hệ thống câu hỏi và bài tập về oxi hóa khử

- Nghiờn cứu hệ thống bài tập húa học theo lý thuyết về cỏc quỏtrỡnh nhận thức giỳp hs lĩnh hội kiến thức một cỏch chắc chắn, rốn luyện và phỏt huy năng lực nhận thức và tư duy cho hs..

Phần I: MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài.

a- Trong cụng cuộc cụng nghiệp húa – hiện đại húa, cũng như trong

sự nghiệp đổi mới toàn diện của đất nước, đổi mới nền giỏo dục là mộttrong những nhiệm vụ trọng tõm của sự phỏt triển Mục tiờu của giỏo dụcnhằm đào tạo nhõn lực, bồi dưỡng nhõn tài và nõng cao dõn trớ Trongcụng cuộc đổi mới này đũi hỏi nhà trường phải tạo ra những con người tựchủ, năng động và sỏng tạo đỏp ứng nhu cầu của xó hội Vỡ vậy bỏo cỏo

chớnh trị đại hội Đảng IX [18] đó khẳng định: “Phỏt triển giỏo dục và

đào tạo là một trong những động lực quan trọng thỳc đẩy sự nghiệp cụng nghiệp húa - hiện đại húa, là điều kiện để phỏt huy nguồn lực con người Yếu tố cơ bản để phỏt triển xó hội tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững Tiếp tục nõng cao chất lượng giỏo dục toàn diện, đổi mới nội dung, phương phỏp dạy và học, hệ thống trường lớp và hệ thống quản

lý giỏo dục, thực hiện chuẩn húa, hiện đại húa, xó hội húa”

b- Cỏc cụng trỡnh nghiờn cứu về thực trạng giỏo dục gần đõy chothấy chất lượng nắm vững kiến thức của hs khụng cao đặc biệt việc phỏthuy năng lực nhận thức và tư duy, năng lực giải quyết vấn đề và khảnăng tự học khụng được chỳ ý rốn luyện đỳng mức

Trong quỏ trỡnh giảng dạy ở trường phổ thụng nhiệm vụ phỏt triểnnăng lực nhận thức và tư duy cho hs là nhiệm vụ rất quan trọng, đũi hỏi tiếnhành đồng bộ ở tất cả cỏc mụn, trong đú Húa học là mụn khoa học thựcnghiệm đề cập đến rất nhiều vấn đề khoa học, sẽ gúp phần rốn luyện tư duycho hs ở nhiều gúc độ

Trong dạy học húa học, cú thể nõng cao chất lượng dạy học phỏthuy năng lực nhận thức và tư duy của hs bằng nhiều biện phỏp, phươngphỏp khỏc nhau Trong đú sử dụng và hướng dẫn giải bài tập húa học làmột phương phỏp dạy học hữu hiệu cú tỏc dụng tớch cực đến việc giỏodục, rốn luyện và phỏt huy năng lực nhận thức cũng như tư duy của hs

Trong dạy học hóa học, có thể nâng cao chất lợng dạy học phát huynăng lực nhận thức và t duy của hs bằng nhiều biện pháp, phơng phápkhác nhau Trong đó sử dụng và hớng dẫn giải bài tập hóa học là mộtphơng pháp dạy học hữu hiệu có tác dụng tích cực đến việc giáo dục,

c- c- Trong quá trình giảng dạy ở trường phổ thông chúng tôinhận thấy phần oxh - k có nội dung kiến thức hết sức phong phú và đadạng xuyên suốt từ líp 8 cho đến hết líp 12, không những phục vụ cho thitốt nghiệp mà có nhiều trong thi vào đại học, cao đẳng và trung họcchuyên nghiệp (Theo một thống kê không chính thức pư oxh - k chiếmkhoảng 59,8 % trong tổng số các ví dụ, bài tập trong sgk, sbt từ líp 8- 12).

Để nắm vững kiến thức pư oxh - k đòi hỏi mất rất nhiều thời gian trongkhi đó số tiết học để trang bị kiến thức về oxh - k trên dưới 10 tiết học

Vấn đề bài tập hóa học có nhiều tác giả trong, ngoài nước, nhiều tàiliệu đề cập Nhưng điều quan trọng là việc lùa chọn, sử dụng có hiệu quả

chúng trong giảng dạy, song với “hệ thống câu hỏi và bài tập pư oxh - k, nhằm phát huy năng lực nhận thức và tư duy cho hs ở trường trung học phổ thông” vẫn còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu Nhằm phần nào giải

quyết các vấn đề nêu trên chúng tôi mạnh dạn chọn nghiên cứu đề tài:

“LỰA CHỌN, XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP

VỀ PƯ OXH - KHỬ (PHẦN VÔ CƠ - BAN KHTN) PHÁT HUY NĂNG LỰC NHẬN THỨC VÀ TƯ DUY CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC

PHỔ THÔNG”.

2. Mục đích nghiên cứu.

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài này nhằm đạt được mục đích:

Lùa chọn, xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập về pư oxh - k nhằmphát huy năng lực nhận thức và tư duy cho hs ở trường THPT góp phầnthực hiện định hướng đổi mới phương pháp giảng dạy

3. Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu.

a- Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn Hóa học ở trường trung học phổ thông

b- Đối tượng nghiên cứu

Xây dựng hệ thống câu hỏi lý thuyết và bài tập về phản ứng oxi hoá khử nhằm phát huy năng lực nhận thức cho học sinh THPT

-4. Nhiệm vụ của đề tài.

a- Nghiên cứu cơ sở lý luận về việc phát huy năng nhận thức và tư duy hóa học cho hs và vai trò điều khiển của giáo viên trong dạy học

- Bản chất của bài tập nhận thức

b- b- Nghiờn cứu lựa chọn, xõy dựng, hệ thống húa và phõn loạicỏc dạng bài tập pư oxh - k cũng như xỏc định kiến thức cần và cú thể mởrộng Nghiờn cứu và bước đầu sử dụng hệ thống bài tập này trong giảngdạy.

- Nghiờn cứu phương phỏp, cỏch thức, phõn tớch hiện tượng húahọc dựa theo nội dung của bài

- Nghiờn cứu hệ thống bài tập húa học theo lý thuyết về cỏc quỏtrỡnh nhận thức giỳp hs lĩnh hội kiến thức một cỏch chắc chắn, rốn luyện

và phỏt huy năng lực nhận thức và tư duy cho hs

c- Tiến hành thực nghiệm sư phạm đỏnh giỏ nội dung hệ thống cõu c- Tiến hành thực nghiệm s phạm đánh giá nội dung hệ thốngcâu

hỏi, bài tập húa học và hiệu quả của việc sử dụng chỳng trong giảng dạyvới từng đối tượng hs ở trường phổ thụng

5. Giả thuyết khoa học.

Việc phỏt huy năng lực nhận thức và tư duy của hs sẽ đạt hiệu quả nếunhư giỏo viờn biết cỏch lựa chọn một cỏch tối ưu và xõy dựng được một hệthống (bài tập húa học chọn lọc, chất lượng cao về oxh - k) bài tập nhận thứchúa học đa dạng, cú chất lượng khai thỏc được cỏc khớa cạnh của kiến thức

cơ bản, ở cỏc mức độ nhận thức khỏc nhau đồng thời kết hợp với phươngphỏp sử dụng hệ thống bài tập này một cỏch hợp lý, hiệu quả trong cỏc khõucủa quỏ trỡnh dạy học để phỏt huy năng lực nhận thức và tư duy của hs

6. Phương phỏp nghiờn cứu.

Trong quỏ trỡnh nghiờn cứu đề tài chỳng tụi đó kết hợp nhiều phươngphỏp nghiờn cứu sau:

- Chỳng tụi tiến hành phõn tớch lý thuyết, nghiờn cứu lý luận cỏc vấn đềliờn quan

- Chúng tụi tiến hành quan sỏt sư phạm, thăm dũ, điều tra, tiến hànhtrao đổi với cỏc thầy cụ ở tổ bộ mụn phương phỏp giảng dạy của khoaHúa học trường đại học sư phạm Hà Nội, cỏc giỏo viờn và hs trung họcphổ thụng - Chúng tôi tiến hành quan sát s phạm, thăm dò, điều tra,tiến hành trao đổi với các thầy cô ở tổ bộ môn phơng pháp giảng dạycủa khoa Hóa học trờng đại học s phạm Hà Nội, các giáo viên và hs trunghọc phổ thông

phương phỏp thống kờ toỏn học) từ đú rút ra cỏc kết luận cần thiết

7. Điểm mới của đề tài

- Hệ thống húa cơ sở lý luận về quỏ trỡnh nhận thức trong việc phỏthuy năng lực nhận thức và tư duy cho hs khi giải bài tập húa học

- Đó hệ thống húa và xỏc định nội dung kiến thức về pư oxh - k cú thể

mở rộng, nõng cao trờn cơ sở lớ thuyết về cấu tạo nguyờn tử, lớ thuyết về

pư húa học núi chung và pư oxh - k núi riờng - Đã hệ thống hóa vàxác định nội dung kiến thức về p oxh - k có thể mở rộng, nâng caotrên cơ sở lí thuyết về cấu tạo nguyên tử, lí thuyết về p hóa học nóichung và p oxh - k nói riêng

- Đó lựa chọn, xõy dựng được hệ thống cõu hỏi lớ thuyết và bài tập về pưoxh - k ở cỏc mức độ nhận thức khỏc nhau theo cỏc dạng khỏc nhau, phõn tớchcỏc dạng bài tập cú tỏc dụng phỏt huy năng lực nhận thức và tư duy cho hs

* Bước đầu nghiờn cứu sử dụng hệ thống bài tập này trong việc soạngiỏo ỏn bài giảng nghiờn cứu tài tiệu mới và thực nghiờm sư phạm đỏnhgiỏ hiệu quả của việc sử dụng chúng * Bớc đầu nghiên cứu sử dụng

hệ thống bài tập này trong việc soạn giáo án bài giảng nghiên cứu tàitiệu mới và thực nghiêm s phạm đánh giá hiệu quả của việc sử dụngchúng

NỘI DUNG

Chương I: Cơ sở lí luận của đề tài.

Trong chương này chúng tôi đã đề cập đến các vấn đề lí luận làm cơ sở

đề tài và rất chú trọng đến về việc phát huy năng lực nhận thức và tư duy cho

hs, đó là:

1 Hoạt động nhận thức của hs trong quá trình dạy học

(Nhận thức, sự phát triển của năng lực nhận thức)

2 Tư duy và tư duy hóa học: (Tư duy? đặc điểm và các phẩm chất của

tư duy, các thao tác tư duy và phương pháp hình thành phán đoán mới, tưduy hóa học và sự phát triển tư duy trong dạy học hóa học)

* Đánh giá trình độ phát triển tư duy của hs

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, với đối tượng là hs phổ thôngviệc đánh giá quá trình học tập của hs thông qua việc đành giá trình độphát triển tư duy của hs bao hàm: đánh giá trình độ phát triển năng lựcnhận thức, năng lực tư duy, kĩ năng thực hành Dùa trên thang củaBloom bậc về cấp độ của quá trình nhận thức, cố GS Nguyễn NgọcQuang đã đưa ra một số tiêu chí cụ thể để để đánh giá đó là:

Trình độ lĩnh hội kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo của hs được phân thành bốn bậc như sau: )

Bậc 1 Trình độ biết: Nhận biết, xác định, phân biệt và nhận ra

kiến thức tìm hiểu (ghi nhớ các sự kiện)

Bậc2 Trình độ hiểu: Tái hiện thông báo về đối tượng theo trí nhớ hay

ý nghĩa (tái hiện kiến thức) hoặc có khả năng diễn giải, mô tả tóm tắt kiếnthức thu nhận được

Bậc 3 Trình độ vận dụng (trình độ lĩnh hội vận dụng): Vận dụng

kiến thức vào thực tiễn trong các tình huống quen thuộc (kiến thức kỹnăng) Nếu thành thạo tự động hóa gọi là kiến thức kỹ xảo

Bậc 4 Trình độ sáng tạo (trình độ lĩnh hội vận dụng sáng tạo):

Vận dụng kiến thức vào thực tiễn bằng cách chuyển tải chúng vào nhữngđối tượng và tình huống quen biết nhưng đã bị biến đổi hoặc chưa quen biết

Đánh giá mức độ của quá trình nhận thức chúng ta nhận thấy ở bậc

1 và bậc 2 thì quá trình tư duy ở đây đạt ở mức độ thấp (năng lực tư duy

cụ thể): Hs chỉ cần nhận biết, xác định kiến thức, hiểu và có thể tái hiện,

mô tả các kiến thức đã thu nhận được Về mức độ nhận thức có thể xếp

Bậc 3 hs phải vận dụng cỏc kiến thức vào cỏc tỡnh huống quenthuộc Ở bậc này hs phải sử dụng phương phỏp tư duy lụgic: Suy luận cúcăn cứ dựa trờn sự phõn tớch, so sỏnh để ỏp dụng cỏc kiến thức vào cỏctỡnh huống cụ thể.

Bậc 4 là bậc cao nhất của quỏ trỡnh lĩnh hội nhận thức kiến thức Vềmặt năng lực tư duy hs phải sử dụng phương phỏp tư duy trừu tượng Trỡnh

độ lĩnh hội vận dụng sỏng tạo này thường đặc trưng cho hs cú khả năng vậndụng một cỏch linh hoạt, vận dụng kiến thức xử lý cỏc tỡnh huống chưaquen biết, chưa gặp

Về năng lực tư duy cú thể chia thành 4 cấp độ:

* Tư duy cụ thể (1): Chỉ cú thể suy luận trờn cơ sở những

thụng tin cụ thể này đến thụng tin cụ thể khỏc Chỉ có thể suy luậntrên cơ sở những thông tin cụ thể này đến thông tin cụ thể khác

* Tư duy lụgic (2):Suy luận theo chuỗi cú tuần tự, cú khoa

học và phờ phỏn, nhận xột Suy luận theo chuỗi có tuần tự, có khoa học

và phê phán, nhận xét

* Tư duy hệ thống (3): Suy luận, tiếp cận một cỏch hệ thống cỏc

thụng tin hoặc cỏc vấn đề, nhờ đú cỏch nhỡn bao quỏt hơn Suy luận,tiếp cận một cách hệ thống các thông tin hoặc các vấn đề, nhờ đócách nhìn bao quát hơn

* Tư duy trừu tượng (4): Suy luận cỏc vấn đề một cỏch sỏng tạo và

ngoài cỏc khuụn khổ đó định sẵn

Tương ứng cú bốn trỡnh độ thao tỏc (bốn trỡnh độ kĩ năng):

a Bắt chước theo mẫu: Làm theo đỳng mẫu cho trước (quan sỏt,

làm thử, làm đi làm lại)

b Phỏt huy sỏng kiến: Làm đỳng theo mẫu hoặc chỉ dẫn cú phỏt

huy sỏng kiến, hợp lý húa thao tỏc

c Đổi mới : Khụng bị lệ thuộc vào mẫu Cú sự đổi mới nhưng vẫn

đảm bảo chất lượng

d Tớch hợp hay sỏng tạo: Sỏng tạo ra quy trỡnh hoàn toàn mới.

Ở mỗi trỡnh độ thao tỏc trờn lại cú thể phõn làm ba mức:

* Làm thử theo mẫu ** Làm đỳng và xuất hiện sự khộo lộo thànhthạo

*** Tự động hoỏ

Để giỳp hs lĩnh hội kiến thức, kĩ năng về mụn Húa học được tốt,người giỏo viờn khụng thể khụng sử dụng cỏc cõu hỏi và bài tập để hỡnhthành kiến thức, khắc sõu, hoàn thiện kiến thức và kĩ năng qua đú gúpphần phỏt huy năng lực nhận thức và tư duy cho hs Để giúp hs lĩnhhội kiến thức, kĩ năng về môn Hóa học đợc tốt, ngời giáo viên khôngthể không sử dụng các câu hỏi và bài tập để hình thành kiến thức,khắc sâu, hoàn thiện kiến thức và kĩ năng qua đó góp phần phát huynăng lực nhận thức và t duy cho hs.

3 Xuất phỏt từ mục đớch của đề tài, chỳng tụi đó phõn tớch vai trũ tỏc dụng

cơ bản của bài tập húa học trong việc phỏt huy năng lực nhận thức và tư duycho hs đú là:

* Giỳp cho hs năng động sỏng tạo trong học tập, phỏt huy năng lựcnhận thức và tư duy tăng trớ thụng minh của hs là phương tiện để hs tới đỉnhcao tri thức

* Là con đường nối liền giữa kiến thức thực tế và lý thuyết tạo ra mộtthể hoàn chỉnh và thống nhất biện chứng trong cả quỏ trỡnh nghiờn cứu

* Làm chớnh xỏc, cũng như hiểu sõu hơn cỏc khỏi niệm, định luật đó học

Là phương tiện để hoàn thiện, ụn tập, củng cố, hệ thống húa, mở rộng cũngnhư kiểm tra đỏnh giỏ việc nắm bắt kiến thức một cỏch tốt nhất (chủ động,sỏng tạo), đồng thời cũn thỳc đẩy thường xuyờn sự rốn luyện cỏc kỹ năng, kỹxảo cần thiết về húa học cho hs

- Bài tập húa học cú tỏc dụng giỏo dục tư tưởng cho hs vỡ thụng qua giảibài tập rốn luyện cho hs tớnh kiờn nhẫn, trung thực trong lao động học tập, tớnhsỏng tạo khi sử lý và vận dụng trong cỏc vấn đề học tập Mặt khỏc, qua việcgiải bài tập rốn luyện cho cho cỏc em tớnh chớnh xỏc khoa học và nõng caohứng thú học tập bộ mụn

Chương 2: Hệ thống cõu hỏi và bài tập húa học về oxh - k (phần vụ cơ

- ban KHTN) phỏt huy năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh.

Trong chương này chỳng tụi trỡnh bày một số nội dụng chớnh sau:

1 Phõn tớch sự hỡnh thành và phỏt triển khỏi niệm phản ứng oxi hoỏ - khử trong chương trỡnh húa học phổ thụng.

1 1 Vai trũ, vị trớ của pư oxh - k trong chương trỡnh húa học

phổ thụng (với một số nột chớnh sau):

Trong các dạng pư hóa học cơ bản, pư oxh - k chiếm một vị trí quantrọng

Thực tế pư oxh - k là cơ sở để giải thích bản chất của phần lớn các hiệntượng hóa học trong tự nhiên như sự cháy, sự phân hủy, sự ăn mòn, quátrình lên men, quá trình quang hợp, các dây chuyền sản xuất, để giải thích,cũng như minh họa hầu hết tính chất của các nguyên tố, các chất và hợpchất Kiến thức về pư oxh - khử không chỉ được áp dụng để giải thíchbản chất của quá trình hóa học xảy ra trong dung dịch, mà cả các quátrình hóa học xảy ra trong hệ gồm các pha khác nhau như: pha rắn vớipha láng, pha khí với pha rắn, pha rắn với pha rắn…đây cũng chính là

điểm khác so với dạng pư trao đổi ion (Theo thống kê không chính thức, trong sè 2997 pư và ví dụ trong sách giáo khoa từ líp 8 đến líp 12 mới, có tới 1793 pư oxh - k, trong đó 623 pư oxh - k hữu cơ Như vậy pư oxh - khử

chiếm khoảng 59,8%, oxh - khử hữu cơ chiếm 34,7% tổng số pư oxh - k)

1 2 Trước khi biên soạn hệ thống câu hỏi và bài tập hóa học nhằm

mục đích nêu trên chúng tôi đã phân tích sự hình thành, hoàn thiện vàphát triển khái niệm phản ứng oxi hóa- khử trong chương trình hóa họcphổ thông, tìm hiểu nội dung pư oxh - k và những kiến thức cần khắc sâutrong chương trình phổ thông

a Cấp THCS.

* Chương trình hóa học líp 8.

Do là năm đầu tiên (líp 8 THCS) hs tiếp cận và làm quen với bộ mônhóa học, nên cách trình bày về pư oxh - k cũng rất đơn giản, trực quan thôngqua một pư cụ thể:

H2 (k) + CuO (r) Cu (r) + H2O (h) (*) (*)

Từ đó đi đến định nghĩa sự khử, sự oxh, chất khử, chất oxh, sù oxh,

sự khử và pư oxh - k gắn liền với sự nhường và nhận oxi

Nói tóm lại: ở chương trình líp 8 các kiến thức về pư oxh - khử, mới được giới thiệu ở mức rất sơ khai nhất, một cách hình thức không

chỉ rõ được bản chất của pư (hs thừa nhận định nghĩa sự oxh, sự khử,

chất oxh còng như chất khử gắn liền với sự nhường hoặc nhận oxi).

** Chương trình hóa học líp 9.

Với những kiến thức về pư oxh - k được trang bị ở líp 8 quá đơn giản,

chưa có tính khái quát (định nghĩa sự oxh, sự khử, chất oxh cũng như chất khử gắn liền với sự nhường hoặc nhận oxi hay một chất cụ thể…) Do vậy

lờn lớp 9 chương trỡnh (sỏch giỏo khoa) tiếp tục cú đề cập khỏ nhiều pư oxh

- k cụ thể nhưng giỏo viờn lại chưa cú cơ sở để căn cứ vào đú, củng cố cỏckiến thức về pư oxh - k Mặt khỏc kiến thức về pư oxh - k chưa giỳp cho hsghi nhớ cỏc tớnh chất một cỏch khỏi quỏt

Trong chương trỡnh húa học lớp 9, hs đó được hiểu biết thờm về

pư oxh - k qua cỏc vớ dụ cụ thể chưa khỏi quỏt, bởi vậy việc củng cố kiến thức về oxh - k cũn rất nhiều hạn chế.

b Cấp THPT (ban KHTN).

Ở bậc trung học phổ thụng, kiến thức về pư oxh - khử được trang

bị liờn tục, hoàn thiện một cỏch khỏ đầy đủ, đỳng bản chất và trỡnh bày

ở nội dung chương trỡnh cả ba lớp 10, 11, 12 của bậc học này.

* Chương trỡnh húa học lớp 10 (ban KHTN).

Chương trỡnh đó đưa ra khỏi niờm soh, quy tắc tớnh soh Khỏi niệm sohtuy chỉ là giả định song cú rất nhiều ý nghĩa, là phương tiện giỳp cỏc emphỏt hiện ra pư oxh - khử, phõn biệt pư oxh - k với pư húa học khỏc, ngoài ra

nú cũn được ỏp dụng để xõy dựng phương phỏp cõn bằng pư oxh - k

“phương phỏp thăng bằng (e)”: một phương phỏp cõn bằng dựng riờng

cho dạng pư oxh – k)

Khỏc với lớp 8, cỏc khỏi niệm được trỡnh bày khụng gắn với sự nhường,nhận oxi mà cú tớnh khỏi quỏt, bản chất hơn (Sau khi cỏc em đó đượctrang bị những kiến thức nhất định về cấu tạo nguyờn tử về liờn kết húahọc, cấu tạo chất) Cỏc khỏi niệm: chất khử, chất oxh, sự oxh, sự khử và

pư oxh - k gắn với sự nhường, nhận (e) hay sự thay đổi soh Khác với lớp

8, các khái niệm đợc trình bày không gắn với sự nhờng, nhận oxi mà cótính khái quát, bản chất hơn (Sau khi các em đã đợc trang bị nhữngkiến thức nhất định về cấu tạo nguyên tử về liên kết hóa học, cấu tạochất) Các khái niệm: chất khử, chất oxh, sự oxh, sự khử và p oxh - kgắn với sự nhờng, nhận (e) hay sự thay đổi soh

Chương trỡnh cũng đưa ra trỡnh tự rất cụ thể (nguyờn tắc) để lập (cõnbằng) phương trỡnh pư oxh - k theo phương phỏp thăng bằng (e) [55 tr104] ( Chơng trình cũng đa ra trình tự rất cụ thể (nguyên tắc) đểlập (cân bằng) phơng trình p oxh - k theo phơng pháp thăng bằng (e)

[55 tr 104] (tổng số (e) do chất khử nhường phải đỳng bằng tổng số (e)

mà chất oxh nhận) Ngoài ra chương trỡnh cũn giới thiệu thờm cho cỏc

em thiết lập phương trỡnh pư oxh - k theo phương phỏp soh [55 tr107] Qua phõn tớch nghiờn cứu chương trỡnh húa học lớp 10 ban khoa học

tự nhiờn chỳng tụi nhận thấy: Qua phân tích nghiên cứu chơngtrình hóa học lớp 10 ban khoa học tự nhiên chúng tôi nhận thấy:

* * Cỏc kiến thức cơ bản về pư oxh - k đó được trang bị cỏc kiến thức này đó nờu rừ bản chất của sự oxh - k.

* * Đó trang bị cho hs kiến thức, về lập phương trỡnh pư oxh - k theo phương phỏp thăng bằng (e) để hs tự nhận biết được pư oxh - k, cỏch cõn bằng “pư oxh - k ”.

* Đó bước đầu hỡnh thành ý tưởng cho hs về cặp oxh - k, pư oxh - k theo từng nấc, mức độ khả năng pư oxh - k tạo tiền đề cho cỏc em cú cơ

sở nghiờn cứu cỏc phần tiếp theo được tốt hơn * Đã bớc đầu hình thành ý tởng cho hs về cặp oxh - k, p oxh - k theo từng nấc, mức độ khả năng p oxh - k tạo tiền đề cho các em có cơ sở nghiên cứu các phần tiếp theo đợc tốt hơn.

* * Chương trỡnh húa học lớp 11 (ban KHTN).

Trong chương trỡnh húa học lớp 11 ban KHTN việc trang bị và nõng cao, phỏt triển kiến thức oxh - k được thực hiện thụng qua con đường giỏn tiếp, cụ thể qua phần tớnh chất nhúm Nitơ, nhúm Cacbon, tớnh chất của cỏc hợp chất hữu cơ.

Cỏc em đó được trang bị kiến thức về điện ly [D tr 24], viết phương

trỡnh ion (đầy đủ, thu gọn) Khỏc với phương trỡnh pư oxh - khử dạng phõn

tử, dạng ion rỳt gọn phản ỏnh đỳng trạng thỏi tồn tại thực của cỏc chất khử,

chất oxh trong dung dịch, mặt khỏc nú cũng chỉ rừ vai trũ của từng “cấu tử” trong pư oxh - k Với cỏch biểu diễn phương trỡnh pư oxh - khử dưới

dạng phương trỡnh ion đó đưa ra khỏi niờm pư ion - (e), đú cũng là cơ sở để

ta cú thể cung cấp một phương phỏp cõn bằng (lập) phương trỡnh pư oxh

-k mới đú là phương phỏp ion - (e) (bờn cạnh phương phỏp thăng bằng (e),phương phỏp soh mà ở lớp 10 sỏch giỏo khoa đó giới thiệu)

Trờn cơ sở kiến thức đó được trang bị một cỏch cú hệ thống ở lớp 10, đến lớp 11 kiến thức về pư oxh - k được hoàn thiện khụng những thế cũn được

mở rộng và nõng cao (phõn loại, phương phỏp cõn bằng cũng như điều kiện ảnh hưởng tới pư oxh - k).

* * * Chương trỡnh húa học lớp 12 (ban KHTN).

Trọng tâm giải quyết chương trình líp 12 là cung cấp cho hs khả năng

dự đoán chiều pư oxh - k Träng t©m gi¶i quyÕt ch¬ng tr×nh líp 12 lµcung cÊp cho hs kh¶ n¨ng dù ®o¸n chiÒu p oxh - k: chất khử mạnh pưvới chất oxh mạnh để tạo chất oxh yếu hơn và chất khử yếu hơn quy tắc α(xin xem thêm chương hai của luận văn)

Tuy vậy, đáng tiếc trong chương trình và sách giáo khoa lại chưamạnh dạn khai thác tính chất thận nghịch của các quá trình oxh - k (Ox

+ ne khử), cặp oxh - k khác ngoài các cặp ion kim loại/kim loại (Mn+/M)

mà trong thực tế các pư oxh - k khác (ngoài pư liên quan đến cặp Mn+/M)lại khá phổ biến và quan trọng

Tóm lại đồng thời với khái niệm chất oxh, chất khử, khái niệm cặpoxh - k liên hợp cũng có thể được trang bị, hoàn thiện trong chương trìnhhóa học phổ thông Nhằm giúp cho hs có cơ sở lý luận để giải quyết cáctình huống hóa học mà không nhớ máy móc hay đoán mò

Đến líp 12 kiến thức về pư oxh - k của hs tiếp tục được củng cố vàhoàn thiện với kiến thức làm cơ sở để hiểu rõ hơn những điều đã học ởlíp trước, tiếp thu kiến thức mới dễ dàng hơn Đến đây kiến thức oxh - kcủa hs đã tương đối hoàn thiện (chỉnh)!

2 Cơ sơ lý thuyết cơ bản về phản ứng oxi hoá -khử.

Trong phần này chúng tôi đã trình bày những nét chính, cơ bản nhất về pư oxh - k như: khái niệm pư oxh - k, thế điện cực, hằng số cânbằng và ảnh hưởng của pH, của sự tạo phức, của hợp chất Ýt tan đếnchiều hướng của pư oxh - k

3 Để phần nào giúp các em tiếp thu kiến thức môn học dễ dàng

hơn, đạt kết quả cao hơn đặc biệt giúp các em có hứng thó học môn hóahọc, chúng tôi đã tiến hành lùa chọn, xây dựng một hệ thống câu hỏi vàbài tập về pư oxh - k (phần vô cơ - ban KHTN) để củng cố, khắc sâu, hệthống hóa các kiến thức cơ bản theo các mức độ nhận thức nhằm pháthuy năng lực nhận thức và tư duy cho hs Đó là những kiến thức cơ bảnnhất, làm nền tảng để hs có cái nhìn khái quát, tiếp tục nghiên cứu sâumôn học, ngành học liên quan, đặc biệt là điểm tựa vững chắc cho các

em nghiên cứu chương trình hóa học tốt hơn!

Khi lùa chọn, xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập chúng tôi tiến hànhphân loại, sắp xếp các “bài tập” hóa học theo 4 bậc cơ bản của quá trình lĩnh

hội kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, chúng tôi thấy có thể sắp xếp theo 4 dạng, với 1

số tiêu chí cụ thể (theo cố GS -Nguyễn Ngọc Quang [37, 38]) đó là:

nhận thức

Năng lực tư duy

Tư Duy Cô thể

Bắt chước theo mẫu

Kiểm tra trí nhớ hs

về kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo đã học

Hãy định nghĩa, hãy mô tả, hãy nêu, hãy phát biểu, hãy cho biết, viết biểu thức….

(suy luận, phân tích,

so sánh, nhận xét)

Phát huy sáng kiến

(Hoàn thành

kĩ năng theo chỉ dẫn không còn

là bắt chước máy móc)

-Kiểm tra cách hs liên hệ, kết nối các kiến thức.

-Kiểm tra khả năng nêu ra được các yếu

tố cơ bản, so sánh các yếu tố cơ bản trong bài học.

Hãy phân tích, hãy

so sánh, tại sao?

Vì sao?

Hãy giải thích….

luận tương

tự, phân tích, tổng hợp so sánh, khái quát hóa)

Đổi mới.

(Lặp lại kĩ năng nào

đó 1 cách chính xác, nhịp nhàng, độc lập, không cần hướng dẫn).

-Kiểm tra khả năng

áp dụng các kiến thức, các kĩ năng, kĩ xảo vào hoàn cảnh, điều kiện quen thuộc hay tương tự.

Hoàn thành sơ

đồ biến hóa, hoàn thành các ptpu, làm thế nào? Hãy giải thích, hãy tính?

(Suy luận một cách sáng tạo)

Sáng tạo.

(Hoàn thành kĩ năng một cách dễ dàng, có sáng tạo, đạt tới trình

Hoàn thành sơ

đồ biến hóa, làm thế nào hãy giải thích, hãy tính, hãy

đề xuất, hãy trình bày, hãy phân tích…

Với tất cả những phân tích, đánh giá ở trên, chúng tôi đã lùa chọnxây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập về pư oxh - k (phần vô cơ - banKHTN) Trong khuôn khổ cho phép của đề tài, dưới đây chúng tôi xinđược nêu một vài ví dụ:

* Hình thành khái niệm số oxi hóa

Bài 1: [56 tr 22]: Soh là gỡ? cho vớ dụ? Hóy phõn biệt khỏi niệm soh và

húa trị của nguyờn tố trong hợp chất húa học Soh là gì? cho vídụ? Hãy phân biệt khái niệm soh và hóa trị của nguyên tố trong hợpchất hóa học

Bài tập này yờu cầu học sinh chỉ cần nhận biết, nờu lờn được nội dungcủa khỏi niệm, đồng thời cho vớ dụ đỳng Qua vớ đú yờu cầu hs nắm vững

“húa trị là gỡ”, “SOH” là gỡ? cũng như phõn biệt hai khỏi niệm này, nhất là

thụng qua những vớ dụ cụ thể Đối với SOH là khỏi niệm cú tớnh quy ước rất

dễ nhầm lẫn với khỏi niệm húa trị vỡ vậy nờn cần cú một số bài tập củng cố,phõn biệt hai khỏi niệm này

Bài 2 : Xỏc định soh và húa trị của N, P, Cl, Na, Ba trong hợp chất

+ Khi viết SOH lại viết như của điện tớch (lưu ý: phải viết dấu trước)

+ Khi tớnh toỏn quờn dấu, khụng nhõn với chỉ số của nguyờn tố.

* Vớ dụ 5: Xỏc định soh của cỏc nguyờn tố trong hợp chất tương ứng

a) oxi trong Na2O2, F2O b) H trong CaH2, NaH

c) Fe (Fe3O4), Pb (Pb3O4) d) Của cỏc nguyờn tố trong: FeS2, CuFeS2

e) Xỏc định soh của Nitơ trong NH e) Xác định soh của Nitơ trong

NH4NO3, NH4NO2

Hướng dẫn:

- Qua cỏc vớ dụ này giỏo viờn cần chỳ ý rốn luyện cỏc thao tỏc tưduy (phõn tớch, tổng hợp, so sỏnh)

- Trỏnh cho hs quen nghĩ soh của oxi luụn luụn -2 hay của H (+1)

- Số oxh cú thể dương, õm cú thể nguyờn hay khụng nguyờn, nhiều khiphải viết cụng thức cấu tạo, trong cựng một phõn tử cú thể cú hai hay nhiềucỏch tớnh soh, hay cựng một nguyờn tử của một nguyờn tố trong phõn tử lại cúsoh khỏc nhau Chúng ta cú thể hướng dẫn hs xỏc định soh giữa hai nguyờn tử

cú cựng độ õm điện, khỏc độ õm điện thậm chớ đụi khi phải nhớ soh trong mộtvài trường hợp đặc biệt