tóm tắt luận án biến đổi văn hóa trong cộng đồng dân cư vùng đô thị hóa (nghiên cứu trường hợp tại phường định công và xã minh khai, hà nội)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAMHỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN ĐÌNH TUẤN BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRONG CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ VÙNG ĐÔ THỊ HÓA Nghiên cứu trường hợp tại phường Định Công và xã M

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN ĐÌNH TUẤN

BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRONG CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ

VÙNG ĐÔ THỊ HÓA

(Nghiên cứu trường hợp tại phường Định Công và xã Minh Khai, Hà Nội)

Chuyên ngành: Nhân học văn hóa

Mã số: 62.31.65.01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC

HÀ NỘI, 2013

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI – VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Người hướng dẫn: 1 PGS.TS Lâm Bá Nam

2 TS Đào Thị Minh Hương

Phản biện 1: GS.TS Hoàng Nam

Phản biện 2: PGS.TS Lê Sĩ Giáo

Phản biện 3: PGS.TS Vũ Tuấn Huy

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp Học viện, họp tại Học viện Khoa học xã hội, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân,

Hà Nội, vào hồi giờ ngày tháng năm 2013

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

- Thư viện Viện Nghiên cứu Con người

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án

Ở nước ta, quá trình đô thị hóa nhanh từ khoảng những năm 90 trở lại đây

đã dẫn đến sự mở rộng lãnh thổ của nhiều đô thị trong cả nước Quá trình này đãlàm biến đổi nhiều mặt của đời sống kinh tế - xã hội, từ cơ cấu tổ chức xã hội,phương thức sản xuất, cơ cấu nghề nghiệp, phân bố dân cư cho đến đời sống vănhóa của người dân vùng đô thị hóa Về thực chất có thể nói đây là quá trình dẫnđến những thay đổi trong cơ cấu tổ chức xã hội nông thôn sang tổ chức xã hội đôthị, từ hoạt động nông nghiệp là chủ yếu sang hoạt động phi nông nghiệp và từnhững khuôn mẫu của đời sống văn hóa nông thôn sang văn hóa đô thị Những tácđộng của đô thị hóa ở nước ta đã và đang tạo nên một bức tranh khá đa dạng về sựbiến đổi ở vùng đô thị hóa

Như những thành phố lớn khác của nước ta, quá trình đô thị hóa nhanh ở HàNội trong những năm gần đây đã khiến nhiều khu vực ven đô trở thành nội đô vànhiều làng xã trở thành phố phường Quá trình này, một mặt có những tác độngtích cực làm thay đổi bộ mặt của vùng ven đô về cơ sở hạ tầng và nâng cao mứcsống cho người dân nơi đây Mặt khác cũng có những tác động tiêu cực và đặt ranhững thách thức đến nhiều khía cạnh khác nhau trong đời sống cộng đồng cư dânvùng ven đô Đó là những vấn đề liên quan đến chuyển đổi nghề nghiệp, ô nhiễmmôi trường, bảo đảm an ninh, gia tăng tệ nạn xã hội và lưu giữ những giá trị vănhóa của người dân ven đô Từ góc độ văn hóa cho thấy, ở những vùng này đang

có sự đan xen trong quá trình biến đổi giữa đời sống văn hóa nông thôn với đờisống văn hóa đô thị, giữa các giá trị truyền thống với giá trị hiện đại Vì vậy, nếukhông có một định hướng đúng đắn và hợp lý về bảo tồn và phát triển văn hóa ởvùng chịu tác động của đô thị hóa trên cơ sở nghiên cứu truyền thống lịch sử, vănhóa của những vùng này sẽ dẫn đến sự mất cân đối trong phát triển và mất đinhững giá trị văn hóa tốt đẹp Xuất phát từ lý do trên, nghiên cứu sinh chọn vấn đề

“Biến đổi văn hóa trong cộng đồng dân cư vùng đô thị hóa” (Nghiên cứu trường

hợp tại phường Định Công và xã Minh Khai, Hà Nội) làm đề tài luận án tiến sĩ

2 Mục đích nghiên cứu của luận án

Nghiên cứu tìm hiểu một số biến đổi văn hóa trong cộng đồng dân cư vùng

đô thị hóa Từ kết quả nghiên cứu đề xuất một số kiến nghị nhằm khuyến khích

những yếu tố tích cực và giảm thiểu yếu tố tiêu cực trong đời sống văn hóa ởnhững vùng đang chịu sự tác động của quá trình đô thị hóa.

3 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Biến đổi văn hóa ở cộng đồng dân cư vùng đô thị hóa trong bối cảnh đô thịhóa và biến đổi kinh tế - xã hội

Quan hệ ứng xử gia đình, dòng họ và cộng đồng;

Một số giá trị trong hôn nhân, gia đình;

Phong tục tập quán (lễ hội, cưới xin, ma chay);

Sử dụng thời gian rỗi vào giải trí

4 Đóng góp của luận án

Luận án góp phần làm rõ thêm cách thức vận dụng các lý thuyết như: biếnđổi xã hội, biến đổi văn hóa, cơ cấu chức năng vào nghiên cứu biến đổi văn hóa

Bổ sung những ý tưởng mới cho việc nghiên cứu về biến đổi văn hóa, nhất

là biến đổi văn hóa trong quá trình đô thị hóa ở nước ta hiện nay từ cách tiếp cậncủa ngành nhân học văn hóa Cụ thể là cách tiếp cận lịch đại và đồng đại trongnghiên cứu so sánh văn hóa

Góp phần biện giải những biến đổi văn hóa theo các lớp văn hóa (hành vi,chuẩn mực, giá trị) trong quá trình đô thị hóa và biến đổi kinh tế - xã hội ở nước tahiện nay Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu của luận án còn cung cấp cho các nhàhoạch định, thực thi chính sách có thêm một góc nhìn về sự thay đổi trong đờisống văn hóa của cộng đồng dân cư vùng đô thị hóa ở nước ta hiện nay, đặc biệt là

ở Hà Nội qua đó có cơ sở để đưa ra các chính sách, hình thức quản lý phù hợpnhằm phát triển tích cực và giảm thiểu ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển củangười dân vùng chịu tác động của quá trình đô thị hóa

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa về mặt ghi nhận đời sống văn hóa của cộngđồng dân cư tại địa danh cụ thể qua từng mốc thời gian và có thể là nguồn tài liệutham khảo cho sinh viên và học viên cao học, những người nghiên cứu về đặcđiểm văn hóa đặc thù của từng địa phương

5 Nguồn tài liệu của luận án

Tài liệu được sử dụng chính trong Luận án là các tài liệu điền dã, khảo sátgồm: tài liệu phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, phiếu hỏi, các ghi chép được từ quansát; báo cáo tổng kết của các ban ngành đoàn thể và số liệu thống kê của hai địaphương khảo sát; kế thừa nguồn tài liệu đã được các nhà nghiên cứu trong vàngoài nước công bố

các yếu tố tác động đến biến đổi văn hóa

Chương 3: Biến đổi văn hóa ở phường Định Công và xã Minh Khai trong

quá trình đô thị hóa

Chương 4: Kết quả và bàn luận

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nghiên cứu ngoài nước

Cho đến nay trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về biến đổi vănhóa ở cả phương diện lý thuyết lẫn thực tiễn Về phương diện lý thuyết có thể kểđến như: thuyết tiến hóa văn hóa - E Taylor (1891), thuyết truyền bá truyền bá vănhóa - G Elliot Smith (1919), thuyết vùng văn hóa - C.L Wissler (1923) và thuyếttiếp biến văn hóa - Redfield (1934) Còn về phương diện nghiên cứu thực tiễn là

các công trình như: “Tác động của đô thị hóa đến nông thôn” - Gerald F.Winfield (1973), “Đô thị hóa ở nông thôn: khuôn khổ của sự phân tích” - G.J.Lewis và D.J.Maund (1976), “Đặc trưng đô thị như là một lối sống” - Louis Wirth (1938),

“Biến đổi văn hóa và hiện đại hóa: những hình mẫu nhỏ và nghiên cứu trường hợp”

- Louise S.Spindler (1977), “xác định lại khái niệm làng và cuộc sống nông thôn: những bài học từ Đông Nam Á” - Jonathan Rigg (1994) và “địa lý học về văn hóa

và xã hội khu vực nông thôn” - Holloway, Lewis và Moya Kneafsey (2004)

1.1.2 Nghiên cứu trong nước

Ở nước ta, nghiên cứu về biến đổi văn hóa được tập trung ở một số hướng sau:

1/ Nghiên cứu biến đổi văn hóa trong quá trình đô thị hóa và biến đổi

văn hóa đô thị: Văn hóa trong quá trình đô thị hóa ở nước ta hiện nay - Trần Văn

Bính (1997); Biến đổi văn hóa đô thị Việt Nam hiện nay - Nguyễn Thanh Tuấn (2006); Tác động của đô thị hóa - công nghiệp hóa tới phát triển kinh tế và biến đổi văn hóa - xã hội ở tỉnh Vĩnh Phúc - Nguyễn Ngọc Thanh và Nguyễn Thế Trường (2009); Văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam - một cách tiếp cận - Trương Minh Dục, Lê Văn Định (2010); Tiếp cận văn hóa đô thị - Tôn Nữ Quỳnh Trân

(2002) Các công trình nghiên cứu này đã phân tích một số biến đổi văn hóatrong quá trình đô thị hóa và biến đổi văn hóa ở đô thị nước ta

2/ Nghiên cứu biến đổi văn hóa ở những vùng chuyển đổi từ xã thành

phường: Những biến đổi kinh tế - xã hội ở Dịch Vọng trong quá trình đô thị hóa

từ Làng, Xã thành phường - Trịnh Duy Luân (1999); Biến đổi lối sống của người dân vùng chuyển đổi từ xã thành phường - Nguyễn Đình Tuấn (2007); Những biến đổi về xã hội và văn hóa ở những làng quê chuyển từ xã thành phường tại Hà Nội

- Trần Thị Hồng Yến (2011) Kết quả nghiên cứu của các tác giả cho thấy, việc

chuyển đổi từ xã thành phường nếu không có sự chuẩn bị tốt sẽ dẫn đến sự khó bắtkịp đời sống đô thị của một bộ phận dân cư

3/ Nghiên cứu biến đổi văn hóa ở những vùng ven đô: Biến đổi kinh tế

-xã hội ở vùng ven đô Hà Nội trong quá trình đô thị hóa - Nguyễn Hữu Minh (2003); Những biến đổi tâm lý của cư dân vùng ven đô trong quá trình đô thị hóa - Phan Thị Mai Hương (2010); Ảnh hưởng của đô thị hóa đến nông thôn ngoại thành Hà Nội: thực trạng và giải pháp - Lê Du Phong, Nguyễn Văn Áng, Hoàng Văn Hoa (2002); Văn hóa truyền thống ngoại thành Hà Nội dưới tác động của kinh tế thị trường - Trần Đức Ngôn (2005); Những biến đổi về giá trị văn hóa truyền thống ở các làng ven đô Hà Nội trong thời kỳ Đổi mới - Ngô Văn Giá

(2007) Từ các kết quả nghiên cứu, các tác giả cùng có quan điểm cho rằng, đờisống văn hóa của người dân ven đô ở nước ta trong những năm gần đây đã có sựbiến đổi nhanh chóng

4/ Nghiên cứu biến đổi văn hóa đô thị từ góc độ lối sống: Lối sống trong

đời sống đô thị hiện nay (1993), Lối sống đô thị miền Trung mấy vấn đề lý luận và thực tiễn (1996) và Bản sắc dân tộc trong lối sống hiện đại (2003) - Lê Như Hoa;

Xã hội học đô thị - Trịnh Duy Luân (2004) Hai tác giả này có đồng quan điểm

khi cho rằng, dưới tác động của kinh tế thị trường lối sống ở các đô thị đang có sựthay đổi nhanh chóng trong khuôn mẫu hành vi ứng xử

5/ Nghiên cứu biến đổi văn hóa ở các làng xã nông thôn: Sự biến đổi của

làng - xã Việt Nam hiện nay ở đồng bằng sông Hồng - Tô Duy Hợp (2000); Biến đổi văn hóa ở các làng quê hiện nay - Nguyễn Thị Phương Châm (2009); Câu chuyện làng Giang - Lương Hồng Quang (2011) Các tác giả này có cùng kết luận khi cho

rằng, văn hóa ở những làng quê đồng bằng sông Hồng đang có những biến đổi nhanhchóng, trong đó bao hàm cả sự phục hồi một số giá trị văn hóa truyền thống

6/ Nghiên cứu biến đổi văn hóa của các tộc người: Bản sắc văn hóa các

dân tộc Việt Nam - Lê Ngọc Thắng, Lâm Bá Nam (1990); Văn hóa truyền thống người Dao ở Hà Giang - Phạm Quang Hoan, Hùng Đình Quý (1999); Văn hóa, văn hóa tộc người và văn hóa Việt Nam - Ngô Đức Thịnh (2006); Phát triển bền vững văn hóa tộc người trong quá trình hội nhập ở vùng Đông bắc - Vương Xuân

Tình - Trần Hồng Hạnh (2012)

Ngoài ra, hướng nghiên cứu về biến đổi văn hóa trong quá trình toàn cầuhóa và hội nhập quốc tế cũng được nhiều học giả nước ta quan tâm Điểm qua các

công trình nghiên cứu cho thấy, các công trình này đã có những đóng góp về cảphương diện lý luận cũng như thực tiễn trong nghiên cứu về đô thị hóa, văn hóa đôthị và biến đổi văn hóa ở nước ta trong giai đoạn vừa qua Hơn nữa, với các hướngtiếp cận khác nhau, các công trình nghiên cứu chỉ rõ đô thị hóa đã có những tácđộng đến đời sống văn hóa ở vùng ven đô và vùng chuyển đổi từ xã thành phường.Mặc dù vậy, cho đến nay dường như vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu

so sánh một cách chính thức giữa nơi đã chuyển thành phường và nơi vẫn còn là

xã - vùng ven đô (trên cùng một trục vấn đề nghiên cứu và ở cùng một khoảngthời gian nghiên cứu), khi mà hai nơi đều chịu sự tác động của quá trình đô thịhóa Vấn đề đặt ra là, tác động của đô thị hóa đến hai nơi này có gì khác nhaukhông? Quá trình biến đổi văn hóa ở hai nơi này hiện nay đang diễn ra như thếnào? Nhằm giải đáp những câu hỏi đặt ra, nghiên cứu sinh chọn địa bàn nghiêncứu là một phường và một xã để có những phân tích xác thực hơn

Xuất phát từ những gợi mở, những điểm trống và kế thừa những kết quả

nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước, nghiên cứu sinh chọn vấn đề “Biến đổi văn hóa trong cộng đồng dân cư vùng đô thị hóa” làm đối tượng nghiên cứu, với

mong muốn làm rõ hơn những biến đổi và những nhân tố tác động đến đời sống vănhóa của cộng đồng dân cư nơi đây trong giai đoạn hiện nay dưới góc nhìn nhân họcvăn hóa Bên cạnh đó, với những khác biệt về khách thể, không gian và thời giannghiên cứu, luận án phác họa thêm những nét vẽ cho bức tranh đa diện về biến đổi vănhóa ở nước ta nói chung và ở Hà Nội nói riêng trong quá trình đô thị hóa hiện nay

1.2 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Một số khái niệm đã được làm rõ trong luận án như: Văn hóa, biến đổi xãhội, biến đổi văn hóa, đô thị, đô thị hóa, cộng đồng, cộng đồng dân cư vùng đô thịhóa, giao lưu và tiếp biến văn hóa, lối sống, lối sống đô thị

Hướng tiếp cận nghiên cứu chính của luận án là Nhân học văn hóa Hướngtiếp cận này cho phép nghiên cứu sinh có thể nhìn nhận và lý giải sâu hơn vềnhững biến đổi văn hóa ở cộng đồng dân cư vùng đô thị hóa Ngoài ra, luận án còn

sử dụng hướng tiếp cận của xã hội học để mô phỏng và giải thích rõ hơn nhữngvấn đề nghiên cứu

Hai lý thuyết chủ yếu được vận dụng trong phân tích của luận án là biến đổi văn hóa và cơ cấu chức năng Ngoài ra, luận án còn vận dụng nguyên tắc và quan điểm của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử để phân tích

về biến đổi văn hóa Đó là, nhìn nhận đối tượng nghiên cứu như một thể thốngnhất trong mối quan hệ và tương tác với các yếu tố khác như kinh tế - xã hội.

Luận án kết hợp giữa 2 phương pháp: điền dã dân tộc học (quan sát, quan sáttham dự, phỏng vấn, thảo luận nhóm) và khảo sát bảng hỏi để có thể thu thập cácthông tin đầy đủ, đa chiều (Mẫu nghiên cứu: 30 PVS, 6 TLN và 400 bảng hỏi)

Tiểu kết chương 1

Đô thị hóa là một xu hướng tất yếu của lịch sử phát triển nhân loại mà bất

kỳ một xã hội hiện đại nào cũng trải qua Trên thế giới, quá trình đô thị hóa diễn ramột cách mạnh mẽ ở phương Tây thông qua cuộc cách mạng công nghiệp, sau đólan sang Mỹ những năm cuối thế kỷ XIX và châu Á những thập niên 60, 70 củathế kỷ XX

Ở nước ta, quá trình đô thị hóa diễn ra từ khá sớm với những đặc trưng riêngcủa Việt Nam Tuy nhiên, cũng phải từ sau thời kỳ đổi mới quá trình này mới diễn

ra một cách mạnh mẽ cùng với sự phát triển của quá trình công nghiệp hóa Quátrình đô thị hóa diễn ra nhanh đã dẫn đến những thay đổi trên mọi mặt của đời sốngkinh tế - xã hội không chỉ ở vùng đô thị hóa mà ở cả vùng chịu sự tác động của đôthị hóa Đó là những thay đổi trong cơ cấu kinh tế, cơ cấu dân số, cơ cấu nghềnghiệp cũng như đời sống văn hóa Nhiều làng xã ven đô chỉ sau “một đêm” đãtrở thành phố, phường Sự chuyển đổi nhanh đó, bên cạnh những mặt tích cực, cũnglàm nảy sinh nhiều vấn đề trong đời sống kinh tế - xã hội và văn hóa ở vùng đô thịhóa Những vấn đề này đã và đang đặt ra những câu hỏi mà nhiều ngành khoa họcnhư triết học, xã hội học, văn hóa học, tâm lý học và nhân học hướng đến trả lời

Khía cạnh văn hóa trong quá trình đô thị hóa cũng được đặt ra trong nhiềucông trình nghiên cứu gần đây Kết quả nghiên cứu của các công trình này chothấy, việc chuyển đổi đơn vị hành chính từ xã thành phường đã dẫn đến nhữngthay đổi trên nhiều phương diện của đời sống văn hóa của người dân vùng chuyểnđổi Tương tự như vậy, tại những vùng ven đô cũng đang có những thay đổi mạnh

mẽ trong đời sống văn hóa dưới tác động của quá trình đô thị hóa

Tuy nhiên, ở những vùng chịu tác động mạnh mẽ của đô thị hóa hiện nay,biến đổi văn hóa đang diễn ra khá đa dạng và phụ thuộc vào nhiều yếu tố Để vănhóa vùng đô thị hóa biến chuyển theo chiều hướng tích cực, vừa giữ được nhữnggiá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống, vừa tiếp thu những giá trị văn hóa đô thị

thì cần có nhiều hơn các công trình nghiên cứu từ các hướng tiếp cận khác nhau và

từ những cộng đồng khác nhau Qua đó, có thể thấy được sự đa dạng của biến đổivăn hóa trong quá trình đô thị hóa Dựa trên hướng tiếp cận của nhân học văn hóa,luận án sẽ góp phần luận giải rõ hơn những biến đổi văn hóa ở vùng đang chịu sựtác động của đô thị hóa

CHƯƠNG 2 BIẾN ĐỔI KINH TẾ, XÃ HỘI Ở PHƯỜNG ĐỊNH CÔNG

VÀ XÃ MINH KHAI - CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN BIẾN ĐỔI VĂN HÓA 2.1 Sơ lược quá trình hình thành và phát triển đô thị Hà Nội

Kể từ khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long đến nay, trải quahơn 1000 năm phát triển, Hà Nội đã nhiều lần điều chỉnh địa giới hành chính Trong

đó, lần gần đây nhất là năm 2008, với việc sáp nhập toàn bộ diện tích của tỉnh HàTây, huyện Mê Linh tỉnh Vĩnh Phúc và 4 xã thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh HòaBình Sau lần mở rộng này, diện tích tự nhiên của Hà Nội là 3.328,9 km2 với dân số6.232.940 người Đến năm 2011, dân số Hà Nội tăng lên thành 6.699.600 người vớimật độ dân số trung bình 2.013 người/km2 Dân số sống ở nội thành chiếm khoảng43,2% và ngoại thành chiếm 56,8% Vể tổ chức đơn vị hành chính, Hà Nội có 29đơn vị hành chính cấp quận, huyện; 577 đơn vị cấp phường, xã, thị trấn

Trong khoảng 10 năm trở lại đây quá trình đô thị hóa ở Hà Nội diễn ra ngàymột nhanh hơn Theo ước tính năm 2010, tỷ lệ đô thị hóa của Hà Nội là 30 - 32% vànhảy vọt lên 55 - 65% vào năm 2020 Tốc độ đô thị hóa nhanh đang đặt ra cho HàNội những bài toán cần phải giải quyết, đó là vấn đề cơ sở hạ tầng, lao động việclàm, môi trường, tệ nạn xã hội và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống

2.2 Biến đổi kinh tế - xã hội ở phường Định Công và xã Minh Khai

2.2.1 Định Công và Minh Khai trong quá trình hình thành và phát triển

2.2.1.1 Phường Định Công

Định Công nằm ở phía nam của quận Hoàng Mai, phía đông giáp phườngPhương Liệt, phía tây giáp phường Kim Giang (quận Thanh Xuân), phía nam giápphường Đại Kim, phía bắc giáp phường Phương Liệt (quận Thanh Xuân) ĐịnhCông được chuyển thành phường ngày 01 tháng 01 năm 2004 Diện tích của

phường hiện nay là 275,5 ha, trong đó đất thổ cư là 168,8 ha, còn lại là diện tíchcanh tác, mặt nước và đất khác.

Cũng giống như nhiều vùng chịu tác động của quá trình đô thị hóa, nhữngdấu hiệu tác động rõ nét đầu tiên trong quá trình đô thị hóa mạnh mẽ ở Định Công

là việc thu hồi đất của Nhà nước để chuyển mục đích sử dụng Tháng 8 năm 1996,Thủ tướng Chính phủ đã ra quyết định thu hồi khu đất 35 ha của Định Công đểxây dựng khu đô thị mới Định Công (Quyết định 543/TTg ngày 12 tháng 8 năm1996) và sau đó, UBND thành phố Hà Nội cũng ra quyết định thu hồi 0,82 ha đất

để làm đường vào khu đô thị mới Định Công Tiếp theo đó, năm 1998 Thủ tướngChính phủ ra quyết định thu hồi 6,34 ha để xây dựng khu đô thị mới Đại Kim -Định Công

Việc thu hồi chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ nông nghiệp sang đất ởmột mặt mang lại bộ mặt mới cho Định Công với những dấu ấn của đô thị, mặtkhác nó cũng có những tác động đến đời sống kinh tế - xã hội của người dân nơiđây Trong đó, có sự thay đổi về cơ cấu tổ chức hành chính Khi còn là xã, ĐịnhCông có 3 làng, sau khi chuyển thành phường các đơn vị hành chính được tổ chứcthành 25 khu dân cư gồm 84 tổ dân phố

2.2.1.2 Xã Minh Khai

Xã Minh Khai thuộc huyện Từ Liêm, nằm ở cửa ngõ phía Tây của thành phố

Hà Nội Về mặt địa giới, phía tây và tây bắc giáp xã Tây Tựu, phía bắc giáp xã LiênMạc, phía nam và tây nam giáp xã Xuân Phương và phía đông giáp xã Phú Diễn

Xã gồm có bốn thôn: Nguyên Xá, Văn Trì, Ngọa Long và Phúc Lý Cả bốn thônđều nằm sát bên nhau ở phía tây sông Nhuệ, cách trung tâm Hà Nội 13 km Trên địabàn xã có các đường giao thông: quốc lộ 32 (Hà Nội - Sơn Tây), đường 70 (ThượngCát - quận Hà Đông), đường 72 (Phú Diễn - Liên Mạc)

Mặc dù đã có những tác động của quá trình đô thị hóa trước đó, nhưng phảiđến năm 2004 mới thực sự là thời kỳ Minh Khai chịu sự tác động mạnh của quátrình đô thị hóa với việc bàn giao 20 ha đất canh tác để xây dựng khu công nghiệpvừa và nhỏ (quyết định số 156/QĐ-UB của UBND TP Hà Nội ngày 08/01/2004).Đây chính là dự án thu hồi đất lớn đầu tiên ở Minh Khai phục vụ chiến lược pháttriển kinh tế - xã hội Hiện tại, Minh Khai cũng đang triển khai đền bù, giải phóngmặt bằng các dự án như: dự án xây dựng khu công nghệ cao sinh học Hà Nội; dự

án bệnh viện Việt Sing; dự án xây dựng nhà ở cho cán bộ, nhân viên báo TiềnPhong; dự án xây dựng chợ Phúc Lý

Trong quy hoạch, Minh Khai còn nằm trong nhiều dự án như: khu côngnghệ cao Nam Thăng Long (một phần đất Minh Khai nằm trong dự án); khu côngnghiệp điện lạnh, điện tử; khu công nghiệp vừa và nhỏ; bãi đỗ xe tĩnh của thànhphố; trung tâm chợ thương mại đầu mối

Về mặt tổ chức hành chính, cho đến nay Minh Khai vẫn theo hình thức tổchức hành chính cấp xã Xã Minh Khai hiện có bốn thôn và dưới thôn là các xóm

2.2.1 Định Công và Minh Khai trong quá trình đô thị hóa

2.2.1.1 Chuyển đổi mục đích sử dụng đất và thay đổi nghề nghiệp

Ở Định Công, từ năm 1996 đến nay đất nông nghiệp đã giảm 41,16 ha (từ133,92 ha xuống còn 90,769) Số diện tích đất nông nghiệp này đã được chuyểnđổi mục đích sử dụng chủ yếu phục vụ xây dựng khu đô thị mới Định Công, khu

đô thị Đại Kim và khu Bắc Đại Kim Theo báo cáo kinh tế - xã hội của UBNDphường Định Công năm 2011, diện tích đất nông nghiệp ở phường vẫn còn nhưngtrên thực tế phần lớn diện tích này đã nằm trong quy hoạch phát triển đô thị Do

đó, ngoại trừ diện tích ao, hồ vẫn được sử dụng nuôi trồng thủy sản, diện tích đấtnông nghiệp còn lại ở Định Công hiện nay không còn được sử dụng để canh tác

Còn ở Minh Khai, kể từ năm 2000 đến nay, diện tích đất nông nghiệp bịchuyển đổi mục đích sử dụng là 145,96 ha (từ 349,42 ha xuống còn 283,46 ha)

Xu hướng này còn tiếp tục giảm trong thời gian tới, bởi trong quy hoạch một số dự

án sẽ thực hiện ở đây Có sự khác biệt giữa Định Công và Minh Khai trong việcchuyển đổi mục đích sử dụng đất, đó là, ở Định Công phần lớn đất nông nghiệpđược chuyển sang xây dựng khu đô thị, còn ở Minh Khai lại chuyển sang xây cáckhu công nghiệp, trường học, bệnh viện Diện tích đất nông nghệp còn lại ở MinhKhai hiện nay chủ yếu trồng bưởi, rau màu và hoa

Việc thu hồi và thay đổi mục đích sử dụng đất đã dẫn đến sự chuyển đổinghề và thay đổi cơ cấu kinh tế ở Định Công và Minh Khai diễn ra một cáchnhanh chóng trong những năm qua

Diện tích đất canh tác bị thu hẹp đã khiến người dân ở Định Công và MinhKhai phải chuyển đổi nghề Các hình thức chuyển đổi nghề của người dân cũngkhá đa dạng và phụ thuộc vào từng điều kiện khác nhau Định Công là nơi chịu sự

tác động sớm nên cơ cấu nghề của Định Công hiện nay có nhiều nét giống với cơcấu của nhiều phường nội thành hơn so với Minh Khai

Tuy nhiên, khi chuyển đổi nghề người dân ở Định Công và Minh Khai đềugặp phải những khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm, nhất là với những ngườilớn tuổi và trình độ học vấn thấp Do nhiều tuổi và trình độ học không cao nênngười lớn tuổi khó có thể tìm được một công việc ổn định tại một cơ quan haycông ty Phần lớn những lao động này sau khi không còn đất canh tác không cóviệc làm hoặc làm những công việc giản đơn như chạy xe ôm, bảo vệ, khuôn vácthuê Một xu hướng chuyển đổi nghề khác của người dân ở Định Công và MinhKhai hiện nay là chuyển sang buôn bán kinh doanh và xây nhà trọ cho thuê

2.2.1.2 Thay đổi cơ cấu kinh tế và mức sống

Cùng với sự chuyển đổi nghề, cơ cấu kinh tế ở những vùng đô thị hóa cũngđang có những thay đổi nhanh Tại đó, diễn ra xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh

tế từ nông nghiệp sang công nghiệp, thương mại và dịch vụ Ở Định Công nếu nhưnăm 2000, tỷ lệ nông nghiệp chiếm 18,7% trong cơ cấu kinh tế của phường thì đếnnăm 2010 chỉ còn chiếm 1,4% Còn ở Minh Khai năm 2000, tỷ lệ nông nghiệptrong cơ cấu kinh tế của địa phương chiếm 56,1% thì đến năm 2010 chỉ còn lại7,8%

Nguồn thu nhập chính của nhiều gia đình ở Định Công và Minh Khai đãchuyển từ nông nghiệp sang các nguồn thu từ hoạt động phi nông nghiệp như buônbán/kinh doanh, làm công ăn lương Ngoài ra nhiều hộ gia đình ở Định Công vàMinh Khai còn có nguồn thu từ cho thuê nhà trọ

Ở Định Công và Minh Khai hiện nay có khá nhiều khu nhà trọ được các giađình xây cho người đi làm và sinh viên thuê nằm xen kẽ giữa các hộ dân So sánhgiữa Định Công và Minh Khai cho thấy, số gia đình xây nhà trọ cho thuê ở ĐịnhCông nằm đều ở các cụm dân cư hơn so với ở Minh Khai (ở Minh Khai chủ yếunằm ở làng Ngọa Long, Nguyên Xá và Văn Trì) Số lượng phòng cho thuê của cácgia đình phụ thuộc vào diện tích đất của gia đình rộng hay hẹp Tuy nhiên, đối vớicác hộ gia đình có nhà cho thuê thì ít nhất cũng phải có 2 phòng, còn hộ nhiều lênđến vài chục phòng Việc xây dựng nhà cho thuê dường như thành một “trào lưu”của nhiều hộ gia đình ở Định Công và Minh Khai trong những năm gần đây (ngoạitrừ thôn Phúc Lý, xã Minh Khai, do nằm ở vị trí không thuận tiện nên chưa cónhiều hộ gia đình xây nhà cho thuê) Nhiều hộ gia đình đã xác định đây là nguồnthu nhập chính của gia đình và họ coi đó như là một nghề Trên thực tế, với mức

giá cho thuê một phòng trọ từ 1,5 triệu đến 2,5 triệu/tháng (năm 2011), nếu một giađình có 10 phòng trọ cho thuê thì đây quả là một khoản thu nhập khá cao đối vớinhiều hộ gia đình Khoản thu nhập này có lẽ ít có hộ gia đình nào nghĩ đến khi chưa

có sự tác động của đô thị hóa Chính vì khoản thu nhập cao này mà nhiều gia đình

đã bỏ trồng các loại cây ăn quả (trước đây vốn cũng là nguồn thu chính cho giađình) để chuyển sang xây nhà trọ cho thuê Theo cách tính toán của người dân ở xãMinh Khai, nếu trồng một gốc bưởi thì mất khoảng 16m2 đất và một năm cây bưởi

ra được khoảng 100 quả bưởi bán với giá 30.000đ/quả sẽ được 3 triệu đồng Nếu trừchi phí đi người dân được khoảng 2 triệu đồng/năm Nhưng cũng khoảng đất đấy,nếu xây 2 phòng trọ, mỗi phòng trọ cho thuê khoảng 1 triệu/tháng, một năm ngườidân thu về 24 triệu (cao gấp 12 lần so với trồng bưởi) Như vậy có thể thấy, nếu sosánh giữa việc trồng trọt với việc xây nhà trọ cho thuê thì việc xây nhà trọ cho thuê

“nhàn hạ” và có thu nhập cao hơn nhiều Tuy nhiên, bên cạnh lợi ích mang lại từkhía cạnh kinh tế, thì “trào lưu” xây nhà trọ cho thuê ở vùng đô thị hóa hiện naycũng đang đặt ra những vấn đề trong đời sống văn hóa của người dân nơi đây(những vấn đề này được phân tích rõ hơn ở phần biến đổi văn hóa)

Sự thay đổi có tính bước ngoặt đối với đời sống kinh tế ở Định Công vàMinh Khai là từ khi đất ở những khu vực này đắt lên và người dân được nhận tiềnđền bù từ thu hồi đất Giá đất đắt, nhiều gia đình đã bán đất để xây sửa nhà cửa,mua sắm tiện nghi sinh hoạt và có tiền để tiết kiệm Khi hỏi về mức sống của giađình hiện nay so với 10 năm trước như thế nào, kết quả khảo sát của nghiên cứusinh cho thấy, phần lớn (73,3%) những người tham gia trả lời phỏng vấn cho biếtmức sống gia đình hiện nay khá hơn, 12,8% trả lời khá hơn rất nhiều, 11,7% trả lờikhông thay đổi và chỉ có 2,2% trả lời mức sống gia đình hiện nay kém hơn so với

bị sinh hoạt phục vụ cho cuộc sống hơn như: xe ô tô, điều hòa, tủ lạnh, máy giặt

2.2.1.3 Phát triển cơ sở hạ tầng và gia tăng dân số