 5 nói riêng còn nhiều vấn đề cụ thể cha đợc giải quyết

1.1.2 Một số khái niệm cơ bản

1.1.2.1 Học sinh giỏi

a Giỏi

“Giỏi là thuật ngữ dùng để chỉ mức độ cao của năng lực, chỉ sự lành nghề,

sự thành thạo một hoạt động nào đó với những kĩ xảo tinh tế hoàn hảo hay sự uyên thâm kinh nghiệm đến mức điêu luyện trong họat động đó”[31;19]

Dựa trên khái niệm về giỏi, trên cơ sở tham khảo ý kiến một số chuyêngia, chúng tôi đa ra khái niệm học sinh giỏi nh sau:

Học sinh giỏi là thuật ngữ dùng để chỉ những học sinh có năng lực cao,

v-ợt trội trong một lĩnh vực nào đó.

1.1.2.2 Học sinh giỏi Tiếng Việt

Thế nào là học sinh giỏi Tiếng Việt? Học sinh giỏi Tiếng Việt vừa cónhững phẩm chất của học sinh giỏi nói chung, vừa có những yêu cầu phù hợpvới đặc thù của môn Tiếng Việt - một môn nghệ thuật và khoa học Những yêucầu này có quan hệ mật thiết với nhau đến mức nhiều khi sự tách bạch chỉ có ýnghĩa quy ớc

1.1.2.3 Bồi dỡng học sinh giỏi Tiếng Việt

a Khái niệm bồi dỡng

năng lực phẩm chất”.

b Khái niệm bồi dỡng học sinh giỏi Tiếng Việt

Trên cơ sở khái niệm bồi dỡng và đặc điểm học sinh giỏi Tiếng Việtchúng tôi đa ra khái niệm bồi dỡng học sinh giỏi Tiếng Việt nh sau:

Bồi dỡng học sinh giỏi Tiếng Việt là khả năng vận dụng tri thức chuyên môn, nghiệp vụ của giáo viên để trang bị kiến thức khoa học, rèn luyện kĩ năng

và phát triển trí tuệ cho học sinh có năng lực cao về tiếng Việt.

1.1.2.4 Biện pháp bồi dỡng học sinh giỏi Tiếng Việt

a Khái niệm biện pháp

Nghĩa chung nhất của biện pháp là cách làm để thực hiện một công việcnào đó nhằm đạt đợc mục đích đề ra

b Khái niệm biện pháp BDHSG Tiếng Việt

Dựa trên khái niệm chung về biện pháp, chúng tôi đa ra khái niệm biệnpháp BDHSG Tiếng Việt nh sau:

Biện pháp BDHSG Tiếng Việt là cách thức tổ chức dạy học Tiếng Việt, cách tác động của ngời giáo viên đến học sinh nhằm làm cho học sinh tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo trong học tập để chiếm lĩnh tri thức và rèn luyện các kỹ năng Tiếng Việt ở mức độ cao theo yêu cầu của quá trình BDHSG.

1.1.3 Khái quát môn Tiếng Việt lớp 5

1.1.3.1 Mục tiêu của môn Tiếng Việt lớp 5

a Lớp 5 là lớp cuối cấp tiểu học, hoàn thành mục tiêu đặt ra cho môn Tiếng Việt:

- Kiến thức: Cung cấp cho học sinh những hiểu biết sơ đẳng về Tiếng Việt

và những hiểu biết sơ giản về xã hội, tự nhiên và con ngời, về văn hóa và vănhọc của Việt Nam và nớc ngoài

- Kỹ năng: Hình thành và phát triển ở học sinh các kỹ năng sử dụng TiếngViệt (nghe, nói, đọc, viết) để học tập và giao tiếp trong các môi trờng hoạt độngcủa lứa tuổi.

Thông qua việc dạy và học Tiếng Việt góp phần rèn luyện các thao tác của

t duy

- Thái độ: Bồi dỡng tình yêu Tiếng Việt và hình thành thói quen giữ gìn sựtrong sáng và giàu đẹp của Tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách con ngờiViệt Nam xã hội chủ nghĩa

b ở lớp 5, mục tiêu trên đợc cụ thể hóa thành những yêu cầu về kiến thức

và kỹ năng đối với học sinh nh sau:

+ Nghe:

+ Nói:

+ Đọc:

+ Viết:

+ Kiến thức Tiếng Việt và văn học:

1.1.3.2 Quan điểm biên soạn sách

a Quan điểm dạy giao tiếp

Quan điểm giao tiếp đợc thể hiện trên cả hai phơng diện nội dung và

ph-ơng pháp dạy học Về nội dung, thông qua các phân môn tập đọc, kể chuyện,luyện từ và câu, chính tả, tập làm văn, Tiếng Việt 5 tạo ra những mục đích giaotiếp có chọn lọc để học sinh mở rộng vốn từ theo định hớng, trang bị kiến thứcnền và phát triển kỹ năng sử dụng Tiếng Việt trong giao tiếp Về phơng phápdạy học, các kỹ năng nói trên đợc dạy thông qua việc tổ chức hoạt động giaotiếp cho học sinh

điểm học tập Theo quan điểm tích hợp, các phân môn (tập đọc, kể chuyện,chính tả, luyện từ và câu, tập làm văn) trớc đây ít gắn bó với nhau, nay đợc tậphợp lại xung quanh trục chủ điểm và các bài đọc; các nhiệm vụ cung cấp kiếnthức và rèn luyện kỹ năng cũng gắn bó chặt chẽ với nhau hơn trớc

Tích hợp theo chiều dọc, nghĩa là tích hợp ở một đơn vị kiến thức và kỹnăng với những kiến thức và kỹ năng đã học trớc đó theo nguyên tắc đồng tâm,

cụ thể là: Kiến thức và kỹ năng của lớp học trên, bậc học trên bao hàm kiến thức

và kỹ năng của lớp dới, bậc học dới, nhng cao hơn, sâu hơn kiến thức và kỹnăng của lớp dới, bậc học dới

c Quan điểm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh

Theo phơng pháp tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, SGK TiếngViệt 5 không trình bày kiến thức nh là những kết quả có sẵn mà xây dựng hệthống câu hỏi, bài tập, hớng dẫn học sinh thực hiện các hoạt động nhằm chiếmlĩnh tri thức và kỹ năng sử dụng tiếng Việt.

1.2 Cơ sở thực tiễn

Để tìm hiểu cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu, chúng tôi xây dựngphiếu điều tra và tiến hành khảo sát hoạt động dạy học, BDHSG của 644 giáoviên tiểu học, trong đó có 72 giáo viên trực tiếp BDHSG lớp 5 ở các tỉnh Nghệ

An và Hà Tĩnh Bớc đầu thu đợc kết quả sau:

1.2.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên tiểu học về vấn đề BDHSG môn Tiếng Việt

1.2.1.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên tiểu học về khái niệm BDHSG Tiếng Việt

Bảng 1.1: Nhận thức của giáo viên tiểu học về khái niệm BDHSG Tiếng Việt

của giáo viên dành cho đối tợng học sinh chuyên

biệt

kinh nghiệm đã thu nhận đợc trong lĩnh vức dạy

học của giáo viên vào thực tế giảng dạy Tiếng Việt

phù hợp với từng đối tợng học sinh

Tiếng Việt đợc giáo viên thực hiện một cách thành

thạo

chuyên môn, nghiệp vụ của giáo viên để trang bị

kiến thức khoa học, rèn luyện kĩ năng và phát triển

trí tuệ cho học sinh có năng lực cao về tiếng Việt

* Điểm giống nhau:

- Đa số giáo viên tiểu học đều hiểu đợc sự giống nhau giữa BDHSG mônTiếng Việt với BDHSG các môn học khác là mở rộng kiến thức, nâng cao kĩnăng, phát triển trí tuệ, phát triển t duy sáng tạo cho học sinh có năng lực

* Điểm khác nhau:

Đa số giáo viên đều hiểu đợc rằng môn Tiếng Việt và môn Toán thuộc hailĩnh vực khác nhau nên việc BDHSG ở các môn này khác nhau nhng cha chỉ ra

cụ thể chúng khác nhau ở điểm nào?

Nhiều ý kiến phân biệt đợc BDHSG Tiếng Việt là bồi dỡng về kĩ năng

đọc, nghe, nói, viết còn BDHSG Toán là bồi dỡng về thực hành 4 phép tính

cộng, trừ, nhân, chia Đây là sự phân biệt cụ thể nhng cha đáp ứng đợc yêu cầucông tác BDHSG.

Có một số giáo viên đề cập đến sự khác nhau về kiến thức môn học, vềphơng pháp dạy học Song, sự phân biệt này cũng cha đi sâu vào trọng tâm củavấn đề

Nh vậy, về cơ bản, giáo viên cũng nhận thấy sự khác biệt giữa BDHSGmôn Tiếng Việt với BDHSG các môn học khác nhng cha sâu sát thực tế

1.2.2 Thực trạng BDHSG môn Tiếng Việt lớp 5 của giáo viên tiểu học.

Chúng tôi đã điều tra 72 giáo viên trực tiếp BDHSG môn Tiếng Việt lớp 5

ở các tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh trong năm học 2006-2007 Kết quả điều tra thểhiện ở bảng 2

Bảng 1.2: Giáo viên tự đánh giá về mức độ thực hiện các biện pháp BDHSG

môn Tiếng Việt lớp

TT Các biện pháp BDHSG môn Tiếng Việt Lớp 5 ThờngMức độ thực hiện

xuyên Đôi khi ít khi

cơ sở kiến thức, kĩ năng cơ bản

61(84.47%)

9(12.50%)

2(3.03%)

Việt cho học sinh thông qua việc khai

thác, phát triển nội dung bài học

8(11.11%)

29(40.27%)

35(48.62%)

thực hiện cả trong những tiết học đại trà

bằng những biện pháp phân hóa nội tại

11(15.27%)

40(55.55%

)

21(29.18%)

nhóm và tổ chức bồi dỡng theo chuyên

đề

35(48.61%)

30(41.66%)

7(9.73%)

nâng cao kiến thức, phát triển kĩ năng

tiếng Việt cho học sinh giỏi lớp 5

13(18.06%)

19(26.39%)

40(55.55%)

từ các tài liệu tham khảo cho phù hợp

trình độ học sinh giỏi lớp mình phụ trách

45(62.50%)

20(27.77%)

7(9.73%)

theo một chơng trình, kế hoạch và có

kiểm tra, đánh giá

3(4.17%)

16(22.22%)

53(73.61%)

yêu cầu học sinh nắm đợc cách giải các

dạng bài tập giáo viên ra để có thể làm

đ-31(43.05%)

27(37.50%)

14(19.45%)

1.2.3.3 Thời gian dành cho giáo viên tự học, tự hoàn thiện tri thức để tổ chức tốt hoạt động BDHSG còn quá ít.

1.2.3.4 Giáo viên cha đợc đào tạo cơ bản và chuyên sâu về kĩ năng BDHSG

Tiểu kết chơng 1

BDHSG không phải là vấn đề hoàn toàn mới song vấn đề này luôn nhận

đ-ợc sự quan tâm của nhiều giáo viên, các chuyên gia, các nhà quản lí bởi đây làvấn đề khó lại có vai trò quan trọng trong chiến lợc giáo dục, liên quan trực tiếptới công tác đào tạo nhân tài cho đất nớc Tuy nhiên, xung quanh việc BDHSGvẫn còn nhiều vấn đề phải bàn Vì vậy, trong chơng 1 chúng tôi tập trung làm

rõ các vấn đề sau:

1 Trớc hết, đó là các khái niệm cơ bản có liên quan đến công tác BDHSGlàm cơ sở cho việc nghiên cứu và đề xuất các biện pháp BDHSG môn Tiếng Việtlớp 5

Chúng tôi sử dụng khái niệm “Giỏi” làm khái niệm cơ bản để tìm hiểukhái niệm HSG nói chung và chỉ ra đặc điểm riêng của HSG môn Tiếng Việt

Trên cơ sở khái niệm “Bồi dỡng” chúng tôi xây dựng các khái niệm:BDHSG Tiếng Việt và Biện pháp BDHSG Tiếng Việt

2 Hiện nay, việc BDHSG Tiếng Việt nói chung, Tiếng Việt 5 nói riêng

đang đặt ra một số vấn đề cần giải quyết sau:

- Đa số giáo viên tiểu học nhận thức còn cha đầy đủ và đúng đắn về kháiniệm BDHSG Tiếng Việt

- Còn nhiều giáo viên cha thấy rõ đặc thù của việc BDHSG Tiếng Việt

- Hiệu quả của công tác BDHSG Tiếng Việt 5 trong những năm qua cònnhiều hạn chế bởi việc thực hiện các biện pháp BDHSG còn cha khoa học, chaphù hợp với sự đổi mới của chơng trình, sách giáo khoa

Những cơ sở lí luận và thực tiễn trên là tiền đề để chúng tôi đề xuất cácbiện pháp BDHSG môn Tiếng Việt lớp 5

Chơng 2Một số biện pháp bồi dỡng học sinh giỏi

môn tiếng việt lớp 5

2.1 Một số yêu cầu cơ bản của Việc đề xuất các biện pháp

2.1.1 Các biện pháp đa ra phải đảm bảo mục tiêu dạy học, giáo dục tiếng Việt

Nguyên tắc này đòi hỏi các biện pháp đa ra phải hớng vào mục tiêu dạyhọc và giáo dục

2.1.2 Các biện pháp đa ra phải có tính khả thi

Nguyên tắc này đồi hỏi các biện pháp đa raphải phù hợp nội dung, chơngtrình và phát huy đợc năng lực của học sinh

2.1.3 Các biện pháp đa ra phải toàn diện, cân đối tác động đến cả ba mặt tạo

nên năng lực của từng học sinh trong đó có phát triển tri thức, kĩ năng vàphẩm chất

2.1.4 Các biện pháp đa ra phải có tính hiệu quả

Nguyên tắc này đòi hỏi các biện pháp đa ra phải đem lại hiệu quả, cảithiện chất lợng BDHSG

2.2 Một số biện pháp BDHSG môn Tiếng Việt lớp 5

2.2.1 Các biện pháp bồi dỡng làm sâu sắc nội dung dạy học môn Tiếng Việt 5

2.2.1.1 Bồi dỡng hứng thú học tập của học sinh đối với môn Tiếng Việt 5

a Vai trò của hứng thú trong hoạt động học tập

Học tập cũng nh làm việc muốn có hiệu quả thì phải có hứng thú, say mê Hứng thú học tập có vai trò rất lớn trong hoạt động học tập của học sinh,làm tăng hiệu quả của quá trình nhận thức

Đối với trẻ em, đặc biệt là học sinh tiểu học, hứng thú là động cơ mãnhliệt thúc đẩy sự phát triển về nhiều mặt Làm gì không có hứng thú các emkhông thể tập trung sức lực và trí lực, không thể đạt kết quả mong muốn Hứngthú của trẻ xuất phát từ cuộc sống và trong hoạt động

Hứng thú có vai trò quan trọng nh vậy nên điều quan trọng và quyết địnhtrớc hết trong việc bồi dỡng học sinh giỏi Tiếng Việt là khơi dậy và phát triểnhứng thú của học sinh đối với môn Tiếng Việt

b Bồi dỡng hứng thú học tập môn Tiếng Việt thông qua việc khai thác,

phát triển nội dung bài học.

Để bồi dỡng lòng ham thích, say mê môn Tiếng Việt cho học sinh tiểuhọc phải cho các em thấy đợc cái hay, cái đẹp của ngôn ngữ tiếng Việt

Tiếng mẹ đẻ có vai trò cực kì quan trọng trong đời sống cộng đồng vàtrong đời sống của mỗi ngời Ngôn ngữ nói chung, tiếng Việt nói riêng là một