Trong nhiều năm qua, ngành giáo dục đã có nhiều cải cách quan trọng từ giáo dục ở bậc tiểu học cho đến đào tạo đại học và sau đại học. Riêng ở phổ thông trung học, sự đổi mới thể hiện trên nhiều phương diện, rõ nhất là về chương trình, sách giáo khoa và đặc biệt là phương pháp dạy học. Mục đích của việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông là thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo “phương pháp dạy học tích cực” nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và thực tiễn, tạo niềm tin, niềm vui hứng thú trong học tập. Từ mục đích của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, tôi xin trao đổi kinh nghiệm của bản thân về một số giải pháp nhằm góp phần rèn luyện sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc hiểu tác phẩm văn học ở chương trình ngữ văn bậc THPT.
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LÀO CAI TRƯỜNG THPT SỐ 2 THÀNH PHỐ LÀO CAI
S¸ng kiÕn kinh nghiÖmGÓP PHẦN RÈN LUYỆN SỰ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT SỐ 2 TP LÀO CAI TRONG GIỜ ĐỌC - HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC.
Họ tên Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hà
Đơn v ị : Tổ Văn - Sử - GDCD
Trường : THPT Số 2 TP Lào Cai Năm học: 2011 – 2012
Trang 2ề tài: GÓP PHẦN RÈN LUYỆN SỰ SÁNG TẠO CHO
HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT S Ố 2 TP LÀO CAI TRONG GIỜ ĐỌC - HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC.
PHẦN MỘT: ĐẶT VẤN ĐỀ I.Phạm vi đề tài:
Trong nhiều năm qua, ngành giáo dục đã có nhiều cải cách quan trọng từgiáo dục ở bậc tiểu học cho đến đào tạo đại học và sau đại học Riêng ở phổ thôngtrung học, sự đổi mới thể hiện trên nhiều phương diện, rõ nhất là về chương trình,sách giáo khoa và đặc biệt là phương pháp dạy học
Mục đích của việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổthông là thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo “phương phápdạy học tích cực” nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vậndụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và thực tiễn, tạoniềm tin, niềm vui hứng thú trong học tập
Từ mục đích của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, tôi xin trao đổi kinh nghiệm của bản thân về một số giải pháp nhằm góp phần rèn luyện sự sángtạo cho học sinh trong giờ đọc - hiểu tác phẩm văn học ở chương trình ngữ văn bậcTHPT
II Phương pháp nghiên cứu:
Trang 3Khi đi vào tìm hiểu vấn đề này, mỗi người có một hướng tiếp cận riêng.Trong khuôn khổ và phạm vi đề tài này tôi sử dụng chủ yếu một số phương phápsau:
1 Đúc rút kinh nghiệm từ bản thân trong quá trình giảng dạy môn ngữ văn ởtrường THPT
2 Học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp
3 Tham khảo một số tài liệu nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy họcvăn
- Rèn luyện tư duy sáng tạo trong giảng dạy văn chương
( Nguyễn Trọng Hoàn- NXBGD 2001)
- Đổi mới giảng dạy văn trong nhà trường ( ĐHSP Huế- 2002)
- Văn học 11, 12 ( sách giáo viên chỉnh lý hợp nhất năm 2000 - NXBGD)
III Cơ sở của đề tài:
1 Cơ sở lý luận:
a Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII đã phân tích và nhậnđịnh sâu sắc thực trạng phương pháp giảng dạy ở nước ta thời gian qua còn chậmđổi mới, chưa phát huy được khả năng sáng tạo của người học và yêu cầu đổi mớimạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rènluyện thành lối tư duy sáng tạo ở người học
Trang 4b Luật giáo dục của nước CHXHCNVN trong điều 4 (yêu cầu về nội dungphươg pháp giáo dục) cũng chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tíchcực tự giác, chủ động , tư duy, sáng tạo ở người học, bồi dưỡng năng lực tự học,lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” (Luật Giáo dục - trang 9 - 1998)
2 Cơ sở thực tiễn:
a Trong bộ môn văn học ở trường phổ thông trung học nhiều năm nay thực
tế đã có nhiều đổi mới đáng kể nhưng vẫn còn có hiện tượng học sinh học theo kiểucũ: đọc thuộc, sao chép, nói lại ý sách vở thầy cô mà không có hoặc ít có sự sángtạo khi tiếp xúc tác phẩm văn chương
b Thị trường sách hiện nay: Sách in ấn nhiều, giảng giải cụ thể tác phẩm,học sinh mua về chép lại một cách máy móc mà không suy nghĩ, sáng tạo do đódẫn đến tình trạng mù kiến thức
c Hiện tượng ít tập trung suy nghĩ, ít tìm tòi ở học sinh phải được khắc phụcdần qua những giờ dạy của giáo viên ở trên lớp và cách học của học sinh
d Khi tiếp xúc với tác phẩm văn học, học sinh chỉ hiểu theo một chiều, ítchịu khó phát hiện, vốn từ ngữ nghèo, diễn đạt kém Vì vậy, không đạt hiệu quảcao khi cảm nhận tác phẩm văn chương
PHẦN HAI: NỘI DUNG.
I Phát huy sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc hiểu tác phẩm.
Như chúng ta đã biết tiếp nhận văn học là một hoạt động nhằm chiếm lĩnhgiá trị tư tưởng, giá trị thẩm mĩ của tác phẩm văn học Thông qua quá trình đầu tiên
là tiếp xúc, cảm thụ văn bản ngôn từ đến việc cảm nhận, hiểu ra chân giá trị củahình tượng nghệ thuật và cảm hứng của nhà văn, tài năng diễn tả của nhà văn để
Trang 5làm nên tác phẩm đó Và cuối cùng là quá trình kết thúc sự tiếp nhận ở người đọcqua việc hiểu, rung cảm, có được những rung cảm, những ấn tượng và chịu ảnhhưởng của tác phẩm, của hình tượng nghệ thuật trong đời sống cá nhân.
Quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học đã giúp cho con người có được nhữngthói quen, những tình cảm lành mạnh, những suy ngẫm để tự rèn luyện, tự điềuchỉnh bản thân bởi vì chức năng tiếp nhận văn học không chỉ đơn thuần là quá trìnhngười đọc tiếp xúc với tác phẩm văn học mà nó còn diễn ra quá trình nhận thức ở
họ khi người đọc và người học có ý thức cao về những vấn đề trong tác phẩm vănhọc Quá trình học văn ở trường THPT đối với lứa tuổi học sinh chính là quá trìnhthầy cô giúp các em tiếp xúc tác phẩm, hiểu ra cái đúng, cái hay của nó và bằng tàinăng của mình người thầy phải cảm thụ, cảm nhận một cách toàn diện để sau đótừng bước đưa học sinh bước vào tác phẩm mà phân tích, cảm thụ và hiểu tác phẩmmột cách đầy đủ, đúng đắn
Trong khi cảm nhận tác phẩm văn học, người đọc phải dùng liên tưởng,tưởng tượng để hình dung, để hiểu ý đồ, quan niệm nghệ thuật, tư tưởng nhà văntrong tác phẩm, bởi vì nhà văn đã dùng liên tưởng, tưởng tượng làm phương tiện,cách thức, thủ pháp nghệ thuật để sáng tác tác phẩm văn học Quá trình tiếp xúc,tiếp thu một giờ giảng văn trên lớp của học sinh phải nhờ vào tài năng, kĩ năng củangười thầy qua các thao tác đọc, phân tích, bình giảng, nhận xét để bằng các giácquan, học sinh có thể hiểu tác phẩm qua hệ thống ngôn ngữ, hình tượng, các thủpháp nghệ thuật trong tác phẩm Sự dẫn dắt của người thầy rất quan trọng, vì thếthầy muốn dẫn dắt học sinh bước vào khám phá tác phẩm thì trước hết phải hiểu tácphẩm, thâm nhập vào tác phẩm một cách tự nhiên, thoải mái và có khả năng phântích, đánh giá tác phẩm và qua sự cảm thụ của mình hướng cho học sinh cảm thụcái hay, chỗ độc đáo của tác phẩm để từ đó từng bước hiểu ra vấn đề nhà văn đặt ra
và giải quyết trong tác phẩm
Trang 6Đề cập đến bản chất của giờ giảng văn, GS Đặng Thai Mai cho rằng: “giảngvăn trước hết là theo dõi trong nếp áng văn tất cả cái tinh vi về tư tưởng, cái độcđáo về nghệ thuật của một tác giả Hiểu như vậy giảng văn trước hết là chỉ ra sựthống nhất giữa hình thức và nội dung, giữa kĩ thuật và tư tưởng trong một tácphẩm văn chương ”( Giảng văn Chinh phụ ngâm- Đặng Thai Mai - ĐHSP I HN;1992) Vậy thì muốn chỉ ra sự thống nhất ấy trong tác phẩm rõ ràng lao động củagiáo viên dạy văn vừa phải có tính nghệ thuật vừa phải có tính sư phạm Mà tínhnghệ thuật của giờ giảng văn tất nhiên lại phải phụ thuộc vào tài năng của giáo viên
và trình đô, khả năng của học sinh Như trên đã nói, tiếp xúc với tác phẩm vănchương, học sinh cần có sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú, rõ ràng mới có thểcảm nhận được cái hay của tác phẩm, cái tài của tác giả Việc đó theo tôi hoàn toànphụ thuộc vào khả năng tiếp thu của học sinh qua tài năng dẫn dắt của giáo viên.Vậy thì, việc đầu tiên theo tôi người thầy dạy văn cần phải làm, đó là phải bằngmọi cách tác động vào tư duy sáng tạo của học sinh trong quá trình tiếp nhận tácphẩm văn học Sự tác động ấy có thể bằng nhiều hình thức khác nhau Có thể đó làgiọng đọc thiết tha diễn cảm khi phân tích tác phẩm trữ tình, giọng đọc hài hước dídỏm khi tiếp cân tác phẩm trào phúng, giọng đọc đanh thép mạnh mẽ khi thể hiệnthái độ căm thù, giọng đọc nhẹ nhàng ấm áp khi diễn tả tình cảm yêu thương hoặc có thể đó còn là một hệ thống câu hỏi phù hợp, đúng lúc gõ vào trí tuệ họcsinh, bắt buộc học sinh phải suy nghĩ, phải căng thẳng chút ít để phán đoán mởhướng hiểu, cách khai thác vấn đề
Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn văn ở trường THPT, tôi thấy rằng để cóđược một giờ giảng văn trọn vẹn quả thật là khó bởi vì đó là cả một nghệ thuật Giờgiảng văn đòi hỏi học sinh phải liên tưởng, tưởng tượng mới có sự sáng tạo trongphát hiện tìm tòi trong khi đó thời gian rất eo hẹp Đã thế lớp học có ít nhất 40 họcsinh, thầy chỉ có một mà trò thì quá nhiều, sự liên tưởng, tưởng tượng không đồngđều ở học sinh Tất cả chừng ấy yếu tố cũng đủ để chúng ta hiểu rằng khó có thể
Trang 7cầu toàn đối với một giờ giảng văn Tuy nhiên nói như vậy không có nghĩa làchúng ta hoàn toàn không thể có được những giờ dạy, bài giảng thành công Vớinhững gì đã làm, đã học tập ở đồng nghiệp và tiếp xúc với nhiều khoá học sinh, tôithấy rằng: Chúng ta có thể giúp cho học sinh có điều kiện rèn luyện tư duy sáng tạokhi tiếp xúc với tác phẩm văn chương qua một số vấn đề, một số thao tác sau đây:
1 Trong giờ giảng văn, trước khi giảng giáo viên có thể dùng lời kể hoặc lờidẫn kết hợp với một số hình ảnh, đoạn phim, bài hát, câu thơ minh hoạ để tạo tâmthế thoải mái, giúp học sinh có điều kiện thâm nhập được vào tác phẩm, vào bàidạy một cách hứng thú
Ví dụ:
- Giảng bài “ Ai đã dặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường, ta
có thể dẫn dắt học sinh bằng lời giới thiệu, lời dẫn về con sông Hương của Huế ở
vẻ đẹp tự nhiên, văn hoá, lịch sử; hoặc cho học sinh nghe đoạn nhạc “Dòng sông ai
đã đặt tên?” kết hợp một số hình ảnh về sông Hương, xứ Huế và hỏi cảm nhận củahọc sinh về dòng Hương Giang
- Giảng bài “ Sóng ” của Xuân Quỳnh, ta có thể bắt đầu bằng một đoạn bàihát về biển, một bài thơ có cùng chủ đề hoặc một trò chơi từ đó gợi dẫn về vấn đề
cơ bản cần tìm hiểu trong tác phẩm
2 Phải khơi gợi ở học sinh sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú từ những
gì đã có trong văn bản ngôn từ của tác phẩm bằng hệ thống câu hỏi có khả năng tạođược tâm lí thoải mái trong tư duy của các em khi tiếp cận tác phẩm ở các dạng câuhỏi từ khái quát đến cụ thể, từ khẳng định đến gợi mở, định hướng
Trang 8Ví dụ 1: Khi tìm hiểu tác phẩm “ Bài ca ngất ngưỡng” của Nguyễn Công
Trứ, Gv hỏi: đọc xong bài thơ em có cảm nhận như thế nào về nhân vật trữ tìnhtrong bài thơ?
Học sinh: Em tưởng tượng được cảnh nhà nho ngất ngưỡng cưỡi bò vàngnghênh ngang giữa phố, tiếng đạc ngựa ngân vang, vài ba cô ả đào lẽo đẽo theosau
Ví dụ 2: Khi tìm hiểu tác phẩm “ Chiếc thuyền ngoài xa”, GV có thể hỏi:
Cảm nhận của em về bức tranh thiên nhiên ở đoạn đầu tác phẩm?
Học sinh: Bức tranh được đặc tả với vẻ đẹp vừa cổ kính vừa mơ màng Giữakhông gian bao la của biển, của bầu trời, hình ảnh chiếc thuyền cùng con ngườiđang thu lưới sau một đêm lao động vất vả ẩn hiện trong những mảng màu sáng tốicủa ánh bình minh trên biển sớm mờ sương Cảnh mang vẻ đẹp lãng mạn, gợi lênmột cuộc sống thanh bình, yên ả
3.Trong giảng văn, giọng đọc của giáo viên là rất quan trọng Với giọng đọccủa mình, giáo viên có thể đã và đang truyền thụ được cái hồn của tác phẩm chohọc sinh Qua giọng đọc của thầy, học sinh đã có thể thấy mở ra trong tâm trạng,trong cảm xúc và tư duy nhưng gì cần lĩnh hội Đọc đúng, đọc diễn cảm đòi hỏi sựluyện tập công phu của người thầy Nhiều đoạn thơ, đoạn văn thầy không cầngiảng, bình mà chỉ đọc đã có thể mở ra cho trò bao nhiêu điều thú vị Tuy nhiênkhông chỉ có thầy đọc mà thầy phải có trách nhiệm tập luyện cho học sinh thóiquen đọc đúng, đọc diễn cảm văn bản bởi vì đây chính là khâu đầu tiên giúp họcsinh cảm nhận tác phẩm văn chương bằng chính giọng đọc của mình để cảm thụđúng tác phẩm, cảm thụ cái hay của tác phẩm thông qua sự ngân vang của nó trongcảm xúc, đ ọc là yếu tố quan trọng cho học sinh đến được và dần hiểu tác phẩm vănchương Một giờ giảng văn mà cả thầy lẫn trò đều có giọng đọc tốt sẽ truyền đượccảm xúc của mình từ tác phẩm cho học sinh trong lớp
Trang 94 Trong giờ đọc hiểu, để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh, giáo viêncòn phải cố gắng tập cho học sinh có thói quen rèn luyện và thao tác cần thiết khichuẩn bị bài ở nhà và khi học giờ giảng văn ở lớp Theo tôi đó có thể là những thóiquen sau:
- Thói quen đọc tác phẩm cẩn thận, kỹ càng, đọc đúng đọc, diễn cảm để tựcảm nhận tác phẩm, đồng thời với việc đọc có suy nghĩ là thói quen gạch chân vàghi lại những đoạn hay của tác phẩm
- Thói quen đọc thuộc tác phẩm, ghi nhớ, suy ngẫm tác phẩm, những câuđoạn mà mình tâm đắc nhất
- Thói quen liên tưởng, liên hệ với những vấn đề, những tác phẩm khác cóliên quan đến những giá trị cơ bản trong tác phẩm đang học
- Thói quen lật đi lật lại những vấn đề quan trọng khi cảm nhận phân tích tácphẩm
- Thói quen cảm nhận tác phẩm theo nhiều chiều, nhiều khía cạnh khôngmáy móc thụ động; phải tập trung suy nghĩ, phát hiện những điều mới lạ ở tacphẩm khi cảm nhận nó qua sự dẫn dắt gợi ý của thầy cô, có nghĩa là phải có sự cảmnhận của riêng mình
- Phải biết và có thói quen cảm nhận tác phẩm theo đặc trưng thể loại, đặctrưng thi pháp
5 Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh ở giờ giảng văn không chỉ dừnglại ở những thao tác trên mà nó còn đòi hỏi ở cả thầy lẫn trò một cách học, cách dạyhợp lý, khoa học, linh hoạt, không phải bài nào cũng giảng và liên tưởng theo mộtcách, không phải tác giả tác phẩm nào cũng một dạng lời bình mà phải tùy thuộcvào hoàn cảnh, tác phẩm cụ thể để hướng dẫn học sinh cách cảm thụ, cách phát
Trang 10hiện Về phía học sinh, theo tôi nếu cầu toàn 100% học sinh đều cảm thụ tốt tácphẩm văn học bằng tư duy của các em thì khó mà đạt được Vì vậy phải tùy đốitượng, tùy năng lực cảm thụ văn học của từng đối tượng mà hướng dẫn chỉ đạo các
em phát hiện sáng tạo phù hợp: Hệ thống câu hỏi đặt ra phải linh hoạt, phải có sựphân chia đối tượng, có câu hỏi khó cho học sinh giỏi, câu hỏi phù hợp cho họcsinh trung bình có thế một giờ giảng văn mới đảm bảo được cùng lúc sự sáng tạocho các em
6 Để giúp học sinh có được sự sáng tạo trong giờ giảng văn, giáo viên nênhướng dẫn cho học sinh đi theo con đường thi pháp học nởi vì thi pháp học sẽ giúphọc sinh hiểu đúng, nhanh chóng phát hiện ra những điểm sáng thẩm mỹ ở tácphẩm Muốn vậy, người thầy phải nắm và vận dụng linh hoạt, vững vàng lý luận thipháp trong quá trình giảng văn
Ví dụ: Với thơ, nên đi từ mạch cảm hứng, cảm xúc của nhân vật trữ tình
hoặc hình tượng trữ tình trong tác phẩm ( Chẳng hạn khi tìm hiểu bài thơ “ Sóng”
của Xuân Quỳnh ta có thể phân tích hình tượng sóng và hình tượng em; Khi tìm
hiểu bài thơ “Đất Nước ” của nguyễn Khoa Điềm ta phân tích theo mạch trữ chính luận của nhân vật trữ tình trong bài thơ)
tình-Với văn xuôi, có tác phẩm giảng bằng thi pháp nhân vật, có tác phẩm giảngbằng thi pháp cốt truyện, tình tiết ( Chẳng hạn khi tìm hiểu tác phẩm “ Hai đứa trẻ
” của nhà văn Thạch Lam thì phân tích theo nghệ thuật miêu tả bởi truyên ThạchLam không có cốt truyện nên không có giọng kể mà chỉ có giọng tả; Khi tìm hiểutác phẩm “ Chữ ngời tử tù” của Nguyễn Tuân thì phân tích nghệ thuật xây dựngnhân vật; khi tìm hiểu tác phẩm “ Ai đã đặt tên cho dòng sông” hoặc “ Người lái đòsông Đà” thì phân tích tác phẩm theo đăc trưng thể loại bút kí, tuỳ bút)
7 Để phát huy sự sáng tạo, tích cực chủ động của học sinh cũng như kết hợprèn luyện kĩ năng sống cho học sinh, giáo viên cần vận dụng các phương pháp, kĩ
Trang 11thuật dạy học mới vào giờ đọc văn, như phương pháp thảo luận nhóm, giao dự án,kết hợp kĩ thuật khăn trải bàn, mảnh ghép, v v
II Minh ho ạ đọc - hiểu tác phẩm: đọc - hiểu tác phẩm: c - hi u tác ph m: ểu tác phẩm: ẩm:
NHỮNG ĐỨA CON TRONG GIA ĐÌNH
(Nguyễn Thi)
A MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT:
- Hiểu được nguồn gốc tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn và những chiến thắng của dân tộc Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước
- Thấy được một số đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm.
B TRỌNG TÂM KIẾN THỨC, KĨ NĂNG:
1/Kiến thức:
- Phẩm chất tốt đẹp của con người trong gia đình Việt, nhất là Chiến và Việt.
- Nghệ thuật trần thuật đặc sắc, nghệ thuật xây dựng tính cách miêu tả tâm lí nhân vật, ngôn ngữ phong phú, góc cạnh, đậm chất hiện thực và màu sắc ở Nam Bộ
2/Kĩ năng:
Đọc- hiểu truyện ngắn hiện đại theo đặc trưng thể loại
C PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN:
- Sách giáo khoa, Chuẩn kiến thức kĩ năng, sách tham khảo.
Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung bài học
Hoạt động 1: Giới thiệu Lắng nghe, tạo tâm I Tìm hiểu chung:
