BIẾN ĐỔI PHÂN TẦNG XÃ HỘI NGHỀ NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNGTỪ NĂM 2002 ĐẾN NĂM 2010

Tôi xin cam oan ây là công trình nghiên c u c a riêng tôi Các s li u, k t qu nêu trong lu n án là trung

th c, có ngu n g c rõ ràng và c trích d n y theo quy nh.

Tác gi

TR N V N TH CH

BB XH : B t bình ng xã h i

CCXH : C c u xã h i

CNH : Công nghi p hóa

CTBQ : Chi tiêu bình quân

B ng 3.1 Dân s trung bình n m c a thành ph à N ng 72

B ng 3.3 GDP theo giá th c t phân theo ngành kinh t 76

B ng 3.4 Bi n i t l dân s c a 9 nhóm ngh nghi p t 2002-2010 79

B ng 3.5 T tr ng thu nh p c a 40% dân s có thu nh p th p nh t

trong t ng s thu nh p c a toàn b dân c 86

B ng 3.6 TNBQ t ngh chính c a ng i lao ng/tháng và v th

phân t ng thu nh p theo 9 nhóm xã h i ngh nghi p 86

B ng 3.7 TNBQ t ngh chính c a ng i lao ng/tháng và v th

phân t ng thu nh p theo 9 nhóm xã h i ngh nghi p 87

B ng 3.8 Các nhóm xã h i ngh nghi p phân theo 5 nhóm thu nh p 90

B ng 4.6 T ng quan gi a nhóm tu i v i phân t ng thu nh p n m 2010 118

B ng 4.7. a bàn c trú c a 9 nhóm ngh nghi p chia theo khu v c

thành th - nông thôn thành ph à N ng 120

B ng 4.8 Trình h c v n (b ng c p cao nh t) c a 5 nhóm thu nh p 122

B ng 4.9 K t qu h i quy bi n i PTXH ngh nghi p v thu nh p

M U

1 Tính c p thi t c a tài

1.1 Tính c p thi t v m t lý lu n

Phân t ng xã h i (PTXH) là m t trong nh ng ch nghiên c u c b n

c a Xã h i h c n c ta, t u th p niên 90 c a th k XX n nay, ã cónhi u t ch c, cá nhân quan tâm nghiên c u, lí gi i v n PTXH trên c

ph ng di n lí lu n và th c ti n Tuy nhiên, các nghiên c u ch y u t p trungvào khía c nh PTXH v m c s ng; mô t , o l ng m c giàu nghèo, lí gi inguyên nhân Còn v ph ng di n PTXH ngh nghi p và s bi n i c aquá trình này thì ch a có nhi u nh ng nghiên c u Trong khi các nghiên c u

v PTXH trên th gi i u d a trên tiêu chí ngh nghi p PTXH thì Vi tNam, i u này còn ang ít c nghiên c u trong PTXH Vi t Nam Vì v y,

vi c xây d ng c s lý thuy t và ph ng pháp nghiên c u nh n th c y quá trình bi n i PTXH ngh nghi p nh m cung c p c li u cho vi c

ho ch nh chính sách i u ch nh PTXH ngh nghi p, phát tri n xã h i b n

v ng ang là yêu c u r t c n thi t hi n nay

1.2 Tính c p thi t v m t th c ti n

Quá trình chuy n i sang n n kinh t th tr ng cùng v i vi c y

m nh công nghi p hóa, hi n i hóa và h i nh p qu c t ã và ang t o ra sthay i nhi u m t trong i s ng kinh t - xã h i S thay i u tiên và c n

b n ó là chuy n t c ch t p trung quan liêu bao c p sang c ch th tr ng;

t ch ch có 2 thành ph n kinh t thu c s h u nhà n c và t p th sangnhi u thành ph n kinh t (hi n nay là 4) v i nhi u hình th c s h u khácnhau S thay i t ch vi c làm c a ng i lao ng hoàn toàn do s phâncông, s p t c a Nhà n c, c a t p th t i ch ng i lao ng ch ng t o

ra vi c làm và t tìm ki m vi c làm cho mình Các lo i hình ngh nghi p thìngày càng phát tri n theo h ng phong phú a d ng h n S d ch chuy n lao

ng gi a các l nh v c ngh nghi p di n ra m nh m theo h ng gi m d n

lao ng trong các ngh mang c tr ng c a xã h i nông nghi p truy n th ng

và t ng lên áng k lao ng trong các ngh c a xã h i công nghi p hi n i

Bi n i v c c u kinh t kéo theo bi n i v m t xã h i: Phân t ng xã

h i, phân hoá giàu nghèo di n ra khá gay g t Tr c ây v i c ch t p trungquan liêu bao c p ít d n n s khác bi t v m c s ng gi a các t ng l p nghnghi p Nay c ch th tr ng ã tác ng m nh m t o ra s khác bi t vkinh t , c ng nh kh n ng ti p c n các nhu c u v t ch t, tinh th n gi a cácnhóm xã h i ngh nghi p T ng l p giàu có u th trong vi c ti p c n các

d ch v y t , giáo d c, th h ng v n hóa tinh th n, c h i th ng ti n còn

t ng l p nghèo thì ang g p r t nhi u khó kh n v nhi u m t trong cu c s ng

Có th nói r ng, s thay i v c u trúc phân t ng xã h i (PTXH) là m ttrong nh ng d u hi u u tiên và rõ nét nh t v s bi n i xã h i trong giai

o n t 1986 n nay; c bi t là trong th p niên u c a th k XXI, khi

n c ta ch tr ng thúc y nhanh ti n trình công nghi p hóa, hi n i hóa vàphát tri n kinh t th tr ng Vì v y, vi c nghiên c u, kh o sát th c t nh n

di n s bi n i xã h i nói chung, c bi t là s bi n i PTXH ngh nghi p

là yêu c u có ý ngh a c p thi t cho vi c qu n lý s phát tri n xã h i

Không n m ngoài xu th chung c a c n c, thành ph à N ng c ng

ã và ang di n ra quá trình bi n i kinh t - xã h i trên nhi u m t d i tác

ng c a quá trình công nghi p hóa, hi n i hóa, ô th hóa và phát tri nkinh t th tr ng Tuy nhiên, m i a ph ng do nh ng i u ki n và l i th

v t nhiên, v kinh t , v n hóa, xã h i mà xác nh nh ng quy t sách nh m

nh h ng s phát tri n và bi n i c a PTXH ngh nghi p nh ng m ckhác nhau à N ng c tách ra t t nh Qu ng Nam - à N ng tr thành

n v hành chính tr c thu c Trung ng t n m 1997; nh ng n m sau ó,

nh t là t n m 2002 n n m 2010 là giai o n thành ph th c hi n quá trình

ô th hóa r ng kh p v i quy mô, t c r t nhanh (sau n m 2010, do nh

h ng cu c kh ng ho ng kinh t th gi i nên quá trình ô th hóa ch m l i)

T khi tr thành n v hành chính tr c thu c trung ng, n n m 2010, à

N ng ã thu h i t v i t ng di n tích 11.488 ha; t ng s ti n chi cho n bù

gi i t a các khu dân c kho ng 5000 t ng; t ng s h thu c di n gi i t a

n bù g n 90.000 h Trong ó, s h gi i t a thu h i i h n là 41.282 h , s h

gi i t a thu h i m t ph n 21.125 h , s h gi i t a t nông nghi p, lâm nghi p20.333 h V i các ch tr ng, chính sách quy ho ch, ch nh trang ô th ã t o

ra nh ng s thay i l n v không gian v t ch t ô th , v c c u kinh t - xã h i

và chi n l c phát tri n n n kinh t c a thành ph T t c nh ng y u t ó u

có s tác ng m nh m n bi n i PTXH ngh nghi p

Th c t nói trên cho th y, vi c v n d ng lý thuy t và ph ng pháp xã

h i h c vào nghiên c u bi n i xã h i nói chung và c bi t là s bi n iPTXH ngh nghi p nói riêng, trên quy mô toàn qu c c ng nh i v i thành

ph à N ng là vi c làm c n thi t nh m nh n di n th c tr ng bi n i, lu n

gi i nh ng y u t tác ng n s bi n i c ng nh ánh giá h qu c a s

bi n i PTXH ngh nghi p n s phát tri n kinh t - xã h i, t ó ki n ngh

nh ng gi i pháp h p lý h ng n s phát tri n kinh t - xã h i nhanh và b n

v ng là i u h t s c c n thi t Vi c l a ch n tài: Bi n i phân t ng xã

h i ngh nghi p thành ph à N ng t n m 2002 n n m 2010

nghiên c u là nh m áp ng các yêu c u quan tr ng nói trên

2 M c tiêu và nhi m v nghiên c u c a lu n án

2.1 M c tiêu nghiên c u: Góp ph n làm rõ thêm nh ng v n lý lu n

và ph ng pháp nghiên c u v PTXH ngh nghi p và bi n i PTXH nghnghi p; nh n di n th c tr ng bi n i PTXH ngh nghi p t n m 2002 - 2010,tìm hi u nh ng y u t tác ng n s bi n i c ng nh h qu c a nh ng

bi n i ó n s phát tri n kinh t - xã h i thành ph à N ng; xu tcác gi i pháp nh m phát tri n xã h i b n v ng

2.2 Nhi m v nghiên c u: t c m c tiêu nói trên, Lu n án cócác nhi m v sau:

- Xác nh c s lý lu n, ph ng pháp lu n và các khái ni m PTXHngh nghi p và bi n i PTXH ngh nghi p.

- Phân tích d li u nh n di n th c tr ng bi n i PTXH ngh nghi p

- Lu n gi i nh ng nhân t ch y u tác ng làm bi n i PTXH ngh nghi p

- ánh giá nh h ng c a s bi n i PTXH ngh nghi p n s pháttri n kinh t - xã h i

- D báo xu h ng bi n i PTXH ngh nghi p trong nh ng n m t i thành ph à N ng

nghi p ang ho t ng kinh t th ng xuyên trong 12 tháng qua th i i m

i u tra Vì các nhóm xã h i ngh nghi p nh nông dân, lao ng gi n n,buôn bán - d ch v có ho t ng kinh t không b gi i h n b i tu i ngh h ucho nên s li u c s d ng trong Lu n án bao g m nh ng ng i lao ng

15 tu i n trên 60 tu i ang có ngh nghi p ( ã c lo i tr i nh ng

ng i ang i h c)

3.3 Ph m vi nghiên c u: Lu n án nghiên c u s bi n i phân t ng xã

h i ngh nghi p thành ph à N ng t n m 2002 n 2010, là giai o nthành ph th c hi n quá trình công nghi p hóa, hi n i hóa và ô th hóa

r ng kh p v i quy mô l n và t c nhanh nên t o ra s bi n i v phân t ng

xã h i ngh nghi p m nh m

4 Câu h i nghiên c u

t c m c ích nghiên c u nêu trên, các câu h i nghiên c u cxác nh nh sau:

- Câu h i 1: C n d a trên c s ph ng pháp lu n nào nghiên c uquá trình bi n i PTXH ngh nghi p hi u qu nh t.

- Gi thuy t 1: T sau n m 2000 n nay, s PTXH ngh nghi p thành

ph à N ng di n ra nhanh h n v c quy mô, m c so v i tình hình chung

c a c n c; trong ó, nhóm xã h i ngh nghi p nông dân ch u s bi n ingh nghi p nhi u nh t

- Gi thuy t 2: Các y u t gi i tính, tu i, a bàn sinh s ng, trình h c

v n ã tác ng m nh n s bi n i PTXH ngh nghi p

- Gi thuy t 3: Ch tr ng y nhanh ti n trình ô th hóa và chính sách

u tiên phát tri n giáo d c - ào t o ngu n nhân l c là nh ng y u t quan

tr ng thúc y s bi n i PTXH ngh nghi p c a thành ph à N ng

V th quy n

l c ngh nghi p

V th xã h ingh nghi p

Bi n i PTXH ngh nghi p

b Bi n ph thu c

S bi n i phân t ng xã h i ngh nghi p c xác nh qua các chbáo sau:

- Bi n i PTXH v v th quy n l c ngh nghi p

- Bi n i PTXH v v th kinh t (d a trên ch báo v m c thu nh p

c a 9 nhóm xã h i ngh nghi p so sánh qua m c th i gian t 2002 n 2010)

- Bi n i PTXH v v th xã h i ngh nghi p (qua ý ki n ánh giá chquan c a ng i dân)

- V n d ng các lý thuy t c a Karl Marx, Max Weber và c a các nhàXHH hi n i lu n gi i s bi n i phân t ng xã h i ngh nghi p

C s phân lo i 9 nhóm xã h i ngh nghi p là d a vào b ng Danh m c ngh nghi p mà T ng c c Th ng kê xây d ng nh m ph c v cho các cu c KSMS h

gia ình n c ta trong h n m t th p niên qua nh sau:

* B s li u kh o sát m c s ng h gia ình n m 2002

- Nhóm ngh lãnh o, qu n lý là nh ng ng i n m gi các ch c v

ch ch t trong các c quan ng, nhà n c, oàn th t Trung ng n a

ph ng (bao g m 7 nhóm ngh có mã s 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17)

- Nhóm ngh doanh nhân là nh ng ng i gi v trí quan tr ng trong

các c quan Liên hi p, t ng công ty, công ty, doanh nghi p, xí nghi p (bao

g m 2 nhóm ngh có mã s 18 và 19)

- Nhóm ngh chuyên môn cao là nh ng ng i có trình chuyên môncao, k thu t cao trong các l nh v c y t , giáo d c, khoa h c k thu t, (g m

4 nhóm ngh có mã s 21, 22, 23, 24)

- Nhóm ngh nhân viên là nh ng ng i ph c v trong các l nh v c

khoa h c, k thu t, giáo d c, y t , v n phòng, (g m 6 nhóm ngh có mã s

31, 32, 33, 34 và 41, 42)

- Nhóm ngh công nhân là nh ng th chuyên nghi p và có k thu t.

H v n hành, l p ráp máy móc, lái xe, i u khi n các máy móc (g m 3 nhómngh có mã s 81,82, 83)

- Nhóm ngh buôn bán - d ch v là nh ng ng i bán hàng, làm d ch v ,

ng i m u, b o v , ti p th hàng hóa (g m 3 nhóm ngh có mã s 51, 52 và 91)

- Nhóm ngh ti u th công bao g m các lo i th xây d ng, khai thác

m , th th công m ngh (5 nhóm ngh có mã s 71, 72, 73, 74 và 79)

- Nhóm ngh lao ng gi n n bao g m nh ng ng i lao ng gi n

n trong khai thác m , xây d ng, và các l nh v c khác (có mã s ngh 93)

- Nhóm ngh nông dân bao g m nh ng ng i lao ng trong nông,lâm ng nghi p (2 nhóm ngh có mã s 61 và 92)

* B s li u kh o sát m c s ng h dân c n m 2010:

- Nhóm ngh lãnh o, qu n lý là nh ng ng i n m gi các ch c v

ch ch t trong các c quan ng, nhà n c, oàn th t TW n a ph ng(bao g m 7 nhóm ngh có mã s 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17)

- Nhóm ngh doanh nhân là nh ng ng i gi v trí quan tr ng trong

các c quan Liên hi p, t ng công ty, công ty, doanh nghi p, xí nghi p (có mã

s ngh 18 và 19)

- Nhóm ngh chuyên môn cao là nh ng ng i có trình chuyên môncao, k thu t cao trong các l nh v c Y t , giáo d c, khoa h c k thu t (g m

6 nhóm ngh có mã s 21, 22, 23, 24, 25, 26)

- Nhóm ngh nhân viên là nh ng ng i ph c v trong các l nh v c

khoa h c, k thu t, giáo d c, y t , v n phòng (g m 10 nhóm ngh có mã s

31, 32, 33, 34, 35, 36 và 41, 42, 43, 44)

- Nhóm ngh công nhân là nh ng th chuyên nghi p và có k thu t.

H v n hành, l p ráp máy móc, lái xe, i u khi n các máy móc (g m 3 nhómngh có mã s 81,82, 83)

- Nhóm ngh lao ng gi n n bao g m nh ng ng i lao ng gi n

n trong khai thác m , xây d ng, và các l nh v c khác (4 nhóm ngh có mã

s 91, 93, 94 và 96)

- Nhóm ngh nông dân bao g m nh ng ng i lao ng trong nông,lâm ng nghi p (4 nhóm ngh có mã s 61, 62, 63 và 92)

Trong k kh o sát m c s ng h gia ình n m 2002, T ng c c Th ng kê

l a ch n m u i u tra à N ng g m 320 h gia ình v i 1472 nhân kh u,trong ó có 718 ng i có vi c làm trên 9 nhóm ngh nghi p khác nhau th i

i m i u tra (tr l c l ng quân i) Nhóm i t ng ang ho t ng kinh

t nói trên (718 tr ng h p) có tu i th p nh t là 15, cao nh t là 68 tu i; v

gi i tính, có 51% nam, 49% n ; 76,1% tr ng h p khu v c thành th , 23,9% nông thôn

n cu c kh o sát vào n m 2010, m u nghiên c u c l a ch n g m

123 h v i 525 nhân kh u, trong ó có 267 ng i ang ho t ng kinh t

th ng xuyên trên 9 nhóm ngh nghi p khác nhau th i i m i u tra (tr l c

l ng quân i) Nhóm i t ng ang ho t ng kinh t nói trên (267 tr ng

h p) có tu i th p nh t là 16, cao nh t là 70 tu i; v gi i tính, có 49,4%nam, 50,6% n ; 85,1% tr ng h p thành th , 14,9% khu v c nông thôn

Nh v y, s ng i ang ho t ng kinh t th ng xuyên trên các nhóm

xã h i ngh nghi p khác nhau (tr l c l ng quân i) là nhóm i t ng ch

y u mà Lu n án l a ch n nghiên c u T ngu n tài li u g c c a c a T ng c c

Th ng kê k trên, tác gi lu n án ã ti n hành x lý d li u và phân tích nh mgóp ph n nh n di n s bi n i PTXH ngh nghi p à N ng, nh t là khía

c nh di d ng ngh nghi p trong c u trúc mô hình tháp phân t ng ngh nghi p

c a lao ng l y làm tiêu chí ánh giá m c quy n l c c a các nhóm xã

h i ngh nghi p t n m 2002 n n m 2010

* B s li u i u tra ch n m u do tác gi lu n án th c hi n:

Do file d li u c a 2 cu c kh o sát nói trên c a T ng c c Th ng kê có

nh ng h n ch nh t nh nh s l ng m u nh và c ch n m u i di n c p vùng, nên có thêm c s d li u tin c y h n v à N ng, tác gi còn ti nhành nghiên c u b sung v i s l ng 451 phi u tr ng c u ý ki n S phi u

i u tra này có c c u m u nh sau: V gi i tính, có 258 nam (57.2%), 193 n(42.8%); a bàn thành th có 382 ng i (84.7%), nông thôn g m 69 ng i(15.3%); v c c u nhóm tu i t 30 tr xu ng có 45 ng i (9.9%), t 31 - 40

tu i có 114 ng i (25.3%), t 41 - 50 tu i có 216 ng i (47.9%), t 51 - 60

tu i có 63 ng i (14%) và nhóm tu i trên 60 có 13 ng i (2.9%) Th i i m

i m i u tra c ti n hành vào cu i n m 2011 M u kh o sát c phân chia

g n u cho 7/7 n v qu n/huy n; trên m i n v qu n/huy n, nghiên c usinh l a ch n ng u nhiên m t i m dân c , sau ó m i t t c nh ng ng i t

15 tu i tr lên, ang làm vi c trên các ngh nghi p khác nhau kh o sát

C c u m u i u tra trên a bàn qu n/ huy n, nhóm xã h i ngh nghi p

M c ích c a nghiên c u b sung là thu th p thông tin v m c thu

nh p c a ng i lao ng theo nhóm ngh nghi p, ý ki n t ánh giá c a các

nhóm xã h i v v th kinh t - xã h i c a 9 nhóm xã h i ngh nghi p th i

i m n m 2002 và n m 2010; s c m nh n và ánh giá c a ng i dân v m ctác ng c a các chính sách n kh n ng di ng ngh nghi p trên a bàn

à N ng th i gian qua Vi c thu th p thông tin v thu nh p hàng tháng c a

ng i lao ng th i i m cách ây 10 n m là vi c r t khó, song trong th pniên u c a th k XXI, nh i m nh n c a à N ng là ti n hành gi i t a,

ch nh trang ô th trên quy mô toàn thành ph nên nhu c u th h (th xây

d ng và ph h ) r t l n Ngày công th h c nhi u ng i quan tâm n và

tr thành i m quy chi u giá tr lao ng các l nh v c công vi c khác N m

b t th c t ó, trong phi u i u tra b sung, tác gi ã ti n hành thu th p thôngtin thu nh p c a i t ng t ngày công lao ng nên ã t p h p c d liêu

c n thi t Ch duy nhóm ngh nghi p nông dân là g p khó kh n vì ch nh ngnông dân chuy n sang s n xu t hàng hóa h m i l ng hóa c m c thu

nh p, còn nh ng nông dân s n xu t nh theo hình th c truy n th ng thì có ít

ng i khai c thu nh p chính xác

- Ph ng pháp nh tính: Tác gi th c hi n 27 m u ph ng v n sâu và 4

cu c th o lu n nhóm, trong ó, i t ng ph ng v n sâu c l a ch n ng unhiên trên 9 nhóm xã h i ngh nghi p, m i nhóm ch n 3 ng i; th c hi n 1

- H th ng hóa, b sung và làm rõ thêm nh ng v n lý lu n v PTXH

và bi n i PTXH ngh nghi p; c bi t là xây d ng khái ni m, h th ng tiêuchí ánh giá nghiên c u v bi n i PTXH ngh nghi p

- Phân tích, mô t th c tr ng bi n i PTXH ngh nghi p TP à

N ng t n m 2002 n n m 2010 và a ra d báo xu h ng bi n i nh ng

n m sau 2010

- Lý gi i và ch ra nh ng y u t tác ng n quá trình bi n i PTXHngh nghi p thành ph à N ng t n m 2002 n n m 2010

- ánh giá nh h ng c a s bi n i PTXH ngh nghi p n s pháttri n kinh t - xã h i c a à N ng

7.2 óng góp v m t th c ti n

- K t qu nghiên c u có th dùng làm tài li u tham kh o trong các công

vi c ho ch nh và th c hi n các chính sách phát tri n kinh t - xã h i c ng

nh l a ch n gi i pháp có tính kh thi i u ch nh PTXH ngh nghi p, pháttri n xã h i b n v ng

- K t qu nghiên c u có th dùng làm tài li u tham kh o trong nghiên

c u và gi ng d y nh ng v n liên quan n s bi n i xã h i trong i u

ki n y m nh công nghi p hóa, hi n i hóa, ô th hóa và phát tri n kinh t

th tr ng hi n nay

8 K t c u c a lu n án

Ngoài ph n m u, k t lu n, danh m c tài li u tham kh o và ph l c,

lu n án g m 5 ch ng, 13 ti t

Theo ý ki n c a nhi u nhà nghiên c u, Karl Marx là ng i cung c p cho

xã h i h c nh ng lu n i m g c, c b n v PTXH Tuy Karl Marx không

c p riêng bi t n PTXH hay các y u t tác ng n PTXH, nh ng xuyên su tcác tác ph m c a ông, chúng ta có th th y Karl Marx ã quy s phân chia giai

c p xã h i và PTXH u b t ngu n t s phân chia và khác bi t v quy n s

h u t li u s n xu t Karl Marx coi ây là y u t ch y u d n n phân hóa giai

c p và PTXH

Cùng v i Karl Marx, Max Weber là ng i có nhi u óng góp quan

tr ng v lý lu n phân t ng Nh ng quan i m v PTXH c a ông th c s h uích trong vi c phân tích và lý gi i hi n t ng PTXH di n ra gi a các thànhviên xã h i

Quan i m ch o c a ông là xem xét PTXH d a trên ba y u t ch

y u, ó là: V th kinh t hay tài s n; v th xã h i hay uy tín; và v th chính

tr hay quy n l c Trong ba y u t trên, Max Weber không tuy t i hóa y u

t nào mà cho r ng s b t bình ng xã h i, phân t ng xã h i ph i c lý

gi i t tác ng c a c ba y u t trên c bi t, khi ánh giá v y u t quy n

l c kinh t , Max Weber ã nh n m nh n t m quan tr ng c a c may th

tr ng nh là c s kinh t c a s phân hóa giai c p h n là s h u tài s n nh

quan i m c a Karl Marx Nh v y, trong các y u t liên quan n kinh t thìMax Weber chú tr ng nhi u h n n y u t c may mà m i ng i ã embán k n ng lao ng ngh nghi p c a mình trên th tr ng.

Trên c s lý lu n n n t ng c thi t l p tr c ó, t nh ng n m 40

c a th k XX n nay, thu t ng phân t ng xã h i c s d ng khá r ngrãi r t nhi u n c trên th gi i Và nhi u công trình nghiên c u i sâu kh osát, lý gi i hi n th c PTXH di n ra trong các xã h i và các tác gi ã có s bsung phát tri n lý thuy t phân t ng

Nhà xã h i h c M Erik Olin Wright, d a trên quan i m c a Karl Marx

và Max Weber ã phát tri n lý thuy t v giai c p Ông cho r ng, trong n n s n

xu t t b n ch ngh a hi n i, v trí c a m t cá nhân c xác l p d a trên bakhía c nh trong ki m soát các ngu n l c kinh t , ó là: s ki m soát i v i

u t hay v n ti n t ; s ki m soát các t li u s n xu t v t ch t (ru ng t haycông x ng và công s v n phòng); và s ki m soát i v i s c lao ng ây là

nh ng khía c nh cho phép nh n di n các giai c p ch y u [trích theo 4, 115] n n m 1982 Wright và m t s tác gi khác b sung thêm ba ch báo phân chia giai c p xã h i, ó là: m c tham gia quy t nh; quy n uy i v i

tr.106-nh ng ng i khác khi làm vi c; m c c l p và t tr.106-nh h ng mà con ng i

có trong công vi c c a h D a trên nh ng ch báo này, h phân ra các giai t ngsau: nhà t b n, ng i qu n lý, công nhân và t s n nh [trích theo 63, tr.4]

1.1.2 Nghiên c u v phân t ng xã h i ngh nghi p

Nghiên c u PTXH n c M , tác gi Ian Robertson d a trên c s thu

nh p và ngh nghi p ã phân chia xã h i M thành 6 giai t ng: (t ng 6) giai

c p th ng l u l p trên - là t ng l p quý t c thu c dòng dõi n i ti ng, là nh ngnhà t b n l n, lâu i, có quy n l c và uy tín l n nh t trong xã h i; (t ng 5)giai c p th ng l u l p d i là nh ng ng i có ti n, h là nh ng ng i buônbán b t ng s n, các ông trùm th c n nhanh, trùm máy tính, ng i trúng x

s và nh ng ng i giàu khác m i n i; (t ng 4) giai c p trung l u l p trên bao

g m nh ng gia ình th ng gia và các ch doanh nghi p; (t ng 3) giai c ptrung l u l p d i bao g m nh ng th ng nhân c nh và i lý buôn bán,giáo viên, y tá, k thu t viên và các nhà qu n lý c trung bình, h là nh ng

ng i có thu nh p trung bình và công vi c c a h không ph i là lao ng chântay; (t ng 2) giai c p lao ng bao g m m t s ông nh ng ng i da màu và ít

c h c hành h n so v i giai c p trên Giai c p này bao g m ch y u nh ngcông nhân c c n xanh , nh ng ng i bán hàng, nhân viên ph c v , côngnhân bán chuyên nghi p c tr ng c a h là lao ng chân tay và h u nhkhông có uy tín; (t ng 1) giai c p h l u bao g m nh ng ng i th t nghi p kéodài, không ngh nghi p, nh ng ng i nghèo kh s ng nh tr c p c a xã h i

H là nh ng ng i có a v hèn kém nh t trong xã h i [trích theo 94, tr.16]

C ng d a trên 2 tiêu chí là ngh nghi p và m c thu nh p, Gilbert Kahl(1996) a ra cách phân chia mô hình c u trúc t ng l p xã h i M thành 6

t ng l p: T ng l p trên nh (t ng 6) là các nhà t b n, chi m kho ng 1% dân

s có m c thu nh p kho ng 2 tri u USD/n m, h là các nhà u t , nh ng

ng i th a k tài s n l n, các nhà qu n tr ; t ng th 5 là nh ng ng i thu c

t ng l p trung l u trên, h là các nhà qu n lý cao c p, nh ng ng i có chuyênmôn và là ch s h u các doanh nghi p c trung bình H chi m kho ng 14%dân s và có thu nh p kho ng 120.000 USD/n m; t ng th 4 là nh ng ng ithu c l p trung l u, chi m kho ng 30% dân s v i thu nh p kho ng 55.000USD/n m, h là nh ng ng i qu n lý c p th p, nh ng ng i bán chuyênnghi p, th th công, qu n c, c công và nh ng ng i buôn bán; t ng th

3 là nh ng ng i lao ng, chi m kho ng 30% dân s , thu nh p kho ng35.000 USD/n m, h là nh ng ng i lao ng chân tay v i trình k n ng

th p; t ng th 2 là nh ng ng i lao ng nghèo có thu nh p kho ng 22.000USD/n m, h bao g m nh ng ng i lao ng chân tay c tr l ng th p,

nh ng ng i bán l và nh ng ng i làm d ch v ; cu i cùng là t ng áy v ithu nh p m t n m kho ng 12.000 USD, bao g m nh ng ng i th t nghi p,

nh ng ng i giúp vi c gia ình bán th i gian, nh ng ng i nh n tr c p xã

h i [trích theo 94, tr.16-17]

Nh t B n, t sau chi n tranh th gi i th hai, d a trên c s a v

vi c làm, quy mô kinh doanh và ngh nghi p, giáo s Tominaga Kenichi phânchia xã h i Nh t B n thành 7 t ng l p: T ng 7 g m nh ng nhà kinh doanh(thuê t 5 ng i tr lên); t ng 6 là nh ng lao ng trí óc (viên ch c) xí nghi p

l n (có 300 lao ng tr lên); t ng 5 là nh ng ng i lao ng trí óc xí nghi p

v a và nh ; t ng 4 g m công nhân xí nghi p l n; t ng 3 là nh ng ng i làmcông trong các nhân xí nghi p v a và nh ; t ng 2 là nh ng ng i t doanhquy mô nh (5 ng i tr xu ng; t ng 1 g m nh ng ng i làm nông nghi p,nông dân [trích theo 45, tr.22]

Trong nh ng n m g n ây, m t s nhà khoa h c Trung Qu c ã có

c p xã h i l n: (5) Th ng t ng xã h i (g m cán b lãnh o cao c p, giám

c các doanh nghi p l n, nhân viên chuyên nghi p cao c p và ch doanhnghi p t nhân l n); (4) trung th ng t ng (g m cán b lãnh o trung c p,nhân viên qu n lý các doanh nghi p l n, giám c các doanh nghi p v a và

nh , nhân viên k thu t chuyên nghi p và ch doanh nghi p v a); (3) trungtrung t ng (g m nhân viên k thu t chuyên nghi p s c p, ch doanh nghi p

nh , công ch c, h công th ng cá th , công nhân k thu t trung cao c p, hkinh doanh nông nghi p l n; (2) trung h t ng (g m ng i lao ng cá th ,nhân viên ngành th ng m i d ch v , công nhân, nông dân); (1) t ng áy(g m nh ng ng i cu c s ng khó kh n, không b o m vi c làm nh côngnhân, nông dân, ng i không ngh nghi p, th t nghi p và bán th t nghi p)

D a trên tiêu chu n ngh nghi p và tình hình chi m h u ba lo i ngu n

l c: t ch c, kinh t , v n hóa (ngu n l c t ch c bao g m ngu n l c t ch chành chính và ngu n l c t ch c chính tr , ch y u là ch nh ng n ng l c chi

ph i ngu n l c xã h i có c do d a vào h th ng t ch c chính quy n nhà

n c và t ch c ng (bao g m con ng i và v t ch t); ngu n l c kinh t ch

y u ch quy n s h u, quy n s d ng và quy n kinh doanh i v i t li u s n

xu t; ngu n l c v n hóa (k thu t) là ch tri th c và k n ng c xã h i công

nh n (thông qua b ng c p ho c giám nh t cách), nhóm nghiên c u này ti p

t c phân chia thành 10 t ng l p xã h i: (10) T ng l p nh ng nhà qu n lý nhà

n c và xã h i; (9) t ng l p giám c; (8) t ng l p ch doanh nghi p t nhân;(7) t ng l p nhân viên k thu t chuyên nghi p; (6) t ng l p công ch c; (5)

t ng l p h công th ng cá th ; (4) t ng l p nhân viên ngành th ng m i d ch

v ; (3) t ng l p công nhân ngành ngh ; (2) t ng l p lao ng nông nghi p; (1)

t ng l p nh ng ng i không ngh nghi p, th t nghiêp, bán th t nghi p nôngthôn và thành th [68, tr.5-6]

Trong nghiên c u này còn cho th y, xã h i Trung Qu c hi n nay m i

m t ng c p c hình thành t nhi u nhóm xã h i khác nhau Ch ng h n

ng c p th ng t ng c hình thành t nh ng t ng l p nh : nh ng nhà

qu n lý nhà n c và xã h i, nh ng giám c, nh ng ch doanh nghi p tnhân l n và m t b ph n t nhân viên k thu t chuyên nghi p cao c p M tkhác, trong m t t ng l p c ng c chia làm hai ng c p: m t b ph n thu c

v ng c p th ng t ng, còn l i thu c v trung th ng t ng Cu i cùng là

t ng áy là nh ng ng i làm công có cu c s ng nghèo kh , không có vi clàm n nh, là nh ng ng i nông dân lao ng T ng áy c hình thành

ch y u t nh ng ng i không ngh nghi p, th t nghi p, bán th t nghi p và

m t s nhóm ng i thu c m t s t ng l p nh ng ng i lao ng trong nôngnghi p, nh ng công nhân trong các xí nghi p và nhân viên ph c v trong l nh

v c th ng nghi p

Tuy nhiên, cách phân chia nói trên c ng không ph i không có nh ng

b t c p khi quy chi u vào th c ti n Ch ng h n v trí t ng th 9 là t ng l pgiám c và sau ó, t ng th 8 là nhóm ch doanh nghi p t nhân, i u này

ch a h n úng b i trong th c t phát tri n theo c ch th tr ng ã và ang

có nhi u ch doanh nghi p t nhân thành t s h u hàng t ô la, h có v

th r t cao so v i t ng l p giám c

M c dù v y, có th kh ng nh quan i m ti p c n v c c u xã h i,phân t ng xã h i nói trên c a L c H c Ngh và các c ng s cho phép nh n

di n rõ h n, c th h n, chính xác h n v s chuy n ng, bi n i xã h iTrung Qu c trong quá trình y m nh công nghi p hóa, hi n i hóa, pháttri n kinh t th tr ng Vi t Nam c ng ang th c hi n quá trình ó nên s

bi n i xã h i có nh ng nét t ng ng v i nh ng gì ã và ang di n ra Trung Qu c Vì v y quan i m ti p c n nói trên s là s g i ý, g i m r t h uích cho vi c nghiên c u bi n i t ng xã h i ngh nghi p thành ph à

N ng mà Lu n án ã l a ch n

Công trình nghiên c u do tác gi Phùng Th Hu (Ch biên) (2008):

Bi n i c c u giai t ng Trung Qu c trong th i k c i cách m c a [35],

ã nh n di n và phân tích quá trình bi n i giai t ng xã h i Trung Qu c t

nh n th c lý lu n n th c ti n bi n i c c u giai t ng t khi t n c này

ti n hành c i cách m c a, phát tri n m nh m kinh t th tr ng D a trên

nh ng tiêu chí: ngh nghi p, a v chính tr , quy n s h u t li u s n xu t,trình v n hóa và a bàn sinh s ng, các tác gi ã phân chia xã h i Trung

Qu c ng i thành 7 t ng l p g m: (7)T ng l p qu n lý nhà n c và xã

h i, (6) t ng l p ch doanh nghi p t nhân, (5) t ng l p nhân viên khoa h c

k thu t, (4) t ng l p công th ng cá th , (3) t ng l p công nhân, (2) t ng l plao ng nông nghi p và (1) t ng l p nh ng ng i th t nghi p, bán th tnghi p thành th và nông thôn

Công trình nghiên c u c a Vi n tr ng Vi n Tri t h c - Xã h i h c,

Vi n Hàn lâm Khoa h c Ba Lan, GS,TS Henryk Domanski (2011), Ch

ãi ng theo n ng l c Ba Lan giai o n 1982-2008 c ng mang l i nhi u ýngh a v m t ph ng pháp lu n nghiên c u PTXH [30, tr.87-115].

Tác gi ã ti n hành phân tích các xu h ng phân t ng thu nh p trong

b i c nh n n kinh t chuy n i sang c ch th tr ng Ba Lan (b i c nhnghiên c u ây có nhi u nét t ng ng v i Vi t Nam hi n nay) Tôi s c

lu n gi i xem li u s phân t ng xã h i Ba Lan có tuân theo lôgic liên quan

n thu nh p d a trên c i m c a ngu n nhân l c và thu nh p d a vào kinhnghi m chuyên môn hay không [30, tr.88] Trung thành v i m c tiêu ra

ó, trong nghiên c u này, tác gi t p trung lu n gi i ba v n chính: (1)Trong n n kinh t th tr ng luôn t n t i m i quan h gi a thu nh p và giáo

d c; (2) m i quan h gi a thu nh p v i v trí chuyên môn ngh nghi p; (3)

m i quan h v s phân bi t mang tính c c u c a thu nh p gi a các khu v ckinh t (nhà n c và t nhân) Trên c s phân tích d li u có c t các

cu c i u tra ti n hành Ba Lan vào n m 1982, 1988, 1992-1995, 1997,

1999, 2002, 2005 và 2008, cùng v i k thu t x lý mô hình OLS h i quy a

bi n, tác gi l n l t làm rõ ba v n quan tâm nêu trên

Tr c h t, thu nh p theo trình h c v n, k t qu phân tích cho th y

có s gia t ng g n nh n nh c a thu nh p liên quan n trình i h c.Xem xét m i t ng quan gi a thu nh p và s n m i h c c ng cho th y xu

h ng thu n chi u Thu nh p i v i nhóm có trình h c v n cao nh t và

th p nh t ã gi m kho ng cách theo th i gian T k t qu ó tác gi kh ng

nh vai trò ngày càng t ng c a giáo d c i v i thu nh p

Th hai, tác ng c a y u t ngh nghi p n thu nh p T phân tíchcác mô hình h i quy, tác gi i n k t lu n: N n kinh t th tr ng ngày càngphát tri n và m r ng Ba Lan ã t o ra các c h i t ng thu nh p i v i

ng i lao ng, nh t là i v i lao ng có chuyên môn cao và kinh nghi m

qu n lý; i v i các ch doanh nghi p c ng có thu nh p cao nh ng có xu

h ng gi m trong nh ng n m chuy n i kinh t k ti p

Th ba, tác ng c a khu v c kinh t (t nhân và nhà n c) Các nhóm

có trình i h c, nhóm có k n ng chuyên môn cao và nhóm có kinhnghi m qu n lý có u th v t tr i v thu nh p so v i m c bình quân chung

c a xã h i u th c a các nhóm này l i c ki m ch ng khu v c kinh t

t nhân so v i nhà n c Có nhi u d u hi u b c u cho th y thu nh p trongkhu v c t nhân cao h n

Có th kh ng nh r ng, nghiên c u nói trên c a GS,TS HenrykDomanski ã khai m ra h ng nghiên c u sâu h n, c th h n v PTXH BaLan th i k chuy n i t th ch nhà n c xã h i ch ngh a sang kinh t th

tr ng Vì v y, nghiên c u này th c s có ý ngh a c v m t ph ng pháp lu n

và k thu t x lý d li u v n d ng nghiên c u bi n i PTXH ngh nghi p

n c ta nói chung và PTXH ngh nghi p thành ph à N ng nói riêng trongquá trình phát tri n kinh t th tr ng

T vi c t ng quan nh ng nghiên c u v PTXH c a th gi i nêu trên ãcho th y, ngày càng có nhi u các nghiên c u phân t ng d a vào tiêu chí nghnghi p phân chia Ngay trong t t ng c a Karl Marx c ng cao y u tphân công lao ng xã h i; s nh n m nh n c may th tr ng c a Max

Weber c ng là s quan tâm n l i th ngh nghi p; r i hàng lo t các nghiên c u

v PTXH k trên c a tác gi Ian Robertson, Gilbert Kahl (1996), TominagaKenichi, L c H c Ngh cùng các c ng s (2004) u d a trên tiêu chí nghnghi p phân t ng xã h i - ây là i u còn ang ít c nghiên c u trongPTXH Vi t Nam

1.2 NH NG NGHIÊN C U V PHÂN T NG XÃ H I VÀ PHÂN T NG

XÃ H I NGH NGHI P VI T NAM

Phân t ng xã h i di n ra ph bi n Vi t Nam k t khi chuy n sang

n n kinh t th tr ng Quá trình xã h i này ã và ang di n ra theo xu h ngngày càng gay g t và có s tác ng ph c t p ( nh h ng v a tích c c, v atiêu c c) lên nhi u m t i s ng xã h i Vì lí do ó, t u nh ng n m 1990

n nay, ã có nhi u t ch c, cá nhân quan tâm nghiên c u, lí gi i v n nàytrên c ph ng di n lí lu n và th c ti n Có th h th ng l i các nghiên c u ótheo các nhóm v n nh sau:

1.2.1 Nghiên c u lý lu n v phân t ng xã h i

Trên c s phân tích, ánh giá và ti p thu có ch n l c các quan i m

ti p c n c a các nhà khoa h c trên th gi i, n nay, các nhà nghiên c u Vi tNam ã và ang góp ph n làm rõ c s lý lu n nghiên c u v PTXH, t hkhái ni m n quan i m ti p c n, h th ng các tiêu chí ánh giá phân

t ng Có th k ra nh ng nghiên c u tiêu bi u sau ây

Trong bài vi t: Góp ph n tìm hi u khái ni m phân t ng xã h i [81], tác

gi Nguy n ình T n ã phân tích quan i m c a các nhà XHH ph ng Tây

v PTXH V i Marx Weber thì d a trên nguyên t c ti p c n ba chi u: a vkinh t hay tài s n; a v chính tr hay quy n l c; a v xã h i hay uy tín V icác nhà ch c n ng lu n nh Talcott Parsons, Sild, Kdevis, Barker , thì quan

ni m r ng, PTXH là s phân hóa xã h i, nó là s b t bình ng mang tính c

c u c a t t c các xã h i loài ng i khi có s phân chia giai c p Phân t ng xã

h i là c n thi t i v i xã h i, h n n a nó là k t qu c a s phân công lao ng

xã h i, nó là k t qu c a s tác ng c a m t h th ng các giá tr a v xã h i.Parsons còn xác l p b tiêu chu n c a s PTXH g m: các ph m ch t o c,

ý th c xã h i, n ng l c trí tu , trình ngh nghi p và nh ng giá tr v n hóa

T phân tích các quan i m c a các nhà XHH nói trên, tác gi Nguy nình T n i n khái quát r ng, các nhà xã h i h c th ng s d ng 3 ph ngpháp c b n phân tích h th ng PTXH: t ánh giá, ánh giá và ph ngpháp khách quan Trong nghiên c u v PTXH, c n nh n m nh n a v kinh

t , vì a v kinh t - xã h i g n v i c khía c nh quy n l c, uy tín c ng nhhàng lo t các ch báo c th khác nh tài s n, thu nh p, ki u nhà , lo i nghnghi p, h c v n, a i m c trú Tác gi c ng kh ng nh r ng: S phân t ngang di n ra khá m nh m trên ph m vi c n c, song phát tri n m nh và rõ

nét nh t là các thành ph l n, nh ng n i mà kinh t th tr ng ang di n rasôi ng Phân t ng xã h i v a do c ch kinh t th tr ng t o ra, v a là k t

qu tr c ti p c a s phân công l i lao ng xã h i và chính i u này ã t o ra

s PTXH và phân hóa giàu nghèo

Ti p n i m ch nghiên c u lý lu n v phân t ng, trong công trình: Phân

t ng xã h i t s phân tích lý lu n c a Marx và nh ng phát tri n m i [83], tác

gi Nguy n ình T n ti n hành phân tích nh ng quan ni m c a Karl Marx vPTXH Quan i m này kh ng nh vai trò quan tr ng, quy t nh c a y u tkinh t i v i s phân t ng, mà g c lõi là do t n t i ch s h u t nhân v

t li u s n xu t T vi c l nh h i quan i m c a Karl Marx, tác gi còn a ra

m t s i m m i b sung cho lý thuy t PTXH ó là, s PTXH còn phthu c vào 2 nhóm y u t ch quan và khách quan: (1) S khác nhau v n ng

l c, i u ki n, c may, s c ng hi n óng góp th c t c a các cá nhân; (2) sphân công lao ng xã h i (l i th ngh nghi p khác nhau) và a v xã h i

Tr c h t, tác gi ch ra r ng, quan i m c a Marx v giai c p c coi

là quan i m n n t ng phân tích, lu n gi i v PTXH Karl Marx ã c n cvào y u t s h u và coi ó là d u hi u c b n phân chia các cá nhân trong

xã h i vào các giai t ng khác nhau Chính i u này ã t o ra c u trúc xã h itheo m t tr t t t ng b c cao th p khác nhau M t khác, trong quan i m lý

gi i c a mình, Karl Marx c ng chú tr ng n nh ng khác bi t gi a lao ngtrí óc và lao ng chân tay, gi a lao ng công nghi p v i lao ng nôngnghi p, th ng nghi p

Ti p theo, tác gi trình bày quan ni m c a các nhà xã h i h c ph ngTây nh Talcott Parsons, Davis và Moore, Tunin, Lenski và Max Weber i

di n cho ba nhóm thuy t ch c n ng, thuy t xung t và thuy t dung hòa vPTXH T phân tích các quan ni m v PTXH c a các nhà xã h i h c nói trên,tác gi kh ng nh r ng, v n ang t ra cho các nhà nghiên c u v phân

t ng ngày nay là ph i ti p t c b sung và phát tri n, bi t v n d ng sáng t ocác lý thuy t c a Marx và các nhà xã h i h c trên th gi i thích ng v i hoàn

c nh và i u ki n c th c a cu c s ng hôm nay Vi t Nam

c bi t là cu n sách chuyên kh o: C c u xã h i và phân t ng xã h i[82], tác gi Nguy n ình T n ã cung c p m t s c s lý lu n v CCXH vàPTXH T vi c phân tích, ánh giá nh ng quan i m khác nhau c a các nhàkhoa h c trên th gi i, tác gi làm rõ khái ni m và cách ti p c n v CCXH,PTXH Tác gi cu n sách không ch làm rõ khái ni m PTXH mà còn phân bi tkhái ni m PTXH v i m t s khái ni m khác có liên quan nh phân c c xã h i,phân hóa giàu nghèo Trong công trình nghiên c u c a mình, tác gi ch ra b n

ch t c a s PTXH và a ra m t s ki n gi i v PTXH c bi t, Nguy n ình

T n ã có nh ng lu n gi i quan tr ng v phân t ng xã h i h p th c và phân t ng

xã h i không h p th c i u này ã cung c p thêm m t cách lý gi i và ti p c nPTXH và xu t m t s gi i pháp i u ch nh PTXH n c ta hi n nay

Tác gi T ng Lai trong công trình: Kh o sát xã h i h c v phân t ng

xã h i - C s lý lu n và ph ng pháp lu n [51], ã mô t nh ng quan i mtranh lu n v lý thuy t PTXH c a các nhà khoa h c n i ti ng nh : Karl Marx,Max Weber, Celia S Heller, Wesley Sharrock, Raymond Aron, Priere Ansart,Pareto, Auguste Comte, Alexis de Toqueville, Emile Durkheim, TalcottParsons, Pierre Bourdieu Trên c s ph ng pháp lu n mác xít, cùng v i b n

l nh khoa h c và t m t duy khái quát, tác gi ã ch t l c và v n d ng nh ng

ý t ng h p lý c a các nhà khoa h c hình thành c s lý lu n cho vi cphân tích và lý gi i v s PTXH n c ta T vi c phân tích th c tr ng

PTXH n c ta, tác gi kh ng nh r ng PTXH ã và ang là ng l c c a

s phát tri n xã h i Tác gi cho r ng Ch ngh a bình quân cào b ng trìnhkhác nhau c a s c lao ng và ki u lo i lao ng ã làm tri t tiêu d n ng

l c c a c a s n xu t Chính s phát tri n m t thang b c các s c lao ng v i

m t thang ti n công phù h p v i nó m ra m t ti n trình m i c a s phân

t ng xã h i d a vào tính ch t và ki u lo i c a s c lao ng Ti n trình m i y

y nhanh s phát tri n

Tác gi Mai Huy Bích trong bài vi t v : Lý thuy t phân t ng xã h i và

nh ng phát tri n g n ây ph ng Tây [4], ã phân tích các lý thuy t v giai

c p và phân t ng Tác gi ã phân tích quan i m lý thuy t c a Karl Marx vàMax Weber và cho r ng, lý thuy t c a Max Weber v PTXH ph c h p h n, achi u h n v xã h i, Phân t ng xã h i không n gi n ch là s phân chia giai

c p thu n túy, mà còn b tác ng b i các nhân t khác n a, ó là v th và ngphái Lý thuy t phân t ng c a Max Weber là quan ni m ba chi u (ba nhân ttác ng) v s phân t ng: giai c p (class), v th (status) và ng phái (party)

Ngoài ra, tác gi còn phân tích lý thuy t v giai c p c a Erik OlinWright Nhà xã h i h c M này ã k t h p nh ng khía c nh trong cách ti p

c n c a Karl Marx và Max Weber

Theo ông, trong n n s n xu t t b n ch ngh a hi n i, có ba khía

c nh trong s ki m soát các ngu n l c kinh t , và nh ng khía c nhnày cho phép chúng ta nh n di n các giai c p ch y u: s ki m soát

i v i u t hay v n ti n t ; s ki m soát các t li u s n xu t v t

ch t (ru ng t hay công x ng và công s v n phòng); và s ki msoát i v i s c lao ng [4, tr.110]

C ng trong bài vi t này, tác gi còn trình bày nh ng quan i m m i

g n ây c a các nhà XHH ph ng Tây cho r ng khi ánh giá v trí giai c p

c a cá nhân không ch d i góc kinh t và công n, vi c làm, mà c cácnhân t v n hóa nh phong cách s ng, mô hình tiêu dùng, t c cái g i là v n

hóa giai c p Các nhà xã h i h c ph ng Tây cho r ng, các giai c p có s khácnhau v v n v n hóa , v n xã h i và y u t gi i c ng nh h ng n sphân t ng Theo tác gi , các lý thuy t phân t ng xu t phát t Karl Marx vàMax Weber, nh ng không d ng l i nh ng mô hình ã thành hình vào giai

o n u c a công nghi p hóa ó, mà ã phát tri n sâu xa, nhi u m t và tinh t

h n v i nh ng tên tu i g n ây nh Lenski, Wright, Bourdieu và J.Goldthorpe,

vv tìm hi u nh ng di n bi n hi n nay, khi Vi t Nam ang kh c ph c tình

tr ng nh ng bi t l p h i nh p v i th gi i, vi c n m b t nh ng phát tri n m i

g n ây v lý thuy t phân t ng là r t c n thi t [4, tr.115]

Trong công trình nghiên c u: V n phân t ng xã h i Vi t Nam hi nnay: Nhìn l i m t s khía c nh ph ng pháp lu n t cách ti p c n xã h i h c[59], tác gi Tr nh Duy Luân ã h th ng l i m t s quan ni m v PTXH c acác nhà xã h i h c ph ng Tây nh Max Weber, Talcott Parsons, Smelser.Theo tác gi thì các nhà XHH chú ý n c ba h th ng phân t ng: theo tài

s n, thu nh p (d u hi u kinh t ), theo quy n l c (chính tr , quân s ) và theo

uy tín (ch ng c p )

Trên c s khái ni m PTXH nói chung, tác gi i sâu làm rõ khái ni mPTXH v thu nh p, m c s ng và cho r ng: Vi c o l ng các khác bi t vkinh t (tài s n và thu nh p) d h n nhi u so v i 2 l nh v c còn l i trong nhngh a v phân t ng xã h i, t c là quy n l c chính tr và uy tín xã h i [59,tr.16] Do ó, vi c s d ng ch báo v thu nh p và m c s ng xem xét vàánh giá v s PTXH c các nhà nghiên c u ch p nh n, vì v y, khái ni mphân hóa giàu - nghèo i kèm theo khái ni m PTXH

V các ch báo s d ng trong các nghiên c u PTXH theo thu nh p và

m c s ng, theo tác gi , các nghiên c u trong th i gian qua ã s d ng nhsau: i u ki n nhà , ti n nghi trong nhà, chi tiêu, thu nh p và t ánh giá c a

ch h v m c s ng hay ánh giá c a i u tra viên thông qua quan sát v i 5thang o Nh v y, vi c o l ng PTXH n c ta m i c th c hi n giác

ti p c n các t p h p ng i phân theo h trên c s thu nh p, nhà , ti nnghi sinh ho t , v i thang o 5 kho ng m c s ng ph n ánh s phân hóa giàu

- nghèo các a ph ng, các vùng mi n ây là m t trong s ít bài vi t bàn

và cung c p các ph ng pháp ti p c n và các ch báo c n thi t th c hi n

vi c o l ng trong nghiên c u v PTXH

tài khoa h c c p B n m 2009-2010: M t s v n c b n v s

bi n i c c u xã h i Vi t Nam giai o n 2011-2020 [46], do ThiênKính làm ch nhi m, Vi n Xã h i h c là c quan ch trì, (theo l i gi i thi u

c a ch nhi m tài thì tên c a tài c hi u úng h n là: M t s v n

c b n v s bi n i c a h th ng phân t ng xã h i Vi t Nam giai o n2001-2010 và xu h ng bi n i c a nó trong th p k t i 2011-2020), ây là

m t nghiên c u có cách ti p c n m i v PTXH T th c ti n xã h i ã vàang di n ra, tác gi a ra quan i m ti p c n: Ph i d a vào quy n ki msoát i v i t li u s n xu t (và quy n ki m soát i v i các ngu n l c khác) nghiên c u nh ng v n thu c v PTXH [46, tr.59] C ng t th c ti nnghiên c u, tác gi l a ch n tiêu chu n phân chia các t ng l p trong xã h itheo cách áp d ng tiêu chu n o l ng ph bi n trên th gi i, ó là tiêuchu n d a vào a v kinh t - xã h i (trong ó tiêu chu n v ngh nghi p là

1.2.2 Nghiên c u th c nghi m v phân t ng xã h i

- Theo h ng nghiên c u v PTXH qua các th i k l ch s , lu n án ti n

s : Phân t ng xã h i Vi t Nam trong quá trình chuy n i sang n n kinh t

th tr ng và h i nh p qu c t c a Lê V n Toàn (2011) [94], và trong cácnghiên c u: Phân hóa giàu - nghèo và tác ng c a y u t h c v n n nâng

cao m c s ng cho ng i dân Vi t Nam (qua hai cu c i u tra m c s ng dân

c Vi t Nam n m 1993, 1998) và tài khoa h c c p B 2009 - 2010, M t

s v n c b n v s bi n i c c u xã h i Vi t Nam giai o n

2011-2020 c a tác gi Thiên Kính ã d a vào tài li u l ch s c a tác gi Nguy nQuang Ng c (ch biên), C c u xã h i trong quá trình phát tri n c a l ch s

Vi t Nam [77], cùng v i các d li u l ch s khác, các tác gi này ã phân tích,

nh n di n s PTXH Vi t Nam qua các giai o n l ch s Các tác gi ã phác

th o nh ng ng nét chính c a c u trúc phân t ng xã h i n c ta t thu

d ng n c V n Lang - Âu L c n th k X v i ba t ng l p chính: T ng l p

th ng tr (bao g m quý t c, quan l i và m t s th hào , hào tr ng ); T ng

l p nông dân công xã; T ng l p nô t (nhóm ng i ph c v trong gia ìnhquý t c, hào tr ng) Th i k phong ki n (th k XI n tr c n m 1858) có

nh ng bi n i c u trúc phân t ng khá ph c t p T th k XI n XV g mhai m ng chính là vua - quan và bình dân T th k XVI n tr c n m

1858, bên c nh s phân hóa giai c p theo hai m ng vua - quan và bình dân,thì s phân t ng theo d u hi u ng c p d a trên các y u t ch c t c, tu itác, h c v n, ngh nghi p và a v tr nên n i tr i Các tác gi xác nh

nông thôn có ba ng c p chính: quan viên (quan l i v n võ, nho s ), dân chính c (dân inh) và dân ng c ô th c phân chia thành t ng l p quan liêu, th th công - th ng nhân - nông dân và nho s n th i kthu c Pháp (1858-1945), bên c nh vi c duy trì các giai t ng trong xã h i

phong ki n, xu t hi n thêm giai c p t b n thu c a, giai c p công nhân và

ti u t s n dân t c (nho s và trí th c m i) Giai o n t sau n m 1945 n

tr c khi i m i, có s gi m d n c c u nhi u giai t ng Càng v cu i giai

o n, c c u giai c p càng n i tr i và thu g n l i trong k t c u giai c p công nhân, nông dân t p th và t ng l p trí th c xã h i ch ngh a Nh v y, qua

m i giai o n l ch s khác nhau, c u trúc phân t ng luôn có s bi n i, songcác tác gi c ng khái quát r ng, s PTXH d a theo tiêu chí ngh nghi p

phân chia các nhóm xã h i: S - Nông - Công - Th ng là tiêu chu n xuyên

su t i m khái quát này th c s có ý ngh a g i m h ng nghiên c u PTXHngh nghi p trong giai o n hi n nay và ti p theo

Hà N i vào n m 1992, tác gi ã phân thành n m nhóm h gia ình theo m c

s ng: nhóm I có m c s ng cao nh t chi m 4,9% t l trong m u kh o sát;nhóm II có m c s ng trung bình khá chi m 30,0%; nhóm III có m c s ngtrung bình chi m 49,3%; nhóm IV có m c s ng trung bình kém chi m 11,9%;nhóm V có có m c s ng kém chi m 4% [56, tr.9]

Tác gi T ng Lai, trong cu n sách tham kh o n i b Kh o sát xã h i

h c v phân t ng xã h i [52], ã cung c p k t qu kh o sát t i 5 thành ph i

di n cho khu v c ô th (Hà N i, H i D ng, à N ng, C n Th , TP H ChíMinh) và 3 vùng nông thôn thu c các t nh (H i H ng, Qu ng Nam - à

N ng, C n Th ) K t qu kh o sát sau 10 n m i m i cho th y, mô hình thápphân t ng v thu nh p có hình d ng khác nhau gi a vùng nông thôn và ô th ,

gi a các a ph ng có i u ki n và trình phát tri n khác nhau Theo k t

qu kh o sát mà tác gi mô t thì khu v c nông thôn có d ng hình kim ttháp áy tháp r ng ra, t l nghèo và r t nghèo chi m v trí l n, so v i i d nlên trung bình và giàu teo l i nh [52, tr.78] i v i khu v c ô th (5thành ph kh o sát) có d ng hình qu tr ng, trong ó thành ph H Chí Minh

g n v i mô hình xã h i mang tính hi n i h n c : áy nghèo kh thu nh l i,

l p trung bình khá và khá m r ng, l p r t giàu chi m m t t l không quá

nh [52, tr.84]

S phân t ng v m c s ng có liên quan tr c ti p n thu nh p, song cáctác gi còn chú ý o l ng các tiêu chí khác nh : nhà , trang thi t b n i th t,trình h c v n, tay ngh , trình chuyên môn, tình tr ng h c thêm , trong

ó h c v n c xem là thành t quan tr ng nh t c a v n hóa Ngoài ra, các

ch báo b sung nh m nh n di n i s ng v n hóa c a các nhóm xã h i nh :mua sách báo, c sách báo, i tham quan, ngh mát, th ng th c âm nh c,cùng nh ng nhu c u th m vi ng h hàng, i s ng tâm linh và ho t ng

c ng ng

K t qu nghiên c u c a tài (thông qua k thu t x lý b ng SPSS, thnghi m b ng hàm Chi-Square Pearson) ã rút ra nh ng nh n xét t ng quát v

di n m o PTXH ô th : H c v n và thu nh p có m i quan h tác ng nquá trình PTXH, c bi t là môi tr ng ô th , ai có trình phát tri n caothì kh n ng tác ng c a h c v n càng cao và chi ph i n di n m o PTXH

M i quan h gi a tính ch t công vi c và quy n l c có nh h ng nh t nh

to v phía nh giàu có, kho ng cách 2 c c giàu - nghèo lên t i 10 l n Ng c l i làng nghèo kh thì d ng gi ng hình thoi c a phân t ng m c s ng phình to v phía

áy nghèo ói, kho ng cách 2 c c giàu - nghèo kho ng 3- 4 l n

Trong phân tích c a mình, tác gi cho r ng phân t ng m c s ng là h

t ng quy n l c và uy tín Tác gi cho r ng, ang có s an xen, l ng ghép 3

mô hình phân t ng uy tín xã h i nông thôn (truy n th ng, quá ki u c vàquá ki u m i) Tác gi c ng ã ch ra tác ng tích c c, tiêu c c c a hi n

t ng PTXH i v i s phát tri n kinh t - xã h i nói chung

Trong bài vi t V hi n t ng phân t ng xã h i n c ta hi n nay[73], công b vào n m 1994, tác gi Nguyên Ph ng cho r ng có nhi utiêu chí ánh giá giàu - nghèo nh : thu nh p, nhà , ti n nghi sinh ho t, chitiêu gia ình, h ng th v n hóa , song thu nh p v kinh t là tiêu chí ángchú ý h n c Khi chuy n sang n n KTTT, s phân hóa giàu nghèo càng rõnét và d nh n th y nh ng n i KTTT phát tri n m nh Phân hóa giàu nghèo

là hi n t ng xã h i có tính hai m t: tích c c và tiêu c c Nhóm h giàu lànhân t m i, mang tính tích c c, còn nhóm h nghèo là v t c n s phát tri n,

là nhân t tiêu c c Trên c s phân tích v hi n t ng PTXH n c ta hi nnay, tác gi nh n th y có nh ng d u hi u v s hình thành c a m t t ng l p t

s n dân t c quy mô v a và nh trong quá trình phát tri n c a n n KTTT

M c thu nh p và i s ng c a t ng l p này cao h n các t ng l p dân c khác.Theo tác gi , s hình thành và t n t i c a t ng l p t s n trên các l nh v cngành ngh trong b i c nh phát tri n kinh t th tr ng n c ta là m t th c

t khách quan trong th i k quá lên CNXH

Lu n án ti n s Xã h i h c c a tác gi L u H ng Minh (2001): Th c

tr ng phân t ng xã h i theo m c s ng nông thôn ng b ng sông H ng - D báo

và nh ng ki n ngh [63], ã nh n di n v PTXH theo m c s ng nông thôn ng

b ng sông H ng, c ng nh a ra các cách th c nh n di n v PTXH

Tác gi Lê Ng c Hùng, trong bài vi t Chênh l ch giàu nghèo và phân

t ng xã h i Hà N i hi n nay [41], t các s li u i u tra ã mô t b ctranh PTXH v m c thu nh p trong 25 n m th c hi n ng l i i m i Schênh l ch giàu nghèo gi a các h gia ình, gi a thành th và nông thôn, gi acác vùng mi n có xu h ng t ng lên Chênh l ch giàu nghèo Hà N i theo 5

nhóm thu nh p ang t ng lên qua các n m Trên c s th c tr ng s phân hóagiàu nghèo Vi t Nam nói chung, Hà N i nói riêng, tác gi ã t ng k t và

a ra m t s nh n nh v xu h ng bi n i c a PTXH, phân hóa giàunghèo: S phân phân hoá giàu nghèo và phân t ng xã h i di n không ng

u và không gi ng nhau trên cùng m t a bàn; Hà N i c ng nh trên

ph m vi c n c, a s ng i nghèo s ng nông thôn và a s ng i giàu

s ng thành th ; S phân t ng xã h i di n ra trên t t c các ph ng di n c a

i s ng t kinh t n giáo d c, y t , v n hoá, th thao, gi i trí, chính tr ;Cùng v i xu th phát tri n kinh t th tr ng ã xu t hi n và ang l n m nh

t ng l p xã h i g m các doanh nhân c xã h i b t u tôn vinh; S phân

t ng xã h i có xu h ng chuy n m nh t trì tr sang n ng ng, linh ho t,

m m d o nh m t o ra các c h i và áp ng các nhu c u a d ng, phong phú

c a các cá nhân và các giai t ng xã h i; T l nghèo c a Vi t Nam gi m nhanhchóng trong th i gian qua và ti p t c gi m cùng v i m c s ng c a các giai

t ng xã h i c c i thi n không ng ng; Kho ng cách thu nh p và chi tiêu

c a nhóm 20% giàu nh t và nhóm 20% nghèo nh t t ng lên ch m ch p v i

t c trung bình kho ng m t l n/10 n m

Trong nh ng n m g n ây, các cu c i u tra m c s ng dân c Vi tNam do T ng c c Th ng kê ti n hành v i s h tr c a các t ch c UNDP,WB và các chuyên gia qu c t l n u vào n m 1992-1993, l n th hai vào

n m 1997-1998 ây là nh ng cu c i u tra ch n m u v i quy mô l n, di n

ra trên ph m vi toàn qu c Và sau ó, t n m 2002 n nay, nh k 2 n m

m t l n các cu c i u tra, KSMS h gia ình c ti n hành vào các n m:

2002, 2004, 2006, 2008, 2010 K t qu c a các cu c i u tra, kh o sát nàycho th y rõ s b t bình ng và phân hóa giàu nghèo trên các m t thu nh p,chi tiêu, tài s n, v n hóa, y t , giáo d c; s chuy n d ch c c u lao ng gi acác ngành; tình hình suy dinh d ng tr em; th c tr ng lao ng và vi clàm; tình hình i h c và b h c c a h c sinh; th c tr ng y t , tín d ng ây

c coi là ngu n s li u phong phú, áng tin c y làm c s khoa h c cho

vi c ánh giá th c tr ng phân t ng m c s ng c a các t ng l p dân c

Nghiên c u v các y u t tác ng n PTXH, trong bài vi t Các nhân

t tác ng n phân t ng xã h i [86], tác gi Nguy n ình T n ã i sâuphân tích nh ng nhóm nhân t tác ng n PTXH ó là c ch chính sách,

th ch pháp lu t, i u ki n môi tr ng t nhiên, y u t a lý, c s h t ng.Ngoài nh ng y u t trên, tác gi còn cho r ng, các y u t thu c v c tr ng cánhân nh : ngu n g c xu t thân, trình h c v n, lo i ngh nghi p và trìnhngh nghi p, s con và t l lao ng chính trong các h gia ình, y u t s c

kh e, v th xã h i, quan h xã h i, ngu n l c s n xu t và các c i m tâm lý,phong t c t p quán u là nh ng y u t quan tr ng chi ph i n s PTXH

Ngoài nh ng công trình nghiên c u v PTXH nh ã phân tích, ánhgiá trên, còn ph i k n nhi u công trình khác liên quan n PTXH c a

m t s tác gi khác n a Tuy nhiên, các công trình ó c ng có quan i m ti p

c n PTXH nh nh ng nghiên c u ã t ng quan k trên nên tác gi lu n án

nh n th y không c n thi t ph i li t kê thêm

i v i a bàn thành ph à N ng, n nay ã có các nghiên c u liênquan n phân t ng xã h i nh sau: N m 1995, có tài khoa h c c p t nh dotác gi T ng Lai làm ch nhi m, nghiên c u v th c tr ng phân t ng xã h i

Qu ng Nam - à N ng Nghiên c u này m i ch ra di n m o c a phân t ng

v m c s ng trong bu i u t n c chuy n sang c ch th tr ng N m

2006, có tài khoa h c c p c s c a tác gi Tr n V n Th ch nghiên c u

Bi n i vi c làm và thu nh p c a nhóm dân sau tái nh c à N ng [89].Trong nghiên c u này tác gi c ng ch m i c p n s bi n i v thu nh p

và vi c làm c a nhóm c dân trong di n tái nh c N m 2009, tài khoa

h c mã s : B2009-DDN04-39 do tác gi oàn Th Lan Ph ng làm chnhi m Nghiên c u v phân t ng xã h i trên a bàn thành ph à N ng

D a trên ngu n s li u do C c Th ng kê à N ng thu th p và nh ng tài li u

khác, tài ã thành công trong vi c phân tích, mô t khá rõ nh ng ng nétphân t ng v thu nh p, chi tiêu và dùng lâu b n c a t ng a bàn

qu n/huy n c ng nh c a chung toàn thành ph à N ng Tuy nhiên, ây v n

là tài nghiên c u thu n túy v phân t ng m c s ng mà ch a h c p n

v n PTXH ngh nghi p

Ngoài nh ng công trình nghiên c u nh ã phân tích trên, còn ph i

k n nhi u công trình khác liên quan n PTXH c a m t s tác gi nh : Thiên Kính v i các nghiên c u, S bi n i c a c c u ngh nghi p và phân

t ng m c s ng nông thôn ng b ng sông H ng (T p chí xã h i h c, s 3(51), 1995), Tác ng c a m t s nhân t n phân t ng m c s ng nôngthôn ng b ng sông H ng: c m nh n so sánh gi a Vi t Nam và Nh t B n(t p chí Xã h i h c, s 1(65),1999); Nguy n ình T n v i các nghiên

c u, Phân t ng xã h i và phân hóa giàu nghèo trong quá trình phát tri n kinh

Hà n i trong nh ng n m u th c hi n i m i (T p chí Xã h i h c, s 4,1992), Phân t ng xã h i Vi t nam hi n nay - ph ng pháp ti p c n và k t

qu nghiên c u (T p chí Ho t ng khoa h c, s 7, 2005); Tr nh Duy Luân,Bùi Th C ng, V phân t ng xã h i và công b ng xã h i n c ta hi nnay (T p chí Xã h i h c, s 2 (74), 2001); T ng Lai, Tính n ng ng xã

h i, s phân t ng xã h i trong s nghi p i m i c a n c ta (T p chí Khoa

h c xã h i, (19), 1994); Nguyên Ph ng v i các nghiên c u, V s phân

t ng xã h i n c ta trong giai o n hi n nay, ( tài KX-07-05, 1994), C

c u xã h i và m t s v n xã h i b c xúc trong quá trình i m i ( tài

nhánh c l p c p Nhà n c KX-05, Hà N i 2004); Ph m Xuân H o, Th c

tr ng phân hóa giàu nghèo n c ta hi n nay và nh ng v n t ra (T pchí Qu c phòng toàn dân, s 9, 2000); Nguy n Th H ng, Lê Duy ng, Phân

ph i và phân hóa giàu nghèo sau 20 n m i m i (Nxb Lao ng - Xã h i, Hà

N i, 2005); V n Th Ng c Lan, Phân t ng xã h i m t hi n th c trong n nkinh t th tr ng (T p chí Khoa h c xã h i, (5),2005); Ph m Xuân Nam,

M t s lý thuy t và kinh nghi m nghiên c u v phân t ng xã h i và c c u

xã h i (T p chí Lý lu n Chính tr , (1) 2009); Lê H u Ngh a, Nguy n ình T n

và Lê Ng c Hùng (2010), C c u xã h i và phân t ng xã h i (qua kh o sát

m t s t nh, thành ph Vi t Nam),Nxb i h c qu c gia Hà N i;vv

1.2.3 Nghiên c u v phân t ng xã h i ngh nghi p Vi t Nam

Tác gi Thiên Kính trong tài khoa h c c p b 2009-2010: M t s

v n c b n v s bi n i c c u xã h i Vi t Nam giai o n 2011-2020[46], ã ti n hành x lý ngu n s li u t các cu c KSMSHG do T ng c c

Th ng kê th c hi n t n m 2002 n n m 2008, cùng v i ngu n thông tin t

i u tra b sung c a nhóm nghiên c u tài th c hi n, l n u tiên, tháp phân

t ng c a 9 nhóm xã h i ngh nghi p c mô t , nh n di n, c s p x p theotiêu chu n d a vào v th kinh t - xã h i c a ngh nghi p 9 nhóm xã h i nghnghi p theo th h ng v th kinh t - xã h i t t ng áy lên t ng nh g m: Nhóm

xã h i ngh nghi p nông dân, lao ng gi n n, ti u th công, buôn bán - d ch

v , th công nhân, nhân viên, chuyên môn cao, doanh nhân, lãnh o qu n lý

Cùng m ch ti p c n này, còn có lu n án ti n s c a Lê V n Toàn: Phân

t ng xã h i Vi t Nam trong quá trình chuy n i sang n n kinh t th tr ng

và h i nh p qu c t [94] Tác gi c ng d a trên ngu n s li u t các cu cKSMS h gia ình do T ng c c Th ng kê th c hi n phân tích th c tr ng

và nh ng y u t tác ng n PTXH Trong nghiên c u này, tác gi c ng ã

b c u nh n di n m t vài chi u c nh c a tháp PTXH theo 9 nhóm xã h ingh nghi p