skkn một vài suy nghĩ để dạy tốt tác phẩm chuyện chức phán sự đền tản viên

MỘT VÀI SUY NGHĨ ĐỂ DẠY TỐT TÁC PHẨM"CHUYỆN CHỨC PHÁN SỰ ĐỀN TẢN VIÊN" "Tản Viên từ phán sự lục" - trích Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ ĐẶT VẤN ĐỀ Tác phẩm văn chương là một chỉnh thể

MỘT VÀI SUY NGHĨ ĐỂ DẠY TỐT TÁC PHẨM

"CHUYỆN CHỨC PHÁN SỰ ĐỀN TẢN VIÊN"

( "Tản Viên từ phán sự lục" - trích Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ)

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tác phẩm văn chương là một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất Để đi vào tìm hiểu giá trị nội dung tư tưởng và nghệ thuật của một tác phẩm, chúng

ta có rất nhiều con đường khác nhau Nhưng theo chúng tôi, ở mỗi tác phẩm, chúng ta chỉ có một con đường tối ưu duy nhất để đi vào tìm hiểu giá trị của

nó Trong quá trình tiếp nhận tác phẩm cũng như nghiên cứu, giảng dạy, việc tìm ra con đường đó là vô cùng quan trọng Nó như là chiếc chìa khoá mở cho

ta con đường vào kho tàng của tác phẩm

Tác phẩm " Chuyện chức phán sự đền Tản Viên" (Tản Viên từ phán sự

lục) là một trong những tác phẩm tiêu biểu được trích trong "Truyền kì mạn

lục" của Nguyễn Dữ Đây là một tác phẩm mới được đưa vào giảng dạy trong chương trình THPT Việc tìm ra một con đường phù hợp để đi vào tiếp nhận tác phẩm này là vô cùng cần thiết Theo sự tìm hiểu và theo suy nghĩ thiển cận của chúng tôi, một số sách tham khảo và sách thiết kế bài giảng đã đưa ra những con đường đi vào tiếp cận tác phẩm này chưa tối ưu mấy

Sau đây, chúng tôi mạo muội xin được trình bày một số suy nghĩ thiển cận của mình về việc đi vào tiếp nhận giá trị tác phẩm " Chuyện chức phán sự

đền Tản Viên" ( "Tản Viên từ phán sự lục" - trích Truyền kì mạn lục của

Nguyễn Dữ)

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Tiếp nhận tác phẩm theo thể loại

Mỗi thể loại văn học đều có đặc trưng riêng về thi pháp Nếu chúng ta vận dụng thi pháp của các thể loại vào việc tiếp nhận các tác phẩm văn chương thì

nó chính là một trong những chìa khóa góp phần đắc lực nhất trong quá trình

“giải mã” tác phẩm Khi đi vào tìm hiểu tác phẩm " Chuyện chức phán sự đền

Tản Viên" ( "Tản Viên từ phán sự lục" - trích Truyền kì mạn lục của Nguyễn

Dữ, chúng ta nên dựa vào đặc trưng thi pháp của thể loại truyền kì (Truyền kì

là một thể văn xuôi tự sự thời trung đại phản ánh hiện thực qua những yếu tố

kì lạ, hoang đường Trong truyện truyền kì, thế giới con người và thế giới cõi

âm với những thánh thần, ma quỷ có sự tương giao Đó chính là yếu tố tạo nên sự hấp dẫn đặc biệt của thể loại Tuy nhiên, đằng sau những tình tiết phi hiện thực, người đọc có thể tìm thấy những vấn đề cốt lõi của hiện thực cũng như những quan niệm và thái độ của tác giả.) Nếu như khi đi vào tiếp nhận

tác phẩm này, không chú ý đến những đặc điểm trên của thể loại truyền kì, chúng ta rất dễ sa vào việc phân tích tác phẩm theo thi pháp truyện ngắn hiện đại, sẽ làm mất đi cái hồn riêng của tác phẩm Chính vì vậy, theo chúng tôi ,trong quá trình "giải mã" tác phẩm, ta nên chú trọng đến đặc trưng thi pháp của thể loại truyền kì Có như vậy, ta mới gọi ra được cái hồn riêng của tác phẩm

2 Đặt tác phẩm trong bối cảnh lịch sử, văn hóa - xã hội

Tác phẩm văn chương là sự phản ánh hiện thực qua lăng kính là đôi mắt

của nhà văn Vì vậy, tác phẩm văn chương bao giờ cũng mang yếu tố hiện thực; yếu tố văn hóa, dấu ấn thời đại trong nó Nếu như không nắm được bối cảnh ra đời của tác phẩm, chúng ta sẽ không thể chiếm lĩnh được một cách đầy đủ nhất tác phẩm đó Để giúp học sinh chủ động trong quá trình tiếp nhận tác phẩm " Chuyện chức phán sự đền Tản Viên" ( "Tản Viên từ phán sự lục" - trích

Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ) chúng ta nên định hướng cho các em nắm được bối cảnh ra đời tác phẩm: Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ viết bằng

chữ Hán, gồm 20 truyện, ra đời vào đầu thế kỉ XVI Đây thực sự là một sáng tác văn học có sự gia công, hư cấu của tác giả Bối cảnh của các truyện xảy ra

ở thời nhà Lí, Trần, Hồ, Lê Sơ Nhưng tác giả viết truyện này khoảng nửa đầu thế kỉ XVI - khi đó chế độ phong kiến đang suy thoái, xã hội đầy rẫy bất công Nếu như không nắm được bối cảnh lịch sử, văn hoá xã hội Việt Nam lúc bấy giờ, học sinh sẽ không thể tiếp nhận được giá trị hiện thực sâu sắc của tác phẩm này

3 Tiếp nhận tác phẩm theo cấu trúc truyện cổ trung đại

Theo sự tìm hiểu của chúng tôi, ở nhiều sách tham khảo; sách thiết kế bài giảng, hầu hết các tác giả đi vào phân tích tác phẩm theo nhân vật Ví dụ:

Trong Kĩ năng đọc - hiểu văn bản Ngữ văn 10 do Nguyễn Kim Phong (Chủ

biên), Nxb Giáo dục (2007), tác giả đã đi vào phân tích tác phẩm theo bố cục:

1 Ngô Tử Văn - kẻ sĩ khảng khái, bất khuất, dũng cảm chống gian tà, bảo vệ chính nghĩa / 2 Ngụ ý phê phán của truyện / 3 Những nét đặc sắc về nghệ

thuật Trong Thiết kế bài học Ngữ văn 10 do Phan Trọng Luận (Chủ biên),

Nxb Giáo dục (2006), tác giả đã phân tích tác phẩm theo bố cục: a Nhân vật

Tử Văn / b Nghệ thuật tác phẩm Trong Giới thiệu giới thiệu giáo án Ngữ văn 10 do Nguyễn Hải Châu (Chủ biên), tác giả cũng đi tìm hiểu tác phẩm theo nhân vật Trong Thiết kế bài giảng Ngữ văn 10 do Nguyễn Văn Đường

(Chủ biên), Nxb Hà Nội (2006), tác giả đã hướng dẫn tóm tắt tác phẩm theo cấu trúc của truyện, nhưng khi đi vào phân tích tác phẩm lại đi theo bố cục: 1 Nhân vật Ngô Soạn (Tử Văn) - người đốt đền tà / 2 Ngụ ý phê phán / 3 Nghệ thuật kể chuyện và vai trò của yếu tố kì ảo Nhìn chung mỗi cách chia

trên đều có những ưu điểm của nó Nhưng theo thiển ý của chúng tôi, nếu chúng ta đi vào tiếp nhận tác phẩm theo những cấu trúc trên chúng ta sẽ "để sót" nhiều giá trị của tác phẩm, sẽ không có sự hài hoà giữa các nhân tố trong tác phẩm Ví dụ: Nếu khi đi vào phân tích nhân vật Tử Văn chúng ta sẽ 'để sót" các nhân vật khác như: hồn ma tên Bách hộ họ Thôi, Thổ công, Diêm Vương, nhân vật các thần thánh ăn của đút Những nhân vật trên tuy không phải là nhân vật chính nhưng nếu thiếu những nhân vật này tác phẩm sẽ mất

đi giá trị của nó Bởi, qua những nhân vật này, tác giả mới có thể phản ánh được giá tri hiện thực, cũng như bộ mặt của xã hội đương thời Hơn nữa nếu tìm hiểu theo một trong những cấu trúc trên, chúng ta sẽ đánh mất đi sự liền mạch trong sự phát triển của câu chuyện, sẽ không thấy được sự hấp dẫn trong mô típ: thắt nút - cao trào - mở nút, sẽ đánh mất đi sự hoà quyện giữa giá trị nội dung và nghệ thuật, giữa yếu tố hiện thực và kì ảo (một trong những đặc trưng cốt lõi của thể loại truyền kì) Hơn nữa, nếu không tỉnh táo, chúng ta sẽ rơi vào tình trạng trùng lặp ý trong các phần, thiếu đi sự logic; liền mạch Theo thiển ý của chúng tôi, khi đi vào tiếp nhận tác phẩm này, chúng tôi đi vào tìm hiểu theo bố cục ba phần: Mở truyện, thân truyện và kết truyện thì sẽ tránh được những điều trên Điều đó, chúng tôi thể hiện trong giáo án sau:

Hoạt động của GV và HS Nội dung cần đạt

I Tìm hiểu chung.

1 Tác giả Nguyễn Dữ

2 Truyện truyền kì ở Việt Nam và

Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ

3 Tìm hiểu khái quát về "Chuyện chức phán sự đền Tản Viên"

a Bố cục: 3 phần

- Mở truyện: giới thiệu về Ngô Tử Văn

- Thân truyện: diễn biến vụ án đốt đền +Tử Văn đốt đền tà

+ Tử Văn gặp kẻ tự xưng là cư sĩ và Thổ công

+ Tử Văn bị bắt và cuộc xử kiện ở dưới Minh ti

+ Tử Văn nhận chức phán sự đền Tản Viên

- Kết truyện:

+ Cuộc gặp giữa quan phán sự với người quen

+ Lời bình cuối truyện

b Chủ đề:

II Đọc hiểu chi tiết.

CH 1: Phân tích hình ảnh và lời

nói của kẻ tự xưng là cư sĩ?

Thái độ của Tử Văn? Ngụ ý của

truyện?

"Nhà ngươi đã theo nghiệp nho,

đọc sách vở của thánh hiền, há

không biết cái đức của quỷ thần

sao, cớ gì lại khinh nhờn huỷ

tượng, đốt đền khiến cho hương

lửa không có chỗ tựa nương, oai

linh không có nơi hiển hiện

Biết điều thì dựng trả lại ngôi đền

như cũ”

- GV: Hung thần đi rồi, đến chiều

Tử Văn lại gặp một ông già Lúc

này Tử Văn mới biết kẻ tự xưng

là cư sĩ kia thực chất là hồn ma

viên tướng bại trận của Bắc triều

CH 2: Cuộc gặp gỡ thứ hai này

có tác dụng gì đến sự phát triển

1 Mở truyện

2 Thân truyện

a Tử Văn đốt đền tà

b Tử Văn gặp kẻ tự xưng là cư sĩ và Thổ công.

* Cuộc gặp thứ nhất:

- Trong cơn sốt, Tử Văn gặp một người cao lớn, đầu đội mũ trụ, tự xưng là cư

sĩ, đòi Tử Văn " dựng trả đền"

- Y còn nhân danh người theo đạo nho buộc tội Tử Văn, lấy oai linh của quỷ thần hăm doạ, rồi tức giận phất áo ra đi

- Tử Văn vẫn giữ thái độ điềm nhiên" ngồi ngất ngưởng", không hề khiếp sợ trước những lời đe nạt, doạ dẫm của tên hung thần bởi chàng tin vào hành động chính nghĩa của mình

- Ngụ ý phê phán: Tác giả mượn chi tiết

kỳ ảo này để lên án lũ giặc xâm lược, lúc sống cũng như lúc chết đều không

từ bỏ bản chất tham lam, hung ác, xảo trá, lừa lọc

* Cuộc gặp thứ hai:

- Tử Văn biết được Thổ công thực sự

của cốt truyện và nhân vật

chính?

Bối cảnh câu chuyện trong tác

phẩm là thời gian giặc Minh sang

xâm chiếm nước ta ( 1407

-1427) nhưng tác giả viết truyện

này khoảng nửa đầu thế kỷ XVI

-khi đó giai cấp phong kiến Việt

Nam đang suy thoái, nội chiến Lê

- Mạc bắt đầu xảy ra, xã hội đẩy

rẫy những bất công

- GV: Thổ công xuất hiện và hỗ

trợ cho cuộc chiến đấu của Tử

Văn vì cuộc chiến đấu của chàng

ngày càng gay go, quyết liệt Chi

tiết hư cấu Tử Văn chết để xuống

tận Minh ti truy đuổi đến cùng

cái ác và kẻ gian tà là một chi tiết

giàu ý nghĩa Sử dụng chi tiết

này, Nguyễn Dữ đưa người đọc

của ngôi đền và lý do vì sao Thổ công

để mất đền, đó là do:

+ Thiếu sự đề phòng + Các thần miếu bên cạnh vì " tham của đút" nên tìm cách bưng bít sự thật, bênh vực cho kẻ ác, tạo điều kiện cho cái ác tiếp tục lộng hành

- Thổ công là người bị " tên giặc giảo hoạt" đánh đuổi, cướp đền phải đến nương nhờ đền Tản Viên chờ dịp lấy lại đền Thổ công cảm kích trước hành động đốt đền của Tử Văn nên đi tìm gặp chàng và kể đầu đuôi mọi chuyện rồi còn bầy kế giúp chàng quyết chiến đấu đến cùng vì chính nghĩa Đây chính

là lôgíc cho sự phát triển của cốt truyện

và nhân vật chính

- Mặt khác chi tiết này còn phản ánh một phần hiện thực đã được kì ảo hoá

Đó là hiện thực đầy bất công trong xã hội đương thời mà ở đó điều nhức nhối nhất là bọn tham quan ô lại đã tiếp tay cho kẻ ác gây ra bao nỗi khổ cho ngưởi dân

vốn rất tò mò vào một thế giới

đầy bí ẩn mà ở đó diễn ra vụ xử

kiện của Diêm Vương

- Phiên toà xử kiện diễn ra hai

chặng rất gay cấn Xung đột của

truyện lên đến đỉnh điểm Tử Văn

có dịp bộc lộ khí phách, bản lĩnh

của chàng

CH 3: Vụ xử kiện ở dưới Minh

ti diễn ra như thế nào? Trong

phiên toà xử kiện Ngô Tử Văn

đã làm gì để đòi lại lẽ phải cho

mình? Phân tích bản lĩnh, khí

phách của chàng.

- Trước khi diễn ra phiên toà xử

kiện, bằng trí tưởng tượng của

mình Nguyễn Dữ đã tái hiện lại

một cách chân thực cảnh tượng ở

dưới âm phủ Đó là thế giới ngự

trị của những âm binh, đao phủ

Cảnh tượng hiện trước mắt Tử

Văn thật rùng rợn, kinh hãi Một

mình chàng phải chống lại cả thế

giới ma quỷ Thế nhưng trong

chính phiên toà xử kiện này bản

lĩnh của Tử Văn càng được sáng

rõ

- GV: Lời đơm đặt của tên hung

thần lúc này có tác động gì tới

diễn biến của truyện?

c Tử Văn bị bắt và vụ xử kiện ở dưới Minh ti

- Chặng 1:

+ Trước khi gặp Diêm Vương, Tử Văn

bị hai tên quỷ sứ giải xuống Minh ti trong cảnh bị gông trói

+ Đến Minh ti, chàng chịu ngay lời quát mắng của Diêm Vương " Mày là một kẻ hàn sĩ, sao dám hỗn láo, tội ác tự mình làm ra, còn trốn đi đằng nào?" Tử Văn

bị vu oan, bị uy hiếp, bị kết tội

+ Nhưng Tử Văn tỏ ra hết sức cứng cỏi, bất khuất ngay từ khi đặt chân vào cõi Minh ti: " Ngô Soạn này là một kẻ sĩ ngay thẳng ở trần gian, có tội lỗi gì xin bảo cho, không nên bắt phải chết một cách oan uổng" Chàng tự minh oan cho mình bằng cách tâu trình đầu đuôi sự việc trước Diêm Vương

+ Nhưng tên hung thần đã có mặt ở đây

từ trước cứ già mồm đơm đặt, bịa tạc khiến Diêm Vương nghi ngờ không biết tin ai

→ Đến đây mâu thuẫn của truyện lên đến đỉnh điểm

- Lời phán của Diêm Vương

trước khi trị tội tên hung thần: "

Lũ các ngươi chia toà sở, giữ

chức sự, cầm lệnh chí công, làm

phép chí công, thưởng thì xứng

đáng mà không thiên vị, phạt thì

đích xác mà không nghiệt ngã,

vậy mà còn có sự dối trá càn bậy

như thế " cho ta thấy được thế

giới âm phủ cũng đầy rẫy những

bất công do lũ quan lại câu kết

với nhau và câu kết với cái ác để

kiếm trác nhằm che mắt Diêm

Vương Thật may, nhờ có Tử

Văn với hành động dũng cảm của

mình đã giúp Diêm Vương nhận

ra được bản chất của những kẻ

vốn được coi là " quan phụ mẫu"

của dân

CH 4: Truyện được mở nút với

kết thúc của phiên toà như thế

nào?

- Chặng 2 :

+ Tử Văn đề nghị Diêm Vương cho người đến đền Tản Viên xác minh sự thực: " Nếu nhà vua không tin lời tôi, xin đem tư giấy đến đền Tản Viên để hỏi, không đúng như thế, tôi xin chịu thêm cái tội nói càn"

+ Trước thái độ quyết liệt của Tử Văn tên hung thần có vể sợ hãi nhưng vẫn chưa chịu cúi đầu nhận tội mà còn giở giọng nhân nghĩa

+ Nhưng cuối cùng sự thực được sáng

tỏ Lẽ phải thuộc về Tử Văn Bản chất gian xảo của tên hung thần bị bóc trần

→ Câu chuyện được mở nút dần

- Đến đây câu chuyện được mở nút với kết thúc có hậu ( giống như kết thúc của kiểu truyện cổ tích): Chính nghĩa thắng gian tà, thiện thắng ác ( dù lúc đầu cái thiện có bị cái ác che khuất) Tên hung thần bị hình phạt đích đáng: lồng sắt

- Hình phạt Diêm Vương dành

cho hồn ma Bách hộ họ Thôi quả

là đúng người đúng tội Bởi khi

sống, đến Việt Nam xâm lược

hắn đã thất bại nhục nhã, đến lúc

chết lại biến thành hồn ma lẩn

quất trên đất Việt làm điều dối

trá, càn bậy, hắn lại tiếp tục nếm

mùi thất bại Phải chăng đó là số

phận chung cho những tên xâm

lược?

CH 5: Diêm Vương có vai trò gì

trong vụ xử kiện ở dưới Minh

ti? Chi tiết Diêm Vương xử kiện

nói lên điều gì?

- GV: Diêm Vương được coi là

bậc chí tôn ở dưới Minh ti, là

người cầm cân nẩy mực, là người

đại diện cho công lý cho lẽ phải

Vì thế Diêm Vương có vai trò rất

quan trọng trong vụ xử kiện

Diêm Vương chính là người bóc

trần lớp màn của sự thật đang bị

lớp màn của sự dối trá che khuất,

và đem trả lại sự trong sạch cho

Tử Văn, cho lẽ phải

chụp vào đầu, khẩu gỗ dét vào miệng,

bỏ vào ngục Cửu U Còn Tử Văn được khẳng định công lao trừ hại, được Diêm Vương sai lính đưa về nhà, và được hưởng lộc

- Ý nghĩa của việc Diêm Vương xử kiện dưới Minh ti

+ Chi tiết Diêm Vương xử kiện ở dưới Minh ti trước hết thể hiện khát vọng công lý chưa thực hiện được trong cuộc sống trần thế của người xưa

- Vì thế chúng ta thấy vụ xử kiện

diễn ra ở cõi âm và người được

coi là hoàng đế của cõi âm cũng

chính là vị quan toà xử kiện Lí

do vì sao phải xuống cõi âm Tử

Văn mới tìm được công lí cho

mình? Đó chẳng phải là do hiện

thực đương thời đầy rẫy những

bất công đó sao?

- Ngày nay, ý nghĩa của truỵên

vẫn còn nguyên giá trị ( tính thời

sự) nhất là việc chống tham

nhũng, chống việc chạy tội và

chống xét xử oan sai

CH 6: Em hiểu như thế nào về

chức phán sự? Tại sao Tử Văn

lại nhận chức quan này? Việc

Tử Văn nhận chức phán sự có ý

nghĩa gì?

+Khẳng định niềm tin chính nghĩa nhất định sẽ thắng gian tà

+ Đồng thời qua đó truyện có ý nghĩa khuyên răn, giáo dục con người nên sống và hành động như thế nào cho đúng đắn, hợp lẽ phải, tránh làm điều ác

d.Tử Văn nhận chức phán sự đền Tản Viên.

- Chức phán sự: là chức quan xem xét

về các vụ kiện tụng, giúp việc cho người xử án Đó là chức quan thực hiện công lý

- Tử Văn xứng đáng nhận chức quan này vì chàng đã dũng cảm bảo vệ công lí

- Ý nghĩa:

+ Sự thưởng công xứng đáng cho những người chính trực, dũng cảm + Khích lệ mọi người dũng cảm chống lại cái xấu, cái ác

+ Sự bất tử hoá khát vọng chính nghĩa, công lí

- GV: Cuối cùng truyện kết thúc

ra sao?

CH 7: Chi tiết kì ảo ở cuối

truyện gợi em nghĩ đến chi tiết

nào trong truyện " Chuyện Người

con gái Nam Xương" ? Ý nghĩa?

- Chi tiết này gợi chúng ta nhớ tới

chi tiết nàng Vũ Nương cũng biến

mất trên sóng nước trong cái nhìn

nuối tiếc của Trường Sinh Đó

chính một kiểu kết thúc có hậu

của truyện truyền kì

CH 8: Lời bình ở cuối truyện

cho thấy rõ quan điểm của tác

giả như thế nào về kẻ sĩ? Quan

điểm này có phải chỉ được bộc

lộ ở lời bình? Một bản lĩnh như

Ngô Tử Văn có thực sự quan

trọng với cuộc sống hôm nay

của chúng ta?

- Quan điểm này thể hiện rõ qua

hình tượng Ngô Tử Văn xuyên

3 Kết truyện.

a Cuộc gặp gỡ giữa quan phán sự với người quen.

- Chi tiết Tử Văn cưỡi gió biến mất thể hiện niềm tin mãnh liệt của nhân dân lao động thời xưa, niềm tin vào chân lí bất diệt của sự sống " ở hiền gặp lành"

Tử Văn được trở về sống với thế giới thần thánh , linh hồn bất tử

b Lời bình của tác giả

Lời bình thể hiện quan điểm của tác giả

về kẻ sĩ: kẻ sĩ cần cứng cỏi, cương trực,

có dũng khí Hãy dũng cảm chống lại cái xấu để bảo vệ công lý