thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian ở việt nam hiện nay

Bảo đảm thực hiện một cách nghiêm chỉnh, toàn diện và đồng bộ pháp luật về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian ở Việt Nam là một yêu cầu tất yếu khác

ĐOÀN THANH Nễ

Thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ

đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian

ở Việt Nam hiện nay

Chuyờn ngành : Lý luận và lịch sử Nhà nước và phỏp luật

Mó số : 62 38 01 01

TểM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2014

Công trình được hoàn thành tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: GS, TS Trần Ngọc Đường

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2014

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Với cộng đồng các dân tộc Việt Nam, tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian (TPVHNTDG) là “thức ăn” tinh thần không thể thiếu trong cuộc sống đã qua, hiện tại và tương lai Chính vì vậy, Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ Năm khoá VIII đã khẳng định: cần phải coi trọng, bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống (bác học và dân gian), văn hóa cách mạng, bao gồm cả vật thể và phi vật thể - đó chính là di sản văn hóa (trong đó có TPVHNTDG)

TPVHNTDG cần phải được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ một cách hợp pháp

và bình đẳng như các tác phẩm văn học nghệ thuật khác Bằng Hiến pháp và pháp luật, Nhà nước tuyên bố bảo vệ, khuyến khích việc giữ gìn, phát huy những giá trị của di sản văn hóa nói chung và của TPVHNTDG nói riêng Với các TPVHNTDG, việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của tác giả đối với chúng - một loại chủ thể đặc biệt - là vô cùng quan trọng

Những quy định trong Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Dân sự và Luật Sở hữu trí tuệ đã phát huy tác dụng tích cực trong hoạt động bảo hộ quyền tác giả, khuyến khích việc sáng tạo ra các giá trị văn học, nghệ thuật và khoa học phục vụ nhu cầu

xã hội Nhìn chung, trong xã hội bắt đầu có một cách nhìn nghiêm túc và khoa học hơn về quyền tác giả và bảo hộ quyền tác giả, cả về phía các tác giả, cơ quan bảo

hộ tác giả cũng như từ phía các công dân Nhiều người đã ý thức được việc tự bảo

vệ bằng cách đăng ký xin bảo hộ tại cơ quan bảo hộ quyền tác giả Một số hành vi

vi phạm quyền tác giả trong các lĩnh vực quản lý nhà nước về văn hóa và thông tin

đã bị phát hiện và xử lý Các tổ chức, cá nhân khi sử dụng tác phẩm của người khác đã bắt đầu thực hiện nghĩa vụ tôn trọng các quyền của tác giả

Tuy nhiên, pháp luật về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ nói chung và quyền sở hữu trí tuệ (QSHTT) đối với TPVHNTDG nói riêng chưa được thực hiện một cách nghiêm chỉnh và đồng bộ Nhiều hành vi vi phạm pháp luật về QSHTT ngày càng tinh vi và phức tạp, thậm chí có lúc tỏ ra hết sức trắng trợn, diễn ra ở nhiều công đoạn trong lĩnh vực này Những hành vi đó đã và đang xâm hại nghiêm trọng tới quyền của các tác giả, làm ảnh hưởng tiêu cực tới việc sáng tạo, gây bất bình trong dư luận xã hội… Riêng đối với TPVHNTDG, việc sử dụng loại hình này hiện nay hết sức tùy tiện, mạnh ai cứ khai thác, bất chấp các quy định pháp luật

Nhận thức rõ mức độ nghiêm trọng của vấn đề này, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng Cộng sản Việt Nam đã thẳng thắn đánh giá: “Quyền sở hữu trí tuệ chưa được coi trọng đúng mức và còn bị xâm phạm” Do đó, Đảng nhấn

mạnh yêu cầu tiếp tục đẩy mạnh “nâng cao ý thức chấp hành và hiệu lực thực thi tốt pháp luật về sở hữu trí tuệ”

Bảo đảm thực hiện một cách nghiêm chỉnh, toàn diện và đồng bộ pháp luật

về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian ở Việt Nam là một yêu cầu tất yếu khách quan xuất phát từ định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, chủ trương hội nhập quốc tế, xây dựng

và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Pháp luật

về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian cần phải được thực hiện đầy đủ và đúng đắn để ngăn ngừa và đấu tranh có hiệu quả đối với các hành vi vi phạm đã và đang diễn ra, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian, bảo đảm môi trường xã hội và môi trường pháp lý thuận lợi cho cộng đồng được thụ hưởng những giá trị tinh thần và nhân văn cao đẹp đã kết tinh trong các tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian

Là một người công tác tại Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, với nhận thức nói trên, nghiên cứu sinh thực sự thấy rõ trách nhiệm của mình và hết sức mong muốn góp phần giải quyết một vấn đề hiện đang rất cần thiết và bức xúc trong công tác quản lý và thực thi bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với TPVHNTDG, nên

đã chọn đề tài: “Thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm

văn học nghệ thuật dân gian ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài Luận án Tiến sĩ

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

2.1 Mục đích nghiên cứu đề tài

Đề tài có mục đích làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam hiện nay; xác định các quan điểm và giải pháp bảo đảm sao cho pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam được thực hiện một cách đầy đủ, nghiêm chỉnh và đồng

bộ, thông qua đó góp phần lưu giữ, bảo vệ và phát huy những giá trị cao quý của TPVHNTDG trong tiến trình xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà

bản sắc dân tộc

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Để thực hiện mục đích nói trên, đề tài có các nhiệm vụ sau:

Một là: Phân tích nội hàm khái niệm thực hiện pháp luật về QSHTT đối với

TPVHNTDG; phân tích đặc điểm của thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG; làm rõ vai trò của thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG; phân tích các yếu tố bảo đảm thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG; Rút ra một số bài học kinh nghiệm từ việc nghiên cứu thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở một số nước trên thế giới

Hai là: Phân tích những ưu điểm, hạn chế của pháp luật về QSHTT đối với

TPVHNTDG; làm rõ kết quả đã đạt được, những hạn chế, bất cập trong thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam thời gian qua, đồng thời chỉ rõ nguyên nhân của những hạn chế và bất cập đó

Ba là: Xác định các quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về

QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu là việc thực hiện pháp luật về

QSHTT đối với TPVHNTDG cả về phương diện lý luận và thực tiễn

Phạm vi nghiên cứu: Đề tài chỉ nghiên cứu thực hiện pháp luật về QSHTT

đối với TPVHNTDG từ năm 2006 khi có Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) được ban hành đến nay

4 Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Việc nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác nin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, những luận điểm cơ bản của Đảng và Nhà nước ta đối với VHNTDG và bảo hộ QSHTT đối với TPVHNTDG

Lê-ở Việt Nam hiện nay

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin, luận án có sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phương pháp hệ thống, phương pháp lô gich, phương pháp lịch sử, phương pháp phân tích, phương pháp so sánh và phương pháp tổng hợp

5 Những đóng góp mới của luận án

5.1 Về phương diện lý luận

- Lần đầu tiên luận án xây dựng khái niệm thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG; làm rõ đặc điểm, hình thức, vai trò và các điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG;

- Từ pháp luật quốc tế, pháp luật quốc gia và thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG của một số nước, luận án đã rút ra một số bài học kinh nghiệm có giá trị tham khảo đối với nước ta

5.2 Về phương diện thực tiễn

- Luận án là công trình đầu tiên làm rõ thực trạng pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG, phân tích những kết quả đã đạt được, những hạn chế, bất cập, nguyên nhân của những hạn chế trong thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam thời gian qua

- Luận án luận chứng các quan điểm, đề xuất các giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận án

Luận án góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam, là tài liệu để các cơ quan Nhà nước có liên quan tham khảo, ban hành các văn bản pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam hiện nay

Luận án cung cấp luận cứ khoa học cho các cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội giáo dục nâng cao ý thức pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam

Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho các đơn vị, bộ, ngành có liên quan trong việc học tập, nghiên cứu, giảng dạy, nhất là trong lĩnh vực VHNTDG

và bảo hộ QSHTT đối với TPVHNTDG

7 Kết cấu luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận án gồm 4 chương, 10 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC

Ở Việt Nam hiện nay, đã có các công trình nghiên cứu cấp nhà nước, cấp

bộ, ngành, các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, các loại sách chuyên khảo về VHNTDG, về QSHTT, về thực hiện pháp luật trong một số lĩnh vực

- Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến đến VHNTDG chủ yếu đi sâu vào các lĩnh vực như diện mạo văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam, sử thi - thể loại quan trọng của văn học dân gian, một số thành tố văn hóa dân gian, đề cập đến vai trò của VHNTDG, nhưng chưa khái quát được vai trò, đặc thù của TPVHNTDG ở Việt Nam hiện nay

- Liên quan đến thực hiện pháp luật về quyền tác giả đã nêu khái niệm, đặc điểm của thực hiện pháp luật về quyền tác giả, phân tích thực trạng pháp luật về quyền tác giả, thực trạng thực hiện pháp luật về quyền bảo hộ quyền tác giả, chỉ ra các yêu cầu khách quan của việc đảm bảo thực hiện pháp luật về quyền tác giả ở Việt Nam trong điều kiện mở cửa hội nhập hiện nay và đề xuất bảy giải pháp cơ bản đảm bảo thực hiện pháp luật về quyền tác giả ở Việt Nam

- Nhóm công trình về QSHTT đối với TPVHNTDG đã đề cập những đặc trưng của văn học nghệ thuật dân gian, thực trạng về QSHTT đối với văn hoá dân gian, một vài kinh nghiệm và kiến nghị

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NGOÀI NƯỚC

Một số công trình đã xuất bản ở ngoài nước đã làm rõ một số vấn đề lý luận

về quản lý tập thể quyền tác giả và quyền liên quan: khái niệm, vai trò và ý nghĩa của hệ thống quản lý tập thể, việc cấp phép, thu và phân phối tiền bản quyền ở các nhóm quyền khác nhau, sự giám sát của chính phủ, chương trình hợp tác phát triển của WIPO; một số vấn đề lý luận về VHNTDG như: khái niệm kiến thức người nghèo/tri thức dân gian/tri thức cổ truyền (tương đồng với văn hoá văn nghệ dân gian/với TPVHNTDG, vai trò của tri thức dân gian/kiến thức người nghèo trong đời sống đương đại, giá trị của “kiến thức người nghèo” Một số công trình đã phân tích pháp luật trên thế giới về QSHTT đối với TPVHNTDG (văn hoá truyền thống); khái niệm, các lựa chọn về luật pháp và chính sách bảo hộ pháp lý tri thức truyền thống; định hướng tư vấn và thảo luận liên quan đến khả năng xây dựng hệ thống pháp luật của Việt Nam về tri thức truyền thống, trong đó bao hàm TPVHNTDG; vai trò của các QSHTT hiện có, các mô hình hệ thống QSHTT riêng, và từng quyền riêng biệt, cũng như bảo hộ mang tính bảo vệ chống lại các QSHTT bất hợp pháp, và các hình thức lưu giữ tư liệu, ghi âm và số hóa tri thức truyền thống thông qua các số liệu thống kê, cơ sở dữ liệu, xuất bản phẩm và các bản ghi hình và ghi âm

Đây là tài liệu rất hữu ích, có ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học nói chung

và nghiên cứu thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở nước ta hiện nay nói riêng

1.3 NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

Từ việc nghiên cứu, khái quát các công trình nghiên cứu nêu trên cho thấy nhìn chung các công trình đã đề cập đến một số khía cạnh khác nhau của thực hiện pháp luật trong một số lĩnh vực Chẳng hạn: đã nêu khái niệm thực hiện pháp luật trong từng lĩnh vực, các hình thức, đặc điểm, các yếu tố bảo đảm; đánh giá thực trạng pháp luật về lĩnh vực đó, phân tích những ưu và nhược điểm của thực hiện pháp luật trong một số lĩnh vực cụ thể và tìm ra nguyên nhân của mặt hạn chế Một số công trình cũng đã nêu ra các yêu cầu khách quan và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật trong một số lĩnh vực

Tuy nhiên chưa có một công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG dưới góc độ chuyên ngành lý luận và lịch sử về nhà nước và pháp luật

Để đạt được mục tiêu của luận án là nghiên cứu toàn diện, sâu sắc về thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam dưới góc độ chuyên ngành lý luận và lịch sử về nhà nước và pháp luật, luận án kế thừa có chọn lọc các

kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học nêu trên và tiếp tục làm rõ một số vấn đề:

Về lý luận, luận án tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ:

- Khái niệm và đặc điểm của TPVHNTDG, QSHTT đối với TPVHNTDG Đây là những khái niệm công cụ để nghiên cứu sinh xây dựng khái niệm pháp luật

về QSHTT đối với TPVHNTDG, thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG

- Cơ sở lý luận của thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG, bao gồm: đặc điểm, hình thức, vai trò, các điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật

về QSHTT đối với TPVHNTDG; bài học có giá trị tham khảo đối với Việt Nam rút ra từ việc nghiên cứu kinh nghiệm thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG của một số nước trên thế giới

Về thực tiễn, luận án cần tập trung làm rõ:

- Nghiên cứu, đánh giá ưu điểm và hạn chế của pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam

- Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam theo các hình thức thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG và từ đó xác định nguyên nhân của thực trạng đó

- Từ việc phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn về thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG, luận án đề xuất các quan điểm và giải pháp đồng

bộ, toàn diện và khả thi bảo đảm thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở Việt Nam thời gian tới

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THỰC HIỆN PHÁP LUẬT

VỀ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM

VĂN HỌC NGHỆ THUẬT DÂN GIAN

2.1 KHÁI NIỆM VỀ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC NGHỆ THUẬT DÂN GIAN VÀ KHÁI NIỆM, CÁC HÌNH THỨC THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC NGHỆ THUẬT DÂN GIAN

2.1.1 Khái niệm về tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian và quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian

2.1.1.1 Bản chất và đặc điểm của tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian

Theo quy định của LSHTT: TPVHNTDG là sáng tạo tập thể trên nền tảng

truyền thống của một nhóm hoặc các cá nhân nhằm phản ánh khát vọng của cộng

đồng, thể hiện tương xứng đặc điểm văn hoá và xã hội của họ, các tiêu chuẩn và giá trị được lưu truyền bằng cách mô phỏng hoặc bằng cách khác

TPVHNTDG có bốn đặc trưng cơ bản: Tính truyền miệng, tính nguyên hợp, tính tập thể và tính dị bản

2.1.1.2 Khái niệm quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian

- Đối tượng của quyền tác giả đối với TPVHNTDG bao gồm: các cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình mã hoá (Điều 4.3 Luật SHTT)

- Về chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian: Chủ sở hữu quyền tác giả có tính pháp lý đối với TPVHNTDG thực sự là toàn thể cộng đồng Nhưng các nghệ nhân và người thực hành TPVHNTDG - thành viên công xã/ cộng đồng, những người có tài năng, hiểu biết rộng rãi và sâu sắc về một lĩnh vực nào đó của VHNTDG - trở thành người đại diện cho cả cộng đồng

Căn cứ vào Điều lệ của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đã được Nhà nước phê chuẩn, Hội đã công nhận những thực thể và cá thể sau đây tham gia chủ

sở hữu quyền tác giả đối với TPVHNTDG: Cộng đồng công xã, nghệ nhân dân

gian, người thực hành, người sưu tầm, nghiên cứu

QSHTT đối với TPVHNTDG là quyền của cộng đồng (làng/xã/thôn/buôn bản/phum/sóc/), cá nhân (nghệ nhân, người sưu tầm, nghiên cứu) đối với tài sản trí tuệ, bao gồm quyền tác giả, tức là quyền của cộng đồng sáng tạo ra TPVHNTDG và quyền liên quan đến quyền tác giả/quyền cộng đồng sáng tạo ra

văn học nghệ thuật dân gian do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí

của Nhà nước, được đảm bảo bởi sự cưỡng chế của Nhà nước và được thực hiện thông qua quyền và nghĩa vụ của chủ thể có liên quan

Thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian là hành vi xử sự của chủ sở hữu quyền tác giả (cộng đồng công xã, nghệ nhân dân gian, người thực hành, người sưu tầm, nghiên cứu TPVHNTDG)

và của các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền được tiến hành phù hợp với yêu cầu

của các quy phạm pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG, đảm bảo để quyền

và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu quyền tác giả, của cộng đồng và của Nhà nước được thực hiện nhằm bảo vệ và phát huy các giá trị tinh thần, nhân văn của TPVHNTDG

2.1.2.2 Các hình thức thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian

- Tuân thủ pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian:

Tuân thủ pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG là một hình thức thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG, trong đó chủ thể pháp luật phải thực hiện những hành vi nhất định nhằm thi hành các nghĩa vụ pháp lý của mình bằng hành động tích cực, không thực hiện hành vi vi phạm pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG, tức là không thực hiện hành vi bất hợp pháp

- Thi hành pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian:

Đây cũng là một hình thức thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG chưa nảy sinh quan hệ pháp luật, vì các chủ thể tự mình thực hiện nghĩa vụ của mình bằng hành động tích cực

- Chấp hành pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian:

Chấp hành pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG là một hình thức thực hiện pháp luật mà trong đó các chủ thể thực hiện các nghĩa vụ pháp lý của mình với hành động tích cực

- Sử dụng pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian:

Sử dụng pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG cũng là một trong những hình thức thực hiện pháp luật mà trong đó, các chủ thể pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG sử dụng các quyền năng pháp lý để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp khác của mình

- Áp dụng pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian:

Áp dụng pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG là một hình thức thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG, trong đó nhà nước thông qua các

cơ quan nhà nước hoặc cán bộ, công chức có thẩm quyền tổ chức cho các chủ thể thực hiện những quy định của pháp luật hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ra các quyết định áp dụng pháp luật làm phát sinh, chấm dứt hay thay đổi những quan hệ pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG cụ thể nào đó

2.2 ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ VÀ CÁC ĐIỀU KIỆN ĐẢM BẢO THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC NGHỆ THUẬT DÂN GIAN

2.2.1 Đặc điểm của thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian

Thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian cũng giống như việc thực hiện pháp luật đối với các tác phẩm văn học khác đều phải dựa trên các quy định của pháp luật Bởi lẽ, Nhà nước cũng ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh hành vi của con người trong lĩnh vực bảo hộ QSHTT đối với TPVHNTDG

Tuy nhiên, thực hiện pháp luật (THPL) về QSHTT đối với TPVHNTDG có một số đặc điểm đặc thù sau đây:

- Thứ nhất, thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn

học nghệ thuật dân gian mang tính xã hội rộng rãi hơn so với thực hiện pháp luật

về QSHTT đối với các TPVHNT khác

- Thứ hai, thực hiện pháp luật về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với tác

phẩm văn học nghệ thuật dân gian không những đòi hỏi ý thức pháp luật của xã hội cao mà còn đòi hỏi tính tự giác và tính đạo đức xã hội cao

- Thứ ba, thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG còn có

những đặc thù do những đặc tính của TPVHNTDG quy định Đó là tính nguyên hợp, tính tập thể, tính truyền miệng và tính dị bản của TPVHNTDG

- Thứ tư, thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG khác với thực

hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNT nói chung còn ở đối tượng bảo hộ (Bao gồm: Nhóm phong tục, tập quán; Nhóm ngữ văn, lý luận văn học nghệ thuật dân gian; Nhóm nghệ thuật biểu diễn; Nhóm nghệ thuật tạo hình; Nhóm tri thức bản địa)

2.2.2 Vai trò của thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian

- Một là: Thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG là hình thức

để bảo hộ QSHTT đối với TPVHNTDG, làm cho việc bảo hộ QSHTT đối với TPVHNTDG trở thành hiện thực

- Hai là: Thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG góp phần

nâng cao ý thức pháp luật của công dân, đề cao trách nhiệm của tổ chức, của cán

bộ, công chức có thẩm quyền trong việc giữ gìn, bảo tồn, bảo hộ QSHTT đối với TPVHNTDG; góp phần làm giàu bản sắc dân tộc, làm cho dân tộc hội nhập tốt với thế giới

- Ba là: Thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG góp phần phát

triển kinh tế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng

- Bốn là: Thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG còn góp

phần phát huy chủ nghĩa yêu nước và truyền thống đại đoàn kết dân tộc, ý thức độc lập tự chủ, tự cường, xây dựng, bảo vệ Tổ quốc là những giá trị tinh thần cao đẹp của dân tộc Việt Nam

- Năm là: Thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG góp phần

duy trì và phát huy những giá trị to lớn về giáo dục, nhận thức và thẩm mĩ cho con người

- Sáu là: Thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG là đảm bảo

Điều ước quốc tế về SHTT nói chung, trong đó có Điều ước quốc tế liên quan trực tiếp đến QSHTT đối với TPVHNTDG được tôn trọng và trở thành hiện thực

2.2.3 Các điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian

THPLvề QSHTT đối với TPVHNTDG được bảo đảm bởi các yếu tố sau: bảo đảm về pháp lý; bảo đảm về ý thức pháp luật, văn hóa pháp lý; bảo đảm về tổ chức; cơ chế hỗ trợ mang tính xã hội được thiết lập và vận hành một cách hiệu quả; năng lực của các chủ thể và môi trường quốc tế thuận lợi

2.3 THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC NGHỆ THUẬT DÂN GIAN Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM

2.3.1 Quy định pháp luật bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian trong các điều ước quốc tế và ở một số nước

Trên thế giới, quyền của những người sáng tạo được công nhận là quyền cá nhân, đó là các quyền độc quyền của tác giả đối với TPVHNT và khoa học

Theo Công ước Berne, nếu một người là công dân hay cư dân của một nước

là thành viên Công ước, hoặc một người đã công bố tác phẩm của mình tại một trong số các nước thành viên của Công ước, thì tác phẩm của người đó sẽ tự động được hưởng sự bảo hộ quyền tác giả theo quy định trong Công ước Berne ở tất cả các nước thành viên còn lại của Công ước này Ngoài ra, tác phẩm của người đó cũng sẽ được bảo hộ ở các nước thành viên khác giống như các nước đó bảo hộ các tác phẩm của công dân, cộng đồng nước mình

Pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở các nước Anh, Mỹ, Úc, Nhật bản đều xác định “ khai thác bất hợp pháp" TPVHNTDG được hiểu trong các Quy định mẫu là bất kỳ việc sử dụng nào được thực hiện nhằm mục đích thu lợi, ngoài phạm vi truyền thống hay tập quán và không được sự đồng ý của cơ quan có thẩm quyền hoặc cộng đồng liên quan tới nó

Quy định mẫu cũng đã đưa ra bốn trường hợp đặc biệt không cần xin phép,

kể cả khi việc khai thác hình thức thể hiện dân gian được thực hiện để lấy tiền và ngoài phạm vi truyền thống hay tập quán Các trường hợp này gồm có: Sử dụng hoặc khai thác nhằm mục đích giáo dục; Sử dụng “bằng cách minh họa” trong bất

kỳ tác phẩm gốc nào của một tác giả; Khi hình thức thể hiện dân gian được “vay mượn” để sáng tạo nên tác phẩm gốc của một tác giả; sử dụng để làm báo cáo về các sự kiện hiện tại và sử dụng các hình ảnh nơi hình thức thể hiện dân gian được đặt cố định tại một địa điểm công cộng

2.3.2 Thực hiện pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian ở một số nước trên thế giới

Thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở các nước Nhật, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Anh, Úc thực chất là bảo hộ TPVHNTDG

Khi tham gia thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG ở các nước có nền văn hóa pháp lý tương đồng, họ đều xác định rõ ràng cách thức phải xin phép ở nơi sử dụng Các quốc gia có thể chỉ định một cơ quan có thẩm quyền hoặc một “cơ quan giám sát” với những chức năng đặc biệt Chức năng của cơ quan có thẩm quyền là cấp phép cho một số loại hình sử dụng các TPVHNTDG, nhận đơn xin phép sử dụng, giải quyết đơn, và khi đã cấp phép thì cơ quan này có nhiệm vụ ấn định và thu phí khi được yêu cầu Bất cứ quyết định nào của cơ quan

có thẩm quyền cũng phải chịu sự kháng nghị

Ở các quốc gia thành viên tham gia Điều ước, các chủ thể khi tham gia thực hiện pháp luật về QSHTT đối với TPVHNTDG có thể bảo vệ được TPVHNTDG

ở nước sở tại nhờ vào việc buộc phải tôn trọng bản quyền TPVHNTDG như là những tác phẩm văn chương và nghệ thuật chuyên nghiệp, mà không cần đăng ký hoặc tuân thủ bất cứ thủ tục nào

2.3.3 Một số bài học kinh nghiệm

Một là: Xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật chuyên biệt về QSHTT,

trong đó có chế định về QSHTT đối với TPVHNTDG Quá trình đó phải được tiến hành song song với việc nội luật hóa các Điều ước quốc tế liên quan đến VHNTDG thành pháp luật của nước mình và tổ chức thực hiện các quy định của Điều ước quốc tế về QSHTT đối với TPVHNTDG một cách linh hoạt, phù hợp điều kiện của quốc gia

Hai là: Thiết lập cơ quan quản lý nhà nước chuyên trách về QSHTT đối với

TPVHNTDG và phân định rõ ràng chức năng, quyền hạn, trách nhiệm của các cơ quan nhà nước có liên quan trong việc bảo vệ QSHTT đối với TPVHNTDG

Ba là: Xây dựng hệ thống tổ chức xã hội quản lý tập thể về QSHTT nói

chung và QSHTT đối với TPVHNTDG