cảm hứng phê phán đậm tính nhân văn của ma văn kháng, tạ duy anh, hồ anh thái

Luận văn nghiên cứu cách nhìn đa chiều, mới mẻ về con người và cuộcsống trong thời kỳ hậu chiến của các nhà văn Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái qua đó làm sáng tỏ những tác động và

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn xuôi Việt Nam hiện đại thời kỳ đổi mới có dung lượng phản ánhrộng lớn, sinh động Bằng sự chiêm nghiệm sâu sắc, sự nghiên cứu nghiêmtúc đối tượng phản ánh, các tác giả đã dựng lại những bức tranh chân thực vàrộng lớn với tất cả sự đa dạng của hiện thực phong phú và phức tạp Ma VănKháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái là các nhà văn có đóng góp to lớn trongnền văn học hiện đại thời ký đổi mới Trong sáng tác của họ, muôn mặt củabức tranh xã hội được miêu tả, được phản ánh một cách sâu sắc, đa chiều, đápứng được yêu cầu khách quan của cuộc sống, giúp người đọc nhìn rõ bản chấtcủa hiện thực

Luận văn được nghiên cứu xuất phát từ sự yêu mến và cảm phục của tác giảđối với những dòng tư tưởng chứa đựng giá trị nhân văn sâu sắc của ba nhà văn

Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái Đây là các nhà văn có nhiều thànhtựu trong việc dùng văn chương để đấu tranh cho cái thiện, cái chính nghĩa củacuộc sống Với nhiều truyện ngắn và tiểu thuyết có giá trị hiện thực, các tác giảnày đã ý thức được sứ mệnh viết văn là để bảo vệ và khẳng định những giá trịchân chính của con người; thể hiện sự quan tâm tới việc hình thành đạo đức vànhân cách con người, thể hiện sự hiểu biết sự định hình tính cách con người ViệtNam hiện đại với những mặt mạnh, mặt yếu của nó

Luận văn nghiên cứu cách nhìn đa chiều, mới mẻ về con người và cuộcsống trong thời kỳ hậu chiến của các nhà văn Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh,

Hồ Anh Thái qua đó làm sáng tỏ những tác động và ảnh hưởng của một hiệnthực còn ngổn ngang đến cuộc sống của con người như thế nào Qua đây, luậnvăn cũng làm sáng tỏ cảm hứng chủ đạo của các nhà văn được thể hiện quacác tác phẩm, đó là cảm hứng phê phán mang tính tích cực để gióng lênnhững hồi chuông để cảnh tỉnh con người tránh xa tội ác, lừa lọc, phản trắc đểxây dựng một xã hội với những con người có phẩm chất cao đẹp, sống cónghĩa tình, nhân hậu

2 Lịch sử vấn đề

Tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái rất phong phú

về nội dung Các bài viết về những tác giả và tác phẩm này đã khai thác nhiềuvấn đề như đặc điểm cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, cách thức trầnthuật, nghệ thuật tự sự…Tuy nhiên, vấn đề cảm hứng phê phán chưa được đềcập tới một cách kỹ lưỡng trong các tác phẩm nghiên cứu

Những công trình nghiên cứu về tác phẩm thế sự đời tư của Ma Văn Khángđạt được những thành tựu, đó là các công trình của các tác giả Phong Lê, VũDương Quý, Nguyễn Văn Lưu, Hồ Anh Thái, Lã Duy Lan… Bên cạnh đó, còn

có các buổi thảo luận về tác phẩm của Ma Văn Kháng do Báo văn nghệ tổ chức,các bài viết của Nguyễn Thị Huệ, Lê Kim Vinh, Đỗ Hải Ninh, các luận văn thạc

sĩ của Phạm Thị Kim, Nguyễn Cẩm Giang, Bùi Lan Hương

Đề cập đến cảm hứng phê phán trong sáng tác của Ma Văn Kháng, tác giả

Nguyễn Văn Xuất có công trình nghiên cứu Cảm hứng phê phán trong tiểu thuyết hiện đại (qua một số tiểu thuyết ở Liên Xô và Việt Nam) Trong luận án này, tác giả đã nghiên cứu về cảm hứng phê phán trong tác phẩm Đám cưới

không có giấy giá thú của Ma Văn Kháng dưới tư duy tiểu thuyết của nhà

nghiên cứu Đôxtôiepxki

Trong mảng phê bình nghiên cứu về các tác phẩm thế sự đời tư của Hồ AnhThái đáng kể đến là những bài viết của các tác giả Nguyễn Thị Minh Thái,Nguyễn Anh Vũ, Ngô Thị Kim Cúc, Vân Long, Nguyễn Thị Phương, Trần DuyHiển, Phạm Chí Dũng, Hoài Nam, Tuyền Lâm…Cho đến nay, mặc dù chưa cóchuyên luận nào viết về Hồ Anh Thái nhưng đã có một số luận văn viết về tácphẩm của anh Đó là các luận văn của Nguyễn Thị Vân Nga, Ngô Thị ThuHương, Võ Anh Minh, Nguyễn Hải Huyền…

Tạ Duy Anh có thời gian sáng tác chưa thật dài so với các nhà văn khác.Chính vì vậy, các công trình khoa học nghiên cứu sâu về tác phẩm của Tạ DuyAnh chưa có nhiều Có một số bài viết nghiên cứu về tác phẩm của của Tạ DuyAnh đó là bài viết Bùi Việt Thắng, Việt Hoài, Nguyên Trường, Nguyễn ThịHồng Giang, Vũ Lê Lan Hương, Võ Thị Thanh Hà

Qua khảo sát kết quả của những người đi trước, có thể nhận thấy những bàiviết nghiên cứu về 3 tác giả Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh và Ma Văn Kháng chủyếu liên quan đến những vấn đề về nghệ thuật tự sự, nghệ thuật xây dựng nhânvật, nghệ thuật xây dựng cốt truyện…Tuy có đề cập đến những vấn đề còn tồntại ngổn ngang trong xã hội nhưng những tác phẩm nghiên cứu chưa đề cập sâusát đến vấn đề cảm hứng phê phán

Bằng cách phân tích và tham khảo các ý kiến về tác phẩm của 3 tác giả,chúng tôi bước đầu nghiên cứu về vấn đề cảm hứng phê phán được thể hiện quacác tác phẩm nhằm làm sáng tỏ tư tưởng nhân văn tích cực mà các tác giả muốngửi gắm tới độc giả

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.2 Nhiệm vụ của đề tài:

- Khảo sát kỹ lưỡng nội dung và nghệ thuật trong các tác phẩm của Ma VănKháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái để chỉ ra được cảm hứng chủ đạo của các tácphẩm là cảm hứng phê phán đậm tính nhân văn

- Vận dụng các phương pháp nghiên cứu văn xuôi hiện đại để thấy đượcnhững đóng góp của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái trong việc đổimới tư duy nghệ thuật trong nền văn học hiện đại thời kỳ đổi mới

4 Đối tượng nghiên cứu

Trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi xin được phép chọn ra những tácphẩm tiêu biểu viết về mảng thế sự đời tư của các tác giả Cụ thể là các tác

phẩm: Đám cưới không có giấy giá thú (1989), Ngược dòng nước lũ (1999), Côi cút giữa cảnh đời (1989) của Ma Văn Kháng; Lão Khổ (1992), Đi tìm nhân vật (2004), Thiên thần sám hối (2005) của Tạ Duy Anh; Người và xe chạy dưới ánh

trăng (1986), Cõi người rung chuông tận thế (2002), Mười lẻ một đêm (2006)

của Hồ Anh Thái

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, quy nạp,

so sánh, phương pháp thống kê, hệ thống, phương pháp thi pháp học với mongmuốn tiếp cận tới cảm hứng phê phán trong văn xuôi hiện đại

6 Bố cục của luận văn

Luận văn bao gồm 3 chương:

Chương I: Chân dung cái xấu trong diện mạo con người cụ thể

Chương II: Tính nhân văn trong cảm hứng phê phán của Ma Văn Kháng,

Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái

Chương III: Nghệ thuật biểu hiện cảm hứng phê phán của Ma Văn Kháng,

Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái.

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 CHÂN DUNG CÁI XẤU TRONG DIỆN MẠO NHỮNG

CON NGƯỜI CỤ THỂ 1.1 Nhu cầu bức thiết của việc vạch trần cái xấu trong cuộc sống

Một trong những chức năng cao đẹp, thanh khiết của văn học chính lànâng đỡ, thanh lọc tâm hồn con người, hướng con người đến những điều đẹp

đẽ của cuộc sống Nếu như dòng văn học cách mạng trước đây thiên về cảmhứng ca ngợi vẻ đẹp của quê hương đất nước, vẻ đẹp tâm hồn anh dũng bấtkhuất của con người Việt Nam thì nền văn học hậu chiến lại dành nhiều trangviết để tiếp cận những mảng khuất của cuộc sống, những dòng chảy tâm lýbên trong, những nỗi đau nhân thế âm ỉ dai dẳng đã và đang vẫn diễn ra trongcuộc sống thường nhật

Về vấn đề cảm hứng phê phán trong văn học Việt Nam biểu hiện mạnh mẽnhất trong văn học Việt Nam vào thời kỳ 1930-1945 dựa trên những mâu thuẫndân tộc và những mâu thuẫn giai cấp trong xã hội một cách sâu sắc lúc bấy giờ.Cảm hứng chung của văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930–1945 đó làvạch trần bộ mặt xấu xa của xã hội thực dân phong kiến thối nát, phê phán mộtcách gay gắt các thế lực thống trị xã hội trên cơ sở cảm thông, yêu thương trântrọng con người nhất là những con người bị vùi dập, chà đạp

Nối tiếp dòng văn học hiện thực phê phán 1930-1945 là trào lưu văn họchiện thực xã hội chủ nghĩa xuất hiện ở Việt Nam từ sau năm 1945 Trong giaiđoạn lịch sử này, bản chất anh hùng cách mạng được kết tinh một cách rực rỡtrong những hình tượng anh hùng, chiến sĩ

Văn học giai đoạn 1975-2000 phát triển phong phú, đa dạng và phức tạphơn nhiều so với giai đoạn 1945-1975 Nhờ có công cuộc đổi mới do ĐảngCộng sản Việt Nam khởi xướng năm 1986, xã hội Việt Nam có những chuyểnđộng tích cực, tuy nhiên, văn học cũng đứng trước những thách thức mới trong

cơ chế kinh tế thị trường luôn song hành tồn tại hai mặt tích cực và tiêu cực.Trong giai đoạn này, nổi bật những tác giả văn xuôi có tên tuổi như: NguyễnHuy Thiệp, Lê Minh Khuê, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập, Nguyễn Thị ThuHuệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo,… Lớp nhà văn thời kỳ trước như

Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Kiên, Xuân Thiều…tiếp tục hăm hở viết,viết bằng cảm xúc sâu lắng.

Văn học sau 1975 chú trọng nghiên cứu thực trạng tinh thần xã hội Việt Namsau chiến tranh, đó là một hiện thực phức tạp, đa dạng, đan xen mặt sáng và tốitrong đời sống cũng như những thay đổi tất nhiên trong nhận thức và tình cảmcon người Trong thời kỳ đổi mới, nhà văn đã có được độ lùi xa của khoảng cáchthời gian để nhìn lại một cách toàn diện và sâu sắc hơn những sự kiện, biến cốdồn dập của quá khứ Hiện thực cuộc sống với những chiều dài lịch sử khác nhau

đã được phản ánh một cách đa diện, nhiều chiều mà trung tâm của nó là conngười thời đại với những số phận cụ thể gắn liền với vận mệnh của dân tộc, đấtnước Và đặc biệt hơn, cảm hứng sử thi và cảm hứng đời thường không có sự táchbiệt mà đã gặp nhau trong cảm hứng sự thật Với định hướng tư duy sáng tạo nhưvậy, những tác phẩm viết theo xu hướng này đã đáp ứng được yêu cầu kháchquan của cuộc sống, đã giúp người đọc nhìn rõ bản chất của hiện thực trong bốicảnh cuộc sống trắng đen lẫn lộn, thật giả khó phân tách, khó nhận biết

Cảm hứng phê phán trong văn học là một vấn đề đã được bàn đến từ lâu khinói về văn học hiện thực XHCN và được xác định như một nhiệm vụ song songbên cạnh nhiệm vụ khẳng định, ca ngợi cái đẹp, cái anh hùng Văn học hiện thựcXHCN của chúng ta chỉ thực sự là vũ khí đấu tranh cách mạng, đấu tranh chonhững tư tưởng nhân văn của con người khi nó đồng thời làm tốt hai nhiệm vụ phêphán và khẳng định như Chủ tịch Hồ Chí Minh nói là nó phải “phò chính trừ tà”.Bên cạnh Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp thì Ma Văn Kháng, TạDuy Anh và Hồ Anh Thái là những tác giả tiêu biểu viết về đề tài này Mỗingười một tâm sự, một cảm nhận khác nhau, nhưng ở đó tất cả đều là nỗi đaunhân thế khi phải chứng kiến sự thực cay nghiệt của cuộc sống Sự xuống dốctrong quan niệm sống, thói tư duy giáo điều máy móc, sự tôn thờ chủ nghĩa vậtchất, sự coi trọng quyền lực, con người sa đoạ, độc ác, giả dối… Muôn vànnhững nhức nhối của cuộc sống được miêu tả trong sáng tác của Ma Văn Kháng,

Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái khiến ta thấm thía hơn bao giờ hết cái đa đoan, đa sựcủa cuộc sống thường nhật hôm nay

Viết không chỉ là phê phán thuần tuý, phủ định sạch trơn những mặt tiêucực còn tồn tại trong xã hội, viết nhiều về cái ác nhưng các tác giả đều không hềmất niềm tin vào con người và cuộc sống Khát khao hướng thiện và xây dựngmột cuộc sống tươi đẹp trong tâm hồn mỗi con người chính là thông điệp mà cáctác giả muốn gửi tới bạn đọc

1.2 Những vấn đề nổi bật trong nội dung phản ánh cái xấu trong tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái

1.2.1 Con người tha hoá vì chạy theo chủ nghĩa vật chất, chủ nghĩa danh lợi

1.2.1.1 Nhân vật trí thức tha hoá về nhân cách

Qua những tác phẩm của ba nhà văn Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ AnhThái, ta thấy một xã hội đa chiều, đa màu sắc được tái hiện một cách sinh độngdưới ngòi bút đậm tình người, với chiều sâu của tâm tư, với khao khát cháybỏng về một cuộc sống nhân ái, tốt đẹp Trong tác phẩm của Ma Văn Kháng, TạDuy Anh, Hồ Anh Thái, bên cạnh nội dung ca ngợi những trí thức giàu phẩm

chất, tâm huyết thì các tác giả còn chú trọng tới việc xây dựng nên loại trí thứctha hoá về nhân cách.

Trong mỗi giai đoạn khác nhau của lịch sử, Ma Văn Kháng có quan niệmkhác nhau về con người Trong sáng tác sử thi của Ma Văn Kháng, ông thườngviết với mạch cảm xúc chung của văn học cách mạng với sự phân định rõ ràngcủa hai thái cực: tốt - xấu, ta - địch, bạn - thù Sáng tác giai đoạn đầu của MaVăn Kháng chủ yếu ca ngợi con người mới của thời chiến tranh vệ quốc có đauthương, mất mát mà hào hùng Tiểu thuyết thời kỳ đổi mới của Ma Văn Khángnhiều khi khiến cho người đọc cảm thấy nhà văn đang đối thoại với cuộc sống,đối thoại với con người, đối thoại với những dòng chảy cảm xúc của nhân vật

mà ông đang đào sâu, tìm tòi để thể hiện chiều sâu cảm xúc của nhân vật

Với giọng văn mềm mại, hiền lành nhưng quyết liệt, Ma Văn Kháng viết vềnhững mặt trái của xã hội với nội dung nhấn mạnh ma lực của đồng tiền đã làmhoại suy ý chí, tình cảm và nhân cách của con người một cách mạnh mẽ Một

trong những tác phẩm đề cập đến vấn đề này của ông là: Đám cưới không có giấy giá thú (1988), Côi cút giữa cảnh đời (1989) và Ngược dòng nước lũ (1999).

Đám cưới không có giấy giá thú (1988) ra đời được bạn đọc đón nhận một

cách nồng nhiệt Đọc tiểu thuyết này, độc giả khó có thể quên được cảm giác xót

xa đến não nề dâng trào trong lòng mình bởi vô vàn những trái khoáy ập vào sốphận của từng nhân vật Đây là một tác phẩm phản ánh sâu sắc hình ảnh nhữngcon người bị cơn lốc ham muốn vật chất cuốn đi trong nền kinh tế thị trường có

vô vàn điều cám dỗ lòng người Họ đã bị những dục vọng tầm thường, nhữngcơn lốc của ham muốn cuốn trôi một cách mạnh mẽ Trước thực tế ấy, nhiềungười đã bị mất nhân cách, bản lĩnh của mình

Hình ảnh những nhân vật trong Đám cưới không có giấy giá thú cho ta thấy

được một bức tranh đủ màu sắc về những con đường dẫn nhân cách người tríthức rơi vào bùn lầy của sự tha hoá Ta thấy ở đó bóng dáng những cán bộ, thầygiáo, học sinh trong miêu tả của ông phần nhiều bị chìm trong lối sống lạnhnhạt, thiếu tình người, một cách sống thờ ơ và vô trách nhiệm với chính tư cách

bản thân mình Nhân vật Thầy Thuật trong Đám cưới không có giấy giá thú là

một nhân vật vừa đáng thương và đáng trách, anh bị cái lợi vật chất lôi đi dần xanhững giá trị cao quý của cuộc sống Tài năng của Thuật bị xuống dốc bắt nguồn

từ sự đố kỵ, mưu chước, sự chèn ép ngáng chân của Cẩm và Dương Thuật đãđánh mất giá trị và tài năng của một người thầy dạy giỏi và đã phát điên chỉtrong một thời gian ngắn Đau đớn thay và tiếc nuối cho Thuật, từ một người tríthức có bản lĩnh, tâm huyết với nghề nghiệp lại trở thành nạn nhân của thế giớibiến động và quay đảo

Khác với những nhà văn của thế hệ trước, Tạ Duy Anh đặc biệt quan tâmthể hiện trạng thái tinh thần con người hiện đại với tất cả những mặt xấu - tốt

của nó Đời sống hiện thực được phản ánh trong ba cuốn tiểu thuyết của anh: Đi tìm nhân vật (2004), Lão Khổ (2005) và Thiên thần sám hối (2005) là muôn vàn

mặt trái, mặt mâu thuẫn và phức tạp của cuộc sống Anh đã phản ánh trong tácphẩm của mình hiện thực con người đối xử với nhau bằng sự nhẫn tâm, sự vôtâm và vô ơn Những dòng suy tưởng, những câu hỏi được đưa ra với sự chuaxót khôn nguôi Chính sự thản nhiên, vô tư, thờ ơ, ích kỷ của con người và lối

đối xử vì đồng tiền đã dẫn đến những hậu quả khôn lường, là nguồn gốc chonhững bi kịch của số phận con người.

Đi tìm nhân vật là hành trình tìm kiếm chính mình, tìm kiếm

bản chất của con người và là tiểu thuyết mang đậm màu sắctriết lý, luôn đặt ra cho bản thân và độc giả phải trả lời câu hỏi:Tôi là ai? Ai là tôi? Tôi là hắn? Trong tác phẩm này, nhà văn đã đitìm những mẫu nhân vật mới phù hợp với con người hiện đại.Con người hiện đại đang có những thay đổi cơ bản và mạnh mẽ

cả về hình thức lẫn bản chất Những thay đổi đến chóng mặt đãkhiến cho chúng ta không còn nhận ra mình là ai nữa Có người

nói rằng, tiểu thuyết Ði tìm nhân vật của Tạ Duy Anh mở đầu

như một tiểu thuyết trinh thám: một kẻ tình cờ vớ được mẩubáo, vỏn vẹn mấy hàng: nạn nhân là thằng bé đánh giầy, quãng10-12 tuổi bị một gã đàn ông đâm chết ngay tại chỗ Hung thủđược tạm mô tả như kẻ mắc chứng thần kinh, ăn mặc sangtrọng Việc truy bắt đang được tiến hành ráo riết Với sự mở đầuđầy tính nghi vấn như vậy, cả tác phẩm được mở ra với vô vàncâu hỏi, câu hởi lớn nhất vẫn là câu hỏi về tình người

Tác phẩm viết nhiều về nhân vật “tôi” - Chu Quý, nhưng nếunhư nhân vật “tôi” bị ám ảnh bởi những hận thù, thì nhân vậttiến sĩ N lại sống trong cảnh huống tìm kiếm những vị kỷ cánhân, đi theo sự chỉ đạo của “hắn”, một kẻ vô hình nhưng cómặt ở khắp nơi, ở bất cứ chỗ nào con người có sự ganh ghét,thù hận Tiến sĩ N luôn sống trong hai trạng thái một là của con người annhiên, thành đạt trong cuộc đời giả và một kẻ cô đơn cực độ trong những suynghĩ về lẽ sống chết trong cuộc đời thật của mình Ông nhận thấy mình thực sự

là một con người đê tiện và day dứt Hàng ngày, bước vào căn phòng làm việc

và tự đối diện với chính mình, ông cảm thấy không thể chịu đựng được nhữngcuộc “tra tấn tinh thần” Vào vào 4h sáng của một ngày, tiến sĩ N đã giết vợ và

tự kết thúc cuộc đời, kết thúc cuộc sống dằng dặc cô độc và giả dối

Viết về cái xấu trong xã hội, Hồ Anh Thái là một trong những tác giả tiênphong của nền văn học hiện đại Từ những tác phẩm đầu tiên, Hồ Anh Thái đãviết về những chủ đề sắc bén về các vấn đề xã hội và nhân tình thế thái Nhữngsáng tác đầu tay của Hồ Anh Thái thường gắn với chủ đề cuộc sống của lớpthanh niên trí thức trên con đường lựa chọn hướng đi cho mình Khi đất nướcbước vào con đường mở cửa, Hồ Anh Thái lại hướng về đề tài viết về những nỗi

đa đoan của cuộc sống và con người miền đô thị với bao trăn trở Một trong

những số đó là Người và xe chạy dưới ánh trăng, Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm.

Người và xe chạy dưới ánh trăng có bối cảnh là khu nhà tập thể, một tổ dân

phố, là một bức tranh thu nhỏ của xã hội thời hậu chiến Bên cạnh việc miêu tảnhững con người có lối sống trong sáng, có nhân cách, có ý chí; thể hiện niềmtin yêu của tác giả đối với thế hệ trẻ, tác giả đã khắc hoạ một cách chân thựcchân dung của những con người có lối sống tham lam, vị kỷ, chạy theo dục vọng

cá nhân nổi bật nhất là nhân vật Khuynh-Diệu Khuynh là một nhân vật được

Hồ Anh Thái miêu tả cặn kẽ từ hình dáng đến tính cách Con người lạnh lùng,thiếu tình người của Khuynh được tác giả miêu tả trong nhiều tình huống Bấtchấp tất cả để đạt được mục đích, bất kể đó là mục đích gì, đó là cách sống củaKhuynh Sống trong một gia đình không hạnh phúc với người vợ đáo để, hắnvẫn cố gượng, sống giả dối, tình cảm giả dối với người vợ hắn khinh bỉ, ghê tởmchỉ nhằm bảo toàn chức vụ Hồ Anh Thái soi chiếu nhân vật trên nhiều bình diện

để lột trần bộ mặt của hắn Khi bản chất xấu xa đến lúc bị đưa ra ánh sáng, mấthết chức quyền, gia đình tan nát, hắn lại càng rời xa tính người, như một kẻ vôhồn mất hết ý thức

Cũng giống như Khuynh là một trí thức tha hóa về nhân cách, Thế trong

Cõi người rung chuông tận thế cũng từng là cán bộ cao cấp từ thời chiến Chiến

tranh qua đi, khi xã hội chuyển sang nền kinh tế thị trường, sẵn trong tay một sốtiền, Thế từ bỏ con đường chính trị lao vào làm ăn và xây khách sạn Đây là lĩnhvực tạo nhiều cơ hội để Thế phát huy cái khôn ngoan, lọc lõi có từ trong máucủa mình Thế đã xây dựng được mạng lưới hậu thuẫn vững chắc nên có thểvươn tay thao túng được nhiều thế lực kể cả những nhân vật có chức sắc, có máumặt, ông ta có thể sắp đặt mọi việc theo ý thích của mình Không giống nhưKhuynh, Thế không phải là kẻ nhiều tham vọng và mù quáng nhưng lại là conngười lạnh lùng trong mọi tình thế của cuộc sống

Trong sáng tác của Hồ Anh Thái, sự tha hóa còn len lỏi cả vào nhà trường,nơi vốn được xem môi trường nghiêm túc, vững chắc nhất để giữ gìn nền tảngđạo đức làm người Ngoài hai hình ảnh là nhân vật Khuynh và Thế, trong tácphẩm của Hồ Anh Thái, tác giả còn xây dựng cặp giáo sư Xí - Khoả để nhấnmạnh sự tha hoá trong nhân cách người trí thức Đây là hai trí thức nhưng lạihiện lên trong mắt người đọc là những con người tham lam, bỉ ổi, vô nhân cách,

vô đạo đức Đây là hình ảnh của một nhà trí thức lớn nhưng nhân cách chỉ ngangtầm với một kẻ lưu manh vô học

Với kiểu trí thức tha hóa về nhân cách, Hồ Anh Thái cho ta thấy những thói

hư tật xấu của con người trong xã hội, không chỉ giúp ta nhận ra sự phức tạptrong cơn chuyển mình của xã hội Việt Nam từ bao cấp chuyển sang kinh tế thịtrường mà còn mang ý nghĩa cảnh báo sâu sắc, động chạm đến những vấn đề màkhông phải cây bút nào cũng dám nói tới một cách thẳng thắn và đau xót trongtác phẩm của mình

1.2.1.2 Trí thức giả danh, những người đội lốt trí thức nhưng bất tài, vô dụng

Lợi dụng thế lực chèn ép gây bao tấn bi kịch cho những người có thân phậnnhỏ bé không có quyền lực là một trong những nội dung được phản ánh chân

thực trong văn xuôi hiện đại Trong Đám cưới không có giấy giá thú, Ma Văn

Kháng có nêu: “Cuộc đánh tráo các giá trị vì lợi ích nhỏ nhen và là biểu hiện của

sự tha hóa cuối cùng của phẩm cách con người, lưu manh tính đang trở thànhđặc điểm của thời đại lịch sử” Sự độc đoán của kẻ có quyền đã vi phạm tớiquyền dân chủ, hủy hoại tài năng và niềm tin của người trí thức Đó là loại tríthức giả danh như Hiệu trưởng Cẩm, Bí thư Chi bộ Dương, Bí thư Thị ủy Lại.Khi viết về người trí thức, Ma Văn Kháng đã khẳng định không chỉ có tríthức tha hoá về nhân cách vì đồng tiền mà trong xã hội còn tồn tại số đông loạitrí thức giả danh, những người đội lốt trí thức bất tài vô dụng, độc ác đã lợi dụng

thế lực, dồn ĩp những thđn phận nhỏ bĩ văo những bi kịch của cuộc đời Trong

Đâm cưới không có giấy giâ thú, tâc giả có níu: “Cuộc đânh trâo câc giâ trị vì

lợi ích nhỏ nhen lă biểu hiện của sự tha hoâ cuối cùng của phẩm câch con người,lưu manh tính đang trở thănh đặc điểm của thời đại lịch sử [24, 489] Sự độcđoân chuyín quyền của kẻ khoâc âo Đảng đê vi phạm đến quyền dđn chủ vă lămhuỷ hoại đến tăi năng vă niềm tin của người trí thức Đó lă trí thức giả danh nhưHiệu trưởng Cẩm, Bí thư Chi bộ Dương, Bí thư Thị uỷ Lại

Cẩm lă loại trí thức giả danh dốt nât vă bần tiện, trình độ văn hoâ chỉ họclớp bẩy, hiểu biết ít nhưng nhờ may mắn lợi dụng được khe hở của xê hội nínCẩm đê luồn lâch để đạt tới chính danh Cẩm lă giâo viín văn nhưng hắn lạikhông dạy nổi học sinh vì không có năng lực, không có cảm quan thẩm mỹ vềvăn học Trong mỗi tiết văn, Cẩm đê biến băi văn thănh băi chính trị, luận lý,đạo đức ngô nghí Không những lă một trí thức dốt mă Cẩm còn lười trau dồihọc vấn vă rất ngại đọc sâch Dốt nât nhưng con đường tiến thđn của Cẩm lạihết sức may mắn, Cẩm được đề đạt lăm hiệu trưởng vì Cẩm lă đảng viín duynhất Vốn xấu tính, dốt nât vă bần tiện, hắn luôn có tính đố kị với người khâc.Cẩm đê không từ bỏ một đm mưu năo nhằm tước bỏ mọi chức danh của Tự Hắn

đê lôi kĩo Thuật sa ngê, lăm ông Thuật bị điín vă phải văo bệnh viện tđm thần.Cẩm đê kết tội vu khống ông Thống trong khi chính hắn lă kẻ lăm chuyện xằngbậy sửa điểm cho học sinh để trânh bị mang tiếng lă trường dạy dốt, đê lăm ôngThống lín cơn cao huyết âp vă ngê bất tỉnh

Bín cạnh Cẩm, Dương cũng nổi bật lă một loại trí thức giả danh nguyhiểm Dương giữ chức Bí thư Chi bộ suốt 15 năm với 30 năm tuổi Đảng, luôn tựhăo mình lă đỉnh cao Mặc dù thường nói về chủ nghĩa Mâc – Línin nhưngDương hoăn toăn không hiểu Línin lă ai, lă một người hay hai người Trình độvăn hoâ “năm lớp nhì thứ nhất” nhưng Dương lại tốt nghiệp lý luận cao cấp nínông ta được Bộ Giâo dục đưa sang lăm giâo viín dạy chính trị Do vậy, ông ta

có biệt danh lă “quan tắt”, trí thức tắt bởi “ông chưa có bằng tiểu học mă lại lẵng giâo trung học

Ma Văn Khâng không chỉ vẽ lín bức chđn dung kẻ khoâc âo Đảng, nhđndanh Đảng lộng hănh, lộng quyền vă lộng ngôn tìm mọi cơ hội để trù dập, thoâ

mạ, sỉ nhục người dưới quyền mình mă còn lột tả bản chất đí hỉn trong sự ngudốt của chúng Điển hình cho kiểu nhđn vật năy phải kể đến Bí thư Thị uỷ Lại.Hắn khoâc âo người có chức sắc nhưng bản chất lại lă kẻ dốt nât, bất tăi, vô học,thô lỗ, hâo danh, đố kị với tăi năng của người khâc Hắn đê tìm mọi câch nhạobâng, ghế giễu địch thủ của mình Đđy chính lă căn bệnh cố hữu, mên tính của tínLại Cậy thế văo Lại, những kẻ giúp việc cho hắn như công an, ban tổ chức thị uỷ

đê vi phạm nhđn quyền mă ra sức tung hoănh, phâ phâch Băi dạy của Tự đê bịchúng bóp mĩo, xuyín tạc còn trường cấp 3 bị chúng coi lă nơi lăm loạn

Một cơ quan văn hoâ trong tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ tồn tại một số

cân bộ có chức quyền nhưng văn hoâ thấp lùn, tham lam như Phô, Điều, Liệu văbọn nịnh hót cơ hội tuỳ thời như Phù, Khoâi, Tý Hợi luôn rình rập, lợi dụng cơhội để hại người khâc Cơ quan năy đối với chúng lă “vương quốc quyền hănh

tự tung tự tâc của chúng vă vì quyền lợi chúng có thể bân rẻ cả lương tđm vătình bạn”

Trong tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời, nhân vật Luông là chủ tịch phường

đã bị lên án, vạch mặt vì đủ mọi thứ tội: tham ô, ăn của đút lót, ngu dốt, thiếutình người, chặn thư tù, ỉm tiền của con cái gửi bố mẹ Đó là kẻ nhân danh nhànước, lợi dụng quyền làm xằng bậy, chà đạp lên luân lý đạo đức, hắn đã cấu kếtvới Hứng đến thu hồi, thực chất là chiếm riêng cho mình căn hộ của bà cháuDuy Luông và Hứng là hai đối tượng luôn cảm thấy “khoái trá trước nỗi đau

bại liệt tuổi già” của bà Duy, hành hạ tàn nhẫn bà cháu Duy Côi cút giữa cảnh đời là tiếng nói phê phán lối tư duy giáo điều máy móc, cách suy diễn vô lối,

một xã hội không được quản lý chặt bằng luật pháp của những con người cóchức sắc trong xã hội đã dồn ép người lương thiện đến những nỗi đau cùng cựctrong cuộc sống

1.2.1.3 Giá trị con người, giá trị hạnh phúc gia đình bị coi thường từ những toan tính ích kỷ

Con người là vật báu của cuộc sống, nhưng đôi khi con người bị coi thường

và bị mất đi phẩm giá của mình Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh là cuốn

tiểu thuyết có số lượng nhân vật phong phú và đa dạng, nhưng họ có chung một

đặc điểm tính cách là tham lam, ích kỷ và tàn nhẫn Tác phẩm Thiên thần sám hối phản ánh sâu sắc về tội lỗi của con người Trong suốt 100 trang truyện,

chúng ta lần lượt được chứng kiến những tội ác của con người một cách rất đaulòng, đó là tội ác giết chết mầm mống của sự sống, giết chết cả con đẻ của mìnhkhi chúng mới chỉ là một bào thai Mục đích của Tạ Duy Anh viết về vấn đềnhức nhối này nhằm tạo sự ám ảnh trong lòng người và mong muốn cái ác trongcuộc sống sẽ giảm đi phần nào

Văn học thời kỳ đổi mới không chỉ nhấn mạnh việc giải phóng cá nhân, lêntiếng bênh vực quyền lợi và nhân cách con người mà còn phản ánh chân thựcnhững vấn đề nhức nhối nảy sinh trong cuộc sống gia đình Trong cuộc sống tự

do, thoải mái về tình cảm, không ít người đã lạm dụng điều này và đã sa vàocạm bẫy tình ái và gây nên những đổ vỡ trong tình yêu - hôn nhân gia đình.Chạy theo dục vọng cá nhân, lối sống bản năng, coi đồng tiền là chìa khoá vạnnăng mua được tình cảm, nhiều người đã đánh mất phẩm chất của mình, dẫmđạp lên cuộc sống hạnh phúc của gia đình, mang đến đau khổ cho những người

xung quanh Nhân vật Xuyến, vợ của Tự trong Đám cưới không có giấy giá thú

của Ma Văn là một người đàn bà đầy bản năng, thèm khát vật chất mãnh liệt.Sống bên cạnh Tự, người chồng liêm khiết không kiếm ra tiền, phải bươn chảikiếm sống, Xuyến càng trở nên chanh chua đáo để Chính vì vậy, cuộc hôn nhâncủa Xuyến và Tự luôn phải sống trong chuỗi ngày buồn bã và không có hạnhphúc Xuyến dè bỉu chồng, chê bai chồng Chị ta ngang nhiên buôn bán, ngoạitình trâng tráo trước mặt Tự, để tự phải chịu nỗi đau động tới tận cùng sâu thẳmtrái tim anh Anh bị tước đoạn, lừa dối và bị sỉ nhục Bên cạnh Xuyến vợ Tự

trong Đám cưới không có giấy giá thú còn có Thoa vợ của Khiêm trong Ngược dòng nước lũ Ma Văn Kháng đã xây dựng nhân vật Thoa quen với đời sống

dung tục, trong lúc chồng cô là Khiêm ốm nặng, Thoa ngang nhiên quan hệ bấtchính với những người đàn ông khác mà không hề thấy hổ thẹn

Trong Người và xe chạy dưới ánh trăng của Hồ Anh Thái, đối lập với

những người phụ nữ hiền lành tốt bụng đáng yêu, nhân vật Diệu hiện lên là mộtngười đàn bà đầy mưu mô, nham hiểm với đầy những mánh lới, quỷ quyệt Với

bản tính xấu xa, ác nghiệt, Diệu đã bám hại rất nhiều người, đặc biệt là vớichồng và con mình Giận chồng vì không thật lòng với mình, Diệu đã đổ sự bựctức của mình lên chồng con, trừng trị chồng bằng những điều xấu xa, vô đạo

đức Hay trong Mười lẻ một đêm, nhân vật bà mẹ của người đàn bà tuy không

độc ác bằng Diệu, Yên Thanh nhưng lại là người ham hố nhục dục đến vô liêm

sỉ Trong cuộc đời, bà đã trải qua 5 lần lấy chồng và vô số cuộc phiêu lưu tình áikhông đếm xuể

Coi thường giá trị của con người, không có bản lĩnh, con người tự mình trở

nên phó mặc cho số phận và trượt dài trong con đường tha hoá nhân cách Tiểu

thuyết Mười lẻ một đêm, Cõi người rung chuông tận thế của Hồ Anh đã thể

hiện đậm nét những hiện tượng tiêu biểu cho lối sống thác loạn của một bộ phậnthanh niên trong xã hội hiện đại

1.2.2 Con người sống trong hận thù và mất niềm tin

Bắt nguồn từ những đau khổ chìm đắm trong cuộc sống, hận thù được sinh

ra khiến con người luôn sống trong dằn vặt, khổ đau Trong sáng tác của HồAnh Thái, Tạ Duy Anh, những nhân vật mang nặng lòng hận thù được khắc hoạmột cách rõ nét

Lão Khổ có thể được xem như một bức tranh toàn cảnh về nông thôn Việt

Nam những năm 1940 - 1990, một bức tranh thấm đẫm đau thương và mất mát,nhưng sự mất mát ấy không phải do tiếng súng gây nên mà nó bắt nguồn từ lònghận thù, mối thù dai dẳng của dòng họ Tạ Được viết bằng một nhãn quan và tưduy tiểu thuyết mới, tác phẩm là sự mở rộng chủ đề thù hận, là sự điều tra về tội

ác để tìm ra gốc gác những đau khổ của con người, nguyên do nào đã đưa đếnnhững hận thù dòng họ, tiếp sức cho hận thù đấu tranh

Tác phẩm gợi lên cho ta một bức tranh đầy máu và nước mắt về hậu quảcủa lòng thù hận giữa gia đình lão Khổ và họ hàng nhà chánh tổng họ Tạ cùng

bè lũ hầu cận Mối thâm thù bắt nguồn từ sự chanh trấp giữa hai chi họ bằngquyền lực, bằng sự giàu có Chi Giáp của lão Khổ luôn luôn bị hành hạ, bị giếtchóc và đây trở thành nỗi ám ảnh trong lòng lão Khổ Thời cơ đến với lão Khổkhi cách mạng đến, lão nắm được chính quyền trong tay, lão dùng quyền lực đểtrả lại mối thâm thù mà lão luôn ghi nhớ Lão đã lãnh đạo dân làng thiêu cháy cơngơi của chánh tổng Lão giết người, lão đi đến tột cùng của quyền lực Lão Khổgieo rắc vào đầu óc con mình mối hận thù truyền kiếp

Một trong những điều gây nên bi kịch cho cuộc đời lão Khổ là lão sống quá

lý trí và khô khan, bảo thủ Khi tấn bi kịch của cuộc đời đã chạm vào, lão Khổchỉ còn biết lấy quá khứ làm nguỵ trang mặc dù lão căm ghét kí ức Cuộc đờiLão Khổ là những chuối ngày dài đi tìm gốc gác những khổ đau của con người,điều tra về những lời nguyền đã dẫn đến mối thâm thù trong các dòng họ trongsuốt hàng chục năm Lão Khổ bị guồng máy hận thù ám ảnh Càng về cuối đời,lão càng nhìn rõ mình trong sự đối diện với nội tâm Trên hành trình đi tìm chân

lý, lão Khổ là một kẻ cô độc, chỉ riêng mình lão chống chọi với cả một dòng họthù địch, một làng Đồng u mê, tăm tối Lão Khổ đã đi hết kiếp người một cách

vô nghĩa và đau đớn nhận ra mình đã thất bại trong chính những guồng máy màlão cố công tạo ra

Viết về sự hận thù, tiểu thuyết Đi tìm nhân vật đã xây dựng hết sức thành

công nhân vật Chu Quý, nhân vật “tôi” trong tác phẩm Tiểu thuyết xoay quanh

nhân vật Chu Quý, một nhà báo luôn quan tâm đến những vấn đề về cái chết.Xuất thân từ một gia đình trí thức mà người cha đã bị xử tử, thảm kịch gia đình

đã tạo nên một Chu Quý què quặt, bệnh hoạn trong tâm hồn tăm tối thăm thẳm.Khi bố anh bị giết chết, mẹ đã dắt díu anh trốn khỏi làng Sau nhiều năm, anh trởthành một kẻ đắm chìm trong những thú ăn chơi trác táng Chu Quý muốn thoát

ra khỏi bi kịch để để sống nhưng bất lực Hắn ý thức được bệnh hoạn của mình,muốn chữa bệnh tâm lý cho mình, muốn tìm hiểu sự thực về mình, nhưng cuốicùng, gần tới đích thì hắn sợ

Việc điều tra về cái chết của bé đánh giầy ở phố G khiến Chu Quý rơi vàonhững cảnh huống hoang mang cực độ trong quá trình tìm lại chính bản thân

mình Tác phẩm Đi tìm nhân vật để Chu Quý miên man chạy theo những dòng

hồi tưởng, đi tìm kẻ thù là “hắn” đã gây ra những tổn thương tinh thần cho mình.Lòng thù hận biến Chu Quý thành một người không nhận ra được chính bảnthân mình là ai, anh luôn bị chôn vùi trong những ám ảnh về bóng tối của tội ác,của sự hận thù

Cõi người rung chuông tận thế là một câu chuyện báo thù của ngày hôm

nay Tác giả đứng trên cỗ xe của cái ác với sự gần gũi, là kẻ tòng phạm, là hoáthân của cái ác đã chỉ ra căn nguyên của cái ác đến từ đâu Tiểu thuyết gồm có 9

chương được bắt đầu bằng một cái chết Ngoài nhân vật Tôi trong chuyện, có ba

chàng trai đều bị chết kiểu đột tử, nguyên nhân bắt nguồn từ mối quan hệ vớiMai Trừng Đó là ba nhân vật Cốc, Bóp và Phũ, là đại diện cho lớp thanh niênham mê ăn chơi trác táng, chạy theo danh tiếng và tiền bạc; là hiện thân chocách sống buông thả, thác loạn và chằng chịt đam mê xấu xa

Trong Cõi người rung chuông tận thế, Mai Trừng là một nhân vật siêu

thực, là đại diện cho cái thiện nhưng bị cái ác điều khiển Vốn là một ngườithánh thiện, trong trắng từ trong bản chất nhưng cô mang trong mình một sứcmạnh siêu nhiên nên đã trở thành phương tiện báo thù cho lời nguyền của cha

mẹ mình Mai Trừng trở thành người đi diệt trừ cái ác trong cuộc sống đầynhững bất trắc nhưng chính cô cũng bị lời nguyền của cái ác điều khiển nênchính Mai Trừng đã trở thành nô lệ cho sự thù hằn Cơn lốc của khát vọng trảthù khiến cô làm hại cả người thân của mình Trong tác phẩm, Yên Thanh bị sựhận thù ám ảnh đến điên dại Vì hận Đông, Yên Thanh đã trả thù bằng cách hạđộc, giết chết con gái của Đông, rồi đốt xe của Đông, đâm Mai Trừng

1.3 Cơ chế xã hội dồn ép con người lương thiện vào những bi kịch trong cuộc sống

Đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, bên cạnh những mặt tích cực của sựphát triển kinh tế - xã hội đem lại, nền kinh tế thị trường còn là mảnh đất chonhững kẻ xấu lộng hành, lộng quyền và lộng ngôn tồn tại Với lối tư duy giáođiều, máy móc, phủ nhận mọi giá trị đạo đức, lý tưởng, họ trở thành nhữngbóng đen vô hình dẫm đạp và phá hoại cuộc sống của người khác Trong môitrường sinh sôi của những cái xấu, người trí thức được các nhà văn xây dựng lànhững hình tượng của con người cao đẹp Một loạt các nhân vật của Ma Văn

Kháng bị rơi vào bi kịch như Khiêm, Thịnh (trong Ngược dòng nước lũ); Tự, Kha, bác Thống (Trong Đám cưới không có giấy giá thú) là những nhân vật bị

rơi vào bi kịch trong sự tương phản giữa cá nhân và hoàn cảnh xã hội Là nhữngngười có tâm huyết với công việc, họ lại trở thành nạn nhân, luôn bị chèn ép,

ngáng chân bởi những phần tử nhỏ nhen, đố kỵ, mưu chước, tìm mọi cách chèn

ép người khác để tiến thân

Tại Trường học số 5 trong tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú, với

đội ngũ lãnh đạo gồm những người như Hiệu trưởng Cẩm, Bí thư Chi bộ Dương,

Bí thư thị uỷ Lại và công an Tuân đã tạo nên một “lô cốt” vững chãi đè bẹp ngườitốt như Tự, Kha, bác Thống Là hiện thân của những trí thức giả danh, không cótài năng, đạo đức, những con người này trở thành bóng đen ngăn cản những hoàibão, ước vọng và sự sống đích thực của những người lương thiện

Tự là hiện thân của cái đẹp của tâm hồn và trí tuệ nhưng cuộc đời luônkhắc nghiệt và đẩy anh đến những dằn vặt, những chông chênh trong sự đối diệnvới cuộc sống hàng ngày Tài năng của Tự bị dập tắt bởi những người mangdanh cán bộ chính trị, nhưng trên hành động thực tế lại vô chính trị bậc nhất Tựnhận thấy cái éo le của cuộc đời mà anh đã trải qua Với công việc của ngườithầy, Tự đã đạt được những thành công với lòng khâm phục và yêu mến của cácthế hệ học trò Nhưng, hạnh phúc lớn lao nhất, không gì sánh nổi của người thầygiáo Tự lại trở thành căn nguyên bất hạnh của đời anh Cuộc đời Tự trở nên hẩmhiu, trầy trật, bị bạc đãi, bị khinh rẻ

Hồ Anh Thái luôn quan niệm cuộc sống phức tạp và đầy bất trắc, không thểđoán định, không có gì là chắc chắn Anh đưa ra những triết lý về cuộc sống củamình mà người đọc cũng như đang bị lắng theo những dòng suy tưởng ấy Tác

phẩm Người và xe chạy dưới ánh trăng là một bức tranh với những nét vẽ nhẹ

nhàng nhưng đã miêu tả một cách sâu sắc tình cảnh của nhiều mảnh đời Đó làquãng đời của nhiều thanh niên Đó là Toàn, một chàng trai mồ côi mẹ từ rấtsớm, cha bị giết hại trong một vụ ném bom huỷ diệt 1972 Để tiếp tục ăn học,trong những ngày hè, Toàn phải đạp xích lô kiếm thêm tiền và anh tốt nghiệpđại học, được nhận công tác, làm cán bộ phiên dịch lễ tân ở một cơ quan đốingoại Đó còn là Trang, một con người cũng chịu đựng nhiều mất mát, thuathiệt, là Khắc, một thanh niên muốn sống cho ra người nhưng tình thế đã buộcanh trở thành bụi đời du đãng

Vì những trắc trở của cuộc đời, Toàn gần như sống mất niềm tin và xa lánhmọi người Toàn tự thu mình vào trong vỏ kén dày đặc Cuộc đời nhiều chônggai trắc trở vẫn đeo bám Toàn khi Toàn là người thanh niên giỏi giang, tháo vát,những giá trị về tài năng của Toàn luôn bị phủ nhận và bị trù dập bởi những conngười có tính xấu như Khuynh Khi cơ hội được đi học nước ngoài Toàn đãchạm tay tới, nhưng với mưu đồ đen tối của Khuynh, hắn đã cướp đi tương laicủa Toàn, dành suất đi học cho đứa em vợ Toàn là người nhạy cảm tinh tế, tâmhồn Toàn như một cái cây trải qua nhiều tháng ngày dông bão với những nỗibuồn se lại

Cô đơn là trạng thái thường trực của những người tốt phải sống trongnhững môi trường có nhiều cạm bẫy Con người luôn cảm thấy cô đơn giữa

chốn đông người, giữa cộng đồng như Duy trong Côi cút giữa cảnh đời của Ma

Văn Kháng hoặc đó là sự cô đơn của những người lính thời hậu chiến luôn luônphải dằn vặt giữa quá khứ và hiện tại Sau chiến tranh trở về với cuộc sống đờithường, họ luôn cảm thấy lúng túng, hụt hẫng, lạc thời Chiến tranh đã qua đi,cộng đồng được giải phóng, con người cũng được giải phóng nhưng hạnh phúccủa mỗi cá nhân vẫn chưa được giải phóng trọn vẹn Trong mỗi biến cố của

cuộc đời, họ càng thấm thía cái thiệt thòi, thấm thía nỗi bất hạnh của bản thân

mình Duy trong Côi cút giữa cảnh đời là cậu bé ngoan ngoãn, đáng yêu nhưng

luôn phải đối mặt với cảm giác cô đơn giữa chốn đông người Từ nhỏ em đãchịu bất hạnh khi thiếu tình yêu chăm sóc của bố mẹ, bố đi bộ đội biệt tích, mẹ

bỏ đi, em sống với bà nội, được bà che chở trong tình yêu thương vô bờ Emluôn cảm thấy niềm vui của em tan biến trong lạc lõng Duy đã khóc và khôngmuốn đến trường bởi sự lạnh lùng của cô giáo, sự nhạo báng của bạn bè

Cô đơn cũng là trạng thái thường trực trong cuộc sống của Khiêm trong

Ngược dòng nước lũ Đối với anh, “cô đơn như là một định mệnh” và lúc nào

anh cũng cảm thấy cô đơn, lẻ loi, đơn độc Ở cơ quan, Khiêm lạc lõng vớinhững đồng nghiệp có văn hoá thấp Vậy nhưng, về gia đình, anh và vợ là haithái cực luôn xảy ra mâu thuẫn và xung đột Cô đơn của Khiêm là cô đơn củamột người bị buộc làm các công việc không đáng làm mà bắt buộc phải làm, côđơn vì không tìm thấy sự tri kỷ, tri âm với đồng nghiệp và không cảm thấy hạnhphúc trong tình cảm vợ chồng

*Tiểu kết

Trong sáng tác của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, ta thấy rõmột bức tranh về những mảng tối nằm khuất lấp trong những tâm hồn con ngườichưa thoát ra khỏi bóng tối của sự tham lam, ích kỷ; chưa thoát khỏi những cám

dỗ của cuộc sống thường nhật, nơi mà tình người đang bị kìm hãm bởi nhữngham mê về vật chất, về danh lợi Lối sống vụ lợi, coi trọng đồng tiền, coi trọngdanh vọng, tàn nhẫn trước nỗi đau của người khác đã kéo con người vào thựctrạng tha hoá một cách nhanh chóng Các nhà văn muốn phanh phui mảng tốicủa cuộc sống ở nhiều góc cạnh mong tìm kiếm sự sám hối trong mỗi tâm hồn utối để cuộc sống ngày càng bớt đi những điều xấu xa, tàn nhẫn, soi chiếu ánhsáng cho một cuộc sống tươi đẹp và thắm thiết tình người

Chương 2 TÍNH NHÂN VĂN TRONG CẢM HỨNG PHÊ PHÁN CỦA MA VĂN

KHÁNG, TẠ DUY ANH, HỒ ANH THÁI 2.1 Cái thiện hiện hữu trong từng con người tốt đẹp

2.1.1 Người trí thức có tài năng và cốt cách cao đẹp

Trong cuộc sống phức tạp của cuộc sống hiện đại pha trộn giữa cái xấu vàcái tốt, hình ảnh những con người lương thiện, có phẩm chất tốt đẹp đã làm sánglên những trang viết, mang lại cho người đọc niềm tin yêu về cuộc sống thườngnhật Những tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái mangđậm sắc thái của cảm hứng phê phán, nhưng đó không phải là những trang viếtđầy màu sắc u tối mà bên cạnh đó còn ánh lên những tình cảm yêu đời, lạc quan

và đặc biệt, còn hiện hữu nhiều con người tốt đẹp trong cuộc sống hôm nay

Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái là các nhà văn có cái nhìn cuộcsống một cách nhạy cảm, tinh tế, những nhân vật chính diện của các nhà vănthường được đặt trong những hoàn cảnh éo le để qua đó tác giả tô sáng nhữngphẩm chất đáng quý trong con người của họ Một trong những phẩm chất đángquý luôn tiềm ẩn trong những con người chân chính đó là sự trong sáng trongphẩm chất, sự tài năng tiềm ẩn và nghị lực vượt qua những khó khăn trắc trởtrong cuộc sống để tự hoàn thiện mình, giữ trọn nhân cách của mình, có niềm tinyêu vào cuộc sống một cách mãnh liệt

Ma Văn Kháng là nhà văn dành nhiều tình cảm ưu ái cho việc xây dựnghình tượng người trí thức chân chính, những con người có trí tuệ, có nhân cách,

là biểu hiện của cái đẹp trong cuộc sống Tiếp cận tác phẩm của Ma Văn Kháng,chúng ta có thể thấy, phần lớn những nhân vật trí thức trong tác phẩm của MaVăn Kháng là những người uyên bác, thông minh, có tài năng, sống tình nghĩa,phúc hậu và có hoài bão sống tốt đẹp đáng kính nể

Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ của Ma Văn Kháng

là hai trong số những tác phẩm viết về người trí thức với vẻ đẹp rạng ngời củacốt cách, của tài năng, của lý tưởng sống cao đẹp, sự cống hiến không mệt mỏi

cho sự nghiệp chung của đất nước Thầy giáo Tự trong Đám cưới không có giấy giá thú của Ma Văn Kháng là một con người có tấm lòng trong sáng, là người

làm chủ một kho trí thức vững chắc, là người thầy nhân hậu và mẫu mực tận tuỵdạy dỗ, mang đến cho học sinh những kiến thức quý báu Mặc dù luôn mangtâm sự lo lắng, buồn tủi về thế cuộc, dù bị dồn ép vào những hoàn cảnh éo le,thầy giáo Tự luôn gắng giữ cho trọn tấm lòng một người thầy, luôn vượt lên tất

cả những toan tính tầm thường để giữ trọn nhân cách trong sạch liêm khiết củamình Tự là người có tài năng, trải qua những sóng gió của cuộc đời, anh vẫngiữ được tấm lòng chung thuỷ với cái đẹp Tự đã bị tước đoạt dần, anh buộc thôilàm chủ nhiệm, thôi việc dạy mẫu cho sinh viên kiến tập, không tham gia lớpbồi dưỡng học sinh giỏi, mất chức tổng biên tập báo tường của công đoàn, bịmiến nhiệm vai trò tổ phó tổ chuyên môn và tổ trưởng công đoàn… Giấy giớithiệu cảm tình Đảng của Tự được đơn vị cũ gửi về 10 năm nhưng không được

để ý đến…Bị tước đoạt gần như hết, Tự chỉ còn là một người thầy giáo dạy văn,nhưng Tự vẫn cảm thấy vui, anh thường nói với người bạn thân của mình tên làKha rằng: “Hết mà chưa hết! Kha ạ Còn giá trị tự thân của mình, kẻ nào tướcđoạt được?” [29,129] “Hạnh phúc lớn lao nhất, không gì sánh nổi và cănnguyên của bất hạnh đời anh, đều là ở chỗ đó - cái thiên tính, thiên chức làmngười của anh” [29,181]

Trong Ngược dòng nước lũ, Ma Văn Kháng xây dựng nhân vật Khiêm cũng

là biểu tượng của người tri thức bị vùi dập nhưng đã vươn lên để tin tưởng vào

lẽ sống trong cuộc đời Mặc dù cuộc sống đã mang đến cho Khiêm những điềutrắc trở, trong lòng anh không khỏi vướng bận, khắc khoải nhưng bao giờ anhcũng đứng cao hơn những định kiến tầm thường Sau những sóng gió của cuộcđời, Ma Văn Kháng để cho nhân vật của mình sống lại, Khiêm đã sống lại, đãtrở lại vượt qua cơn choáng váng cùng thói đa cảm, anh không sa ngã vào tìnhtrạng cay cú hoặc buồn nản Sau đó anh đã lao vào công việc, anh viết trong cơn

vò xé tâm hồn, trong cuộc đối mặt với thời gian và chính điều đó giúp anh tìmlại chính mình

Cũng như Ma Văn Kháng, Hồ Anh Thái sáng tác với mong muốn thể hiệnkhát vọng hướng con người đến với những giá trị cao đẹp trong cuộc sống Viết

về cái xấu, cái ác trong xã hội, nhưng những tác phẩm của Hồ Anh Thái khônggây cho người đọc cảm giác nặng nề mà mỗi trang truyện của anh vẫn ánh lênniềm tin yêu, vẫn hiện hữu trong mỗi tác phẩm những hình ảnh con người tốtđẹp Trong những tiểu thuyết sau này khi viết về mảng thế sự, đời tư, hệ thốngnhân vật hướng thiện của Hồ Anh Thái có tính cách phức tạp hơn và phải trảiqua những tình huống thử thách đời thường gay gắt hơn Phải đối mặt với những

giá trị tốt xấu và phải trải qua thời gian đấu tranh vật lộn, giằng co với chínhmình, họ mới tìm ra được ý nghĩa của cuộc sống và tự vươn lên hoàn thiệnmình Trước những thực tế xung quanh có những điều cao cả và thấp hèn, nhữngnhân hậu và độc ác, Toàn đã vươn lên để hoàn thiện mình như hình tượng cụ thểcủa chiếc mụn cơm xấu xí nơi tay anh mà anh luôn muốn bứt nó đi Bằng tìnhyêu thương của mọi người, anh đã vượt qua được những trở ngại trong tâm hồn,tìm lại nguồn tin yêu vào cuộc sống và luôn có khao khát hoàn thiện bản thânmình.

Bên cạnh Toàn là Hiệp, người bạn thân của anh, cũng là hình ảnh của mộtcon người có khao khát đem công sức, tri thức của mình để xây dựng đất nước.Cùng Trang đặt chân lên hòn đảo Cát Bạc, anh mong muốn có thể góp một phầncông sức của mình để làm thay đổi bộ mặt của hòn đảo nhỏ này bằng conđường xuất khẩu Anh là tấm gương điển hình cho những con người năng độngdám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm

2.1.2 Sự hồn hậu trong tâm hồn của những con người bình dị

Bên cạnh hình ảnh những người trí thức có cốt cách cao đẹp, trong tácphẩm của Ma Văn Kháng Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, hình ảnh những con ngườibình dị nhưng có tâm hồn cao quý được miêu tả một cách chân thực Ta có thểbắt gặp đâu đó hình ảnh những người phụ nữ có cốt cách cao đẹp hay những conngười đi ra từ cuộc chiến, trải qua những mất mát đau thương nhưng họ vẫn đauđáu khát vọng một cuộc sống tươi đẹp hay hình ảnh những em bé ngoan hiền,chăm chỉ, có tâm hồn yêu thương con người bao la rộng lớn

Trong tác phẩm của Ma Văn Kháng, người phụ nữ có phẩm chất cao đẹpđược gợi tả một cách rất bình dị mà tràn đầy ý nghĩa Viết về người phụ nữ, tácgiả thường chú trọng đến những con người bình dị của cuộc sống đời thường.Khi xây dựng nhân vật người phụ nữ, Ma Văn Kháng thường chú ý đến vẻ đẹptâm hồn mang tư tưởng công, dung, ngôn, hạnh, đạo đức truyền thống trong lối

sống của họ Bà nội cu Duy, cô Quyên, cô Đại Bàng trong Côi cút giữa cảnh đời

là những con người như thế Họ có tấm lòng nhân hậu, sự bao dung, luôn vữngvàng trước những biến động khó khăn của cuộc đời

Trong sáng tác của Hồ Anh Thái, những nhân vật phụ nữ được đặt trongnhững hoàn cảnh éo le, gặp nhiều bi kịch trong cuộc sống nhưng họ vẫn giữđược thái độ sống tích cực Đó là hình ảnh của những con người lam lũ vất vảnhưng vẫn không ngừng vươn lên sống một cuộc sống hữu ích cho cộng đồng,

xã hội Đó là Miên và Giềng trong Cõi người rung chuông tận thế Đó là hai

người phụ nữ mang những bi kịch của những người ra đi từ cuộc chiến Trongchiến tranh, họ đã sẵn sàng hy sinh cả tuổi xuân và tính mạng của mình để mongmuốn được sống hạnh phúc trong hòa bình Mặc dù vậy, khi đất nước hòa bình,trở về sau cuộc chiến, họ phải đối mặt với sự lạc lõng, phải đối đầu với cái ác,nhưng trong họ bản chất hy sinh vì người khác vẫn còn thắm đượm

2.2 Con người trong sự đấu tranh giữa cái thiện và cái ác

2.2.1 Quá trình phục thiện: sám hối, xưng tội

Phần lớn các nhân vật của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái luônluôn luôn bị đặt trong trạng thái lựa chọn - đấu tranh giữa cái xấu và cái tốt, đấutranh với môi trường, với kẻ thù và với chính bản thân mình để cuối cùng conngười hướng về tính thiện trong nhân cách của mình bởi cái ác luôn là mầm

mống gây nên những bi kịch trong cuộc sống Con người sống trong những bikịch do chính mình tạo dựng nên với đầy đủ sự đau khổ, day dứt khôn nguôi.Nhưng đáng quý thay từ những bi kịch mà họ vướng phải, từ những tâm hồn tìmthấy sự sám hối, dần dần họ đã hiểu ra giá trị của cuộc sống, chân lý của cuộcsống đó là niềm tin và tình yêu thương con người.

Tìm lại giá trị con người, tìm đến với lẽ sống chính là quá trình sám hối Tựthú là kiểu nhân vật xuất hiện nhiều trong các tác phẩm của Hồ Anh Thái và đặcbiệt là Tạ Duy Anh Tạ Duy Anh là người luôn trăn trở đi tìm nhân vật, tìm kiếmnhững mẫu người có thể bao quát được hết các vấn đề của con người đương đại.Nhân vật sám hối của Tạ Duy Anh là nhân vật nội tâm, nó gắn liền với nhân vậttìm kiếm, bởi vì quá trình tìm kiếm cũng là quá trình sám hối và sám hối giúpnhân vật được tìm lại chính mình

Nhân vật nổi bật trong quá trình tìm kiếm lại mình trong sáng tác của TạDuy Anh chính là Lão Khổ Lão Khổ từ nhỏ đã mang thân phận khổ cực Trongtoàn bộ tác phẩm, ta thấy Lão Khổ phải trải qua cuộc vật lộn trong hình phạtkhủng khiếp, đối mặt với tòa án lương tâm, với tất cả những việc ông đã làmtrong quá khứ Sự sám hối của Lão Khổ là sự tự vấn với chính lương tâm mình,đánh giá lại những gì mình đã làm trong quá khứ với tính khách quan nhất Đâythật sự là một việc làm có ý nghĩa đối với lão, là cách tốt nhất để cứu rỗi linhhồn của một con người như lão Mở đầu tiểu thuyết Lão Khổ, nhân vật chínhđược đưa ra toà vì tội vu khống nhưng đến cuối tác phẩm Lão Khổ lại bị toà ánlương tâm phán xét Trong giấc mơ, Lão Khổ dũng cảm nhìn thẳng vào lòngmình, vào những nơi sâu kín nhất để tìm ra nguyên nhân thực sự của những biếnđộng trong cuộc đời lão Có lẽ khi đối diện với chính mình, lão mới nhận rađược bản chất của mình, lão quá lý trí, quá nghiêm khắc và bảo thủ, cứng nhắcnhư một khúc gỗ nên chính lão đã gây ra những bi kịch cho cuộc đời của mình.Trải qua những thăng trầm của cuộc đời, đến cuối đời Lão Khổ hiện ra với mộtchân dung chân thực và suy ngẫm về niềm tin vào cuộc đời Một lần lão bảo:

“Nếu không tin thì biết sống bằng gì? Cứ thế lão ôm mặt khóc rưng rức, khóckhông giấu giếm” [1,177]

Trong tác phẩm của Tạ Duy Anh, nhân vật tự thú thường không có sự thuầnnhất trong nhân cách Họ không phải là những nhân vật hoàn toàn tốt hoặc hoàn

toàn xấu mà họ luôn ở giữa làn ranh thiện - ác Trong tiểu thuyết Đi tìm nhân vật của Tạ Duy Anh, các nhân vật Chu Quý, Tiến sĩ N, nhà văn Bân, Thảo Miên

tuy mỗi người có một cảm xúc khác nhau nhưng đều trải qua quá trình tự vấnbản thân mình Suốt chiều dài tác phẩm, Chu Quý luôn dằn vặt về tội ác đã hãmhiếp cô gái rồi phải chịu hình phạt khủng khiếp là căn bệnh liệt dương đến suốtđời Nàng Thảo Miên đã sám hối để trở về với bản chất trong trắng của mình.Còn Tiến sĩ N luôn bị ám ảnh bởi sự lừa dối trong cuộc đời mình và ý nghĩ hãmhại người khác Tự sát chính là quá trình sám hối toàn tâm và là cách để Tiến sĩ

N trở về sự thuần khiết của tâm hồn

Trong tiểu thuyết Thiên thần sám hối thì nhân vật sám hối mới thực sự trở

thành nhân vật trung tâm Qua những tội ác của con người được kể ra, người đọclần lượt được chứng kiến những nhân vật thể hiện sự sám hối của mình Đó làcuộc xưng tội của một cô gái có chồng làm ở cục thuế đã giết ả cave, đó là sựsám hối của một cô sinh viên có người yêu đang là thực tập sinh ở Úc, sự sám