Cơ sở lý luận về Ngân sách nhà nước và Phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi của Ngân sách nhà nước

Sau các hoạt động thu, chi NSNN là việc xử lý các mối quan hệkinh tế, quan hệ lợi ích trong xã hội khi nhà nước tham gia phân phốicác nguồn tài chính quốc gia.Như vậy NSNN có hai đặc trư

Đề tài:

Cơ sở lý luận về Ngân sách nhà nước và Phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi của Ngân sách nhà nước

MỤC LỤC

NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ PHÂN CẤP NGUỒN THU,

NHIỆM VỤ CHI CỦA NSNN

1.1 Ngân sách nhà nước và nguồn thu nhiệm vụ chi của NSNN

1.1.1.Khái niệm, đặc điểm của Ngân sách nhà nước

1.1.2.Nguồn thu của Ngân sách nhà nước

1.1.3Nhiệm vụ chi của Ngân sách nhà nước

l.2 Phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi của ngân sách nhà một nội dung chủ yếu của phân cấp quản lý NSNN

nước-1.2.1 Khái niệm về phân cấp quản lý Ngân sách nhà nước

1.2.2.Vai trò của phân cấp quản lý Ngân sách nhà nước

1.2.3 Nội dung phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi NSNN

1.2.4 Nguyên tắc cơ bản trong phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi

và quan hệ giữa ngân sách các cấp

Trung ương Đầu tư phát triển Ngân sách địa phương Ngân sách trung ương Kho bạc nhà nước

Chương 1 NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ PHÂN CẤP NGUỒN THU,

NHIỆM VỤ CHI CỦA NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

1.1.Ngân sách nhà nước và nguồn thu, nhiệm vụ chi của ngân

sách nhà nước.

1.1.1.Khái niệm, đậc đỉểm của ngân sách nhà nước

Ngày 16 tháng 12 năm 2002 Quốc hội Khóa XI đã thống nhấtthông qua và ban hành Luật ngân sách nhà nước, trong đó tại Điều 1của Luật NSNN đã khẳng định: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ cáckhoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩmquyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thựchiện các chức náng, nhiệm vụ của Nhà nước”

Từ khái niệm trên, khi nói đến NSNN phải được nhận biết trên 3dấu hiệu cơ bản như sau:

+ Tính pháp lý: Phải được cơ quan Nhà nước có thẩm quyềnquyết định

+ Tính kinh tế: Phải phản ánh các khoản thu, các khoản chi rõràng minh bạch, theo đúng quy định của Nhà nước

+ Tính niên độ: Được triển khai thực hiện trong một khoảng thờigian nhất định (thường là 1 năm)

Như vậy, bản chất của hoạt động NSNN là hoạt động tạo lập và

sử dụng quỹ tiền tệ của Nhà nước Trong quá trình phân phối tổng sảnphẩm xã hội, nguồn tài chính luôn vận động giữa một bên là Nhànước, một bên là các chủ thể kinh tế- xã hội Đằng sau các hoạt động

đó chứa đựng các mối quan hệ giữa nhà nước với các chủ thể khác,thông qua việc tạo iập, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước,chuyển dịch một bộ phận thu nhập bằrig tiền của các chủ thể đó thànhthu nhập của nhà iiước và Nhà nước chuyển dịch thu nhập đó đến các

chủ thể được thụ hưởng để thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhànước.

Qua khái niệm trên, còn cho thấy, hoạt động thu NSNN và chiNSNN là hai đặc điểm cơ bản của NSNN, nó được hiểu một cách cụthể như sau:

- Thu ngân sách nhà nước là một hoạt động tạo lập quỹ tiền têtập trung lớn nhất của Nhà nước là quỹ NSNN Thực chất đây là quátrình Nhà nước sử dụng các quyền lực có được của mình để độngviên, phân phối lại bộ phận nguồn lực của xã hôi dưới dạng tiền tệ vềtay Nhà nước hình thành nên quỹ NSNN

- Chi NSNN là quá trình nhà nước, tổ chức, đơn vị có liên quantiến hành phân phới, sử dụng quỹ NSNN do quá trình thu tạo lập nên

để đảm bảo điều kiện vật chất cho nhà nước nhằm duy trì sự tổn tạihoạt động binh thường của bộ máy nhà nước, phục vụ việc thực hiệncác chức năng nhiệm vụ mà xã hội giao phó cho nhà nước

Các hoạt động tạo lập và sử dụng quỹ NSNN gắn chặt 'vớiquyền lực kinh tế, chính trị của Nhà nước và việc thực hiện các chứcnăng của Nhà nướcẽ Mặt khác các hoạt động thu, chi NSNN đều đượctiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định Việc dựa trên cơ sở phápluật để tổ chức các hoạt động thu, chi của NSNN là một yếu tố có tínhkhách quan, bắt nguồn từ phạm vi hoạt động của NSNN được tiếnhành trên mọi lTnh vực và có tác động tới mọi chủ thể kinh tế- xã hội

Nguồn tài chính chủ yếu hình thành NSNN là từ giá trị sản phẩmthặng dư của xã hội và được hình thành chủ yếu qua quá trình phânphối lại, mà trong đó thuế là hình thức thu phổ biến

Sau các hoạt động thu, chi NSNN là việc xử lý các mối quan hệkinh tế, quan hệ lợi ích trong xã hội khi nhà nước tham gia phân phốicác nguồn tài chính quốc gia.

Như vậy NSNN có hai đặc trưng rất cơ bản đó là:

+ Một là: Tính cưỡng chế, có nghĩa là khoản thu có tính bấtbuộc được quy định bởi pháp luật (trừ các khoản thu ngoài thuế vàphí), các khoản chi chịu sự giám sát của pháp luật

+ Hai là: Tính không hoàn lại, có nghĩa là Nhà nước không mắc

nợ khi thu và không được hoàn trả khi chi (trừ các khoản ngân sáchcho vay)

Tóm lại: NSNN là toàn bộ các khoản thu chi bằng tiền của Nhànước đã được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định vàđược thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định nào đó, phổ biểncho một năm hoặc một số nãm để bảo đảm thực hiện tốt hoạt độngcủa toàn bộ bộ máy nhà nước, nhất là thực hiện các chức năng nhiệm

vụ phát triển kinh tế- xã hội, bảo đảm chính trị, an ninh quốc phòng,giữ gìn và phát huy bản sắc vãn hóa, xây dựng xã hội dân chủ, giàumạnh, phồn vinh, hạnh phúc

1.1.2.Nguồn thu NSNN

Thu NSNN là quá trình Nhà nước sử dụng quyền lực để,huyđộng một bộ phận giá trị của cải xã hội để hình thành quỹ NSNNnhằm đạp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước

Thu NSNN bao gồm rất nhiều loại, như sau:

- Thu thường xuyên bao gồm các khoản thu phát sinh tương đối

ổn định và Nhà nước có thể đơn phương sử dụng quyền lực chính trịcủa mình mà quyết định như: Thuế, phí, lệ phí và các khoản thuthường xuyên khác.

- Thu về chuyển nhượng quyền sử dụng và bán tài sản của Nhànước như: Tiền bán vật tư, hàng hóa dự trữ nhà nước, tiền bán nhàthuộc sở hữu nhà nước, tiền bán tài sản nhà nước khác như ô tô, tàuthuyền hay quyền khai thác tài nguyên, khoáng sản, quyền hải sản,quyền hàng không

- Thu viện trợ không hoàn lại bao gồm tất cả các khoản thu việntrợ được sử dụng cho chi đầu tư phát triển, chi thường xuyên và chivay ỉạiế

-Thu nợ gốc, các khoản cho vay vằ thu'bán các cổ phần của nhànước

1.1.3 Nhiệm vụ chi NSNN

Chi ngân sách là quá trình phân phối và sử dụng quỹ ngân sáchnhằm thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước trong từng thời kỳ Nộidung chi ngân sách rất đa dạng, điều này xuất phát từ vai trò quản lý

vĩ mô của nhà nước trone việc phát triển KT-XH Nó bao gồm cáckhoản chi phát triển KT-XH, đảm bảo quốc phòng an ninh, bảo đảmhoạt động của bộ máy nhà nước, chi trả nợ của nhà nước, chi viện trợ

và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật

Có nhiều cách phân loại chi NSNN như sau:

- Chi thường xuyên: Bao gồm các khoản chi nhằm duy trì hoạtđộng thường xuyên của nhà nước, về cơ bản, nó mang tính chất chi

tiêu dùng Chi thường xuyên không chiếm hết số thu về thuế và phícủa NSNN vì NSNN hàng năm còn phải dành một phần thu từ thuế vàphí cho đầu tư phát triển.

+ Các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, y tế, xãhội, văn hóa thông tin, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học

và công nghệ, môi trường, các hoạt động sự nghiệp khác do địaphương quản lý

+ Quốc phòng, an ninh và trật tự, an toàn xã hội (phần giao chođịa phương)

+ Hoạt động của các cơ quan nhà nước, cơ quan Đảng và các tổchức chính trị- xã hội ở địa phương

+ Hỗ trợ các tổ chức chính trị xã hội- nghề nghiệp, tổ chức xãhội ở địa phương theo quy định của pháp luật

- Chi đầu tư phát triển: Bao gồm các khoản chi làm tăng cường

cơ sở vật chất của đất nước và góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.Chi đầu tư phát triển là các khoản chi mang tính chất chi tích lũy baogồm chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB), chi chương trình mục tiêu,chi các dự án chương trình quốc gia

+ Đầu tư xây dựng các công trình kết eấu hạ tầng kinh tế- xã hội

do địa phương quản lý

+ Đầu tư và hỗ trợ cho các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế,các tổ chức tài chính của nhà nước theo quy định của pháp luật

+ Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật

- Chi trả nợ và viện trợ: bao gồm các khoản chi để Nhà nước

thực hiện nghĩa vụ trả nợ các khoản đã vay trong nước và vay nướcngoài khi đến hạn và các khoản chi làm nghĩa vụ quốc tế.

- Chi bổ sung quỹ dự trữ tài chính

- Chi bổ sung cho ngân sách cấp dưới

1.2 Phân cấp nguổn thu và nhiệm vụ chi của Ngân sách nhà nước một nội dung chủ yếu của phân cấp quản lý Ngân sách nhà nước.

1.2.1.Khái niệm về phân cấp quản lý Ngân sách nhà nước

Phân cấp quản lý NSNN là quá trình nhà nước trung ương giaonhiệm vụ và quyền hạn, trách nhiệm nhất định cho chính quyền địaphương trong hoạt động quản lý ngân sách Hay nói cách khác: Phâncấp quản lý NSNN là xác định phạm vi trách nhiệm và quyền hạn củachính quyền nhà nước các cấp trong việc quản lý, điều hành thực hiệnnhiệm vụ thu, chi của ngân sách

Phân cấp quản lý NSNN giải quyết các mối quan hệ giữa chínhquyền nhà nước trung ương và các cấp chính quyền nhà nước địaphương trong việc xử lý các vấn để liên quan đến hoạt động củaNSNN bao gồm ba nội dung sau: Quan hệ về mật chế độ, chính sách;quan hệ vật chất về nguồn thu và nhiệm vụ chi; quan hệ về quản lýthu chi ngân sách

Về thực chất phân cấp quản lý NSNN là việc giải quyết vấn đề

về nguồn lực tài chính để thực hiện các nhu cầu và nhiệm vụ chi tàichính của các cấp chính quyền, giải quyết mối quan hệ tài chính giữatrung ương và địa phương hoặc giữa các cấp chính quyền địa phương

Trong thực tế, phân cấp quản lý NSNN luôn là vấn đề trung tâm củamọi cuộc đổi mới, cải cách về NSNN của các quốc gia.

Phân cấp quản lý NSNN giữa Nhà nước trung ương và các cấpchính quyền địa phương là một tất yếu khách quan khi tổ chức hộthống NSNN gồm nhiều cấp Mối cấp chính quyền đều có nhiệm vụcần đảm bảo bằng nguồn tài chính nhất định mà các nhiệm vụ đó màmỗi cấp trực tiếp đề xuất và bố trí chi tiêu sẽ có hiệu quả cao hơn là

sự áp đặt từ trên xuống Mặt khác, xét về yếu tố lịch sử và điều kiệnthực tế hiện nay, trong khi chống tư tưởng địa phương, cục bộ vẫncần òhính sách và biện pháp khuyến khích chính quyền các địaphương phát huy tính độc lập tự chủ, tinh thần chủ động sáng tạo củađịa phương minh trong phát triển kinh tế- xã hội trên địa bàn

Phân cấp quản lý NSNN là cách tốt nhất để gắn các hoạt độngcủa NSNN với các hoạt động KT-XH một cách cụ thể và thực sựnhằm tập trung đẩy đủ, kịp thời, đúng chính sách chế độ các nguồn tàichính'quốc gia và phân phối, sử dụng chúng công bằng, hợp lý, tiếtkiệm và có hiệu quả cao phục vụ các mục tiêu, nhiệm vụ phát triểnkinh tế- xã hội của đất nước

Phân cấp quản lý NSNN hợp lý không chỉ đảm bảo phương tiệntài chính cho việc duy trì, phát triển hoạt động của các cấp chínhquyền nhà nước từ trung ương đến các địa phương mà còn tạo điềukiện phát huy được các lợi thế nhiều mặt của từng vùng, từng địaphương trong cả nước Nó cho phép quản lý và kế hoạch hóa NSNNđược tốt hơn, điều chỉnh mối quan hệ giữa các cấp chính quyền cũngnhư mối quan hệ giữa các cấp ngân sách được tốt hơn để phát huy vai

trò là công cụ điều tiết vĩ mô của NSNN Đồng thời phân cấp quản lýNSNN còn có tác dụng thúc đẩy phân cấp quản lý KT- XH ngày cànghoàn thiện hơn.

Như vậy phân cấp quản lý NSNN là một vấn đề cần thiết nhằmgiải quyết các mối quan hệ tài chính, chính trị, pháp lý giữa các cấpchính quyền nhà nước, trung ương và các cấp chính quyền địaphương trong hoạt đông quản lý và điều hành NSNN của một quốcgia hoặc một vùng lãnh thổ

1.2.2.Vai trò của phân cấp quản lý NSNN

Một là, đối với quản lý hành chính nhà nước: Viộc phân cấpquản lý NSNN là công cụ cần thiết khách quan để phục vụ cho việcphân cấp quản lý hành chính và có tác động quan trọng đến hiệu quảcủa quản lý hành chính từ trung ương đến địa phương

Ngân sách nhà nước cung cấp phương tiện tài chính cho các cấpchính quyển nhà nước từ trung ương đến địa phương hoạt động Tuynhiên phân cấp quản lý ngân sách nhà nước không phụ thuộc hoàntoàn vào phân cấp hành chính mà nó có tính độc lập tương đối trongviệc thực hiện mục tiêu phân phối hợp lý nguồn lực quốc gia Một cơchế phân cấp quản lý ngân sách hợp lý sẽ tạo điều kiện giúp chínhquyền Nhà nước thực hiện tốt các chức năng, nhiệm vụ của mình.Ngược lại phân cấp không hợp lý sẽ gây cản trở, khó khãn đối với quátrình quản lý các cấp hành chính Nhà nước

Hai là, đối với điểu hành vĩ mô nển kinh tế: Phân cấp quản lýngân sách nhà nước hợp lý không chỉ đảm bảo phương tiện tài chínhcho việc duy trì phát triển hoạt động của các cấp chính quyền Nhà

nước từ trung ương đến các địa phương mà còn tạo điều kiện phát huyđược các lợi thế nhiếu mặt của từng vùng địa phương trong cả nước.

Nó cho phép quản lý và kế hoạch hóa ngân sách nhà nước tốt hơn,điều chỉnh mối quan hệ giữa các cấp chính quyền cũng như mối quan

hệ giữa các cấp ngân sách để phát huy vai trò là công cụ điều chính vĩ

mô ngân sách nhà nước

Cơ chế phân cấp quản lý ngân sách nhà nước có tác động quantrọng đến hoạt động điều hành vĩ mô nền kinh tế của Nhà nước thôngqua chính sách tài khóa, vì mức độ phân cấp giữa trung ương và địaphương có tác động lớn đối với mục tiêu điểu chỉnh kinh tế bằngchính sách tài khóa của nhà nước Chính sách tài khóa là công cụquan trọng nhất trong tay Nhà nước để điều hành nền kinh tế vĩ mô.Chủ trương và định hướng thu chi ngân sách nhà nước theo hướngnới lỏng hay thắt chặt là những biện pháp cốt yếu của chính phủ đểứng phó với những diễn biến của nền kinh tế nhằm đạt được mục tiêutăng trưởng, ổn định và phát triển bền vững Nếu mức độ phân cấp tậptrung về phía trung ương lớn thì quá trình điều chỉnh được thực thinhanh hơn và ngược lại nếu mức độ phân cấp tập trung về phía địaphương nhiểu hom sẽ dẫn đến thời gian điều chỉnh chậm hơn bởi-vìkhi địa phương được phân cấp mạnh thì quyền hạn trong thu chi ngânsách địa phương được mở rộng và linh hoạt hơn Chính vì vậy cầnxây dựng một phương án phân cấp hợp lý để vừa đảm bảo ĩhực hiệnđược mục tiêu của chính sách tài khóa vừa tránh được việc tập trungquá cao

1.2.3.Nội dung phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi NSNN

Một là Quan hệ giữa các cấp chính quyền về chính sách, chế độ.

Trong quản lý ngân sách nhà nước, chế độ, chính sách, tiêuchuẩn, định mức có vai trò và vị trí hết sức quan trọng Đó không chỉ

là một trong những căn cứ quan trọng để xây dựng dự toán, phân bổngân sách và kiểm soát chi tiêu, mà còn là một trong những tiêuchuẩn định giá qhất lượng quản lý và điểu hành ngân sách của các cấpchính quyền

Thông qua việc phân cấp nhằm làm rồ vấn đề cơ quan nhà nướcnào có thẩm quyền ban hành ra các chế độ, chính sách, định mức, tiêuchuẩn, phạm vi, mức độ của mỗi cấp chính quyền Cơ sở pháp lý nàyđược xây dựng dựa trên Hiến pháp hoặc Luật tổ chức hành chính, từ

đó định ra hành lang pháp lý cho việc chuyển giao các thẩm quyểngắn với trách nhiệm tương ứng với quyền lực đã được phân cấp, đảmbảo tính ổn định, tính pháp lý, không gây sự rối loạn trong quản lýNSNN

Về nguyên tắc những chế độ do Trung ương quy định thì các cấpchính quyền địa phương tuyệt đối không được tự điều chỉnh hoặc viphạm Ngược lại Trung ương cũng phải tôn trọng thẩm quyền của địaphương tránh can thiệp làm mất đi tính tự chủ của họ

Hai là: Phân cấp về nguồn thu và nhiệm vụ chi.

Đây có thể là vấn đề phức tạp nhất, khó khản nhất, gây nhiều bấtđồng nhất trong quá trình xây dựng và triển khai các vấn đề phân cấpquản lý ngân sách Sự khó khăn này bắt nguồn từ sự phát triển khôngđổng đều giữa các địa phương, sự khác biệt về các điều kiện tự nhiên,kinh tế, xã hội giữa các vùng miền trong cả nước Do đó phân cấp

quản lý NSNN phải đảm bảo giải quyết các vấn để quan trọng sau:

- Xác định những nhiệm vụ chi mà chính quyền cấp trung ươngphải đảm nhiệm, những khoản thu mà trung ương được quyền thu và

sử dụng cho các hoạt động của mình

- Xác định nhiệm vụ chi mà chính quyền các cấp địa phươngphải lo, những khoản thu mà địa phương được quyền thu và sử dụngcho các hoạt động của mình

- Với những khoản thu được phân cấp đó thì khả năng cân đốithu chi ngân sách nhà nước ở mỏi cấp chính quyền ra sao? Nếu địaphương không cân đối được thu chi thì cách giải quyết thế nào?

- Cấp nào có thể được vay nợ để bù đắp thiếu hụt và sử dunghình thức vay nào? Nguồn trả nợ được lấy từ đâu?

NSTW hưởng các khoản thu tập trung quan trọng không gắntrực tiếp với công tác quản lý của địa phương như: thuế xuất khẩu,thuế nhập khẩu, thu từ dầu thô hoặc không đủ căn cứ chính xác đểphân chia như: thuế thu nhập doanh nghiệp của các đơn vị hạch toántoàn ngành

NSTW chi cho các hoạt động có tính chất bảo đảm thực hiện cácnhiệm vụ chiến lược, quan trọng của quốc gia như: chi đầu tư cơ sở hạtầng KT-XH, chi quốc phòng, an ninh, chi giáo dục, y tế, chi đảm bảo

an sinh xâ hội do Trung Ương quản lý., và hỗ trợ các địa phương chưacân đối được ngân sách

NSĐP được phân cấp nguồn thu để đảm bảo chủ động hoạt độngthực hiện những nhiệm vụ âược giao, gắn trực tiếp với công tác quản