dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá phần lịch sử việt nam ở lớp 7 trường trung học cơ sở

Trên cơ sở tham khảo các tài liệu nước ngoài, trong các giáotrình “Phương pháp dạy học lịch sử” được xuất bản, các tác giả đềukhẳng định tính toàn diện trong quá trình dạy học Lịch sử nh

UBND THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG CAO ĐẲNG SƯ PHẠM HÀ NỘI

KHOA XÃ HỘI -

TÓM TẮT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

DẠY HỌC CÁC NỘI DUNG KINH TẾ, VĂN HOÁ

PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở LỚP 7 TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

Người thực hiện : Th.S Nguyễn Thị Bích

Th.S Trần Anh Tuấn

Hà Nội - 2003

Mở đầu

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Đảm bảo tính toàn diện là một trong những nguyên tắc dạyhọc quan trọng của quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông.Nguyên tắc đó thấu suốt trong tất cả các khâu từ xác định mục đích,nhiệm vụ đến nội dung, phương pháp dạy học Yêu cầu đầu tiên củaviệc thực hiện nguyên tắc này là làm cho học sinh nhận thức lịch sửmột cách toàn diện Học sinh cần và phải được trang bị những kiếnthức cơ bản, vững chắc về các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế,văn hoá, tư tưởng… trong sự phát triển của xã hội loài người từtrước đến nay Có như vậy, các em mới nhận thức được bức tranhlịch sử dân tộc và thế giới một cách chân thực, trọn vẹn Cùng vớinhững tri thức về chính trị, quân sự, những tri thức về kinh tế, vănhoá có tác dụng giáo dục rất lớn, giúp các em biết quí trọng, yêu laođộng và những giá trị vật chất, tinh thần của cha ông mà gìn giữ vàphát huy Ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở (THCS), các em hiếuđộng ham học hỏi, hiểu biết và khám phá những tri thức mới, việccung cấp những tri thức về kinh tế, văn hoá giúp các em có nhữnghiểu biết phong phú góp phần quan trọng trong việc hình thànhnhân cách con người toàn diện

Thực tiễn dạy học lịch sử ở trường THCS hiện nay cho thấy

có nhiều bất cập, nhiều giáo viên chỉ chú ý giới thiệu những nộidung về lịch sử chính trị, quân sự mà xem nhẹ hoặc chưa khai thácsâu những kiến thức về kinh tế, văn hoá Nguyên nhân chính củatình trạng này, theo chúng tôi là do giáo viên chưa có quan niệmđúng về việc dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá, chưa xác định

rõ vai trò, vị trí của nó đối với việc thực hiện các nhiệm vụ của bộ

môn (giáo dưỡng, giáo dục và phát triển), chưa lựa chọn và áp dụngcác biện pháp dạy học có hiệu quả cho các loại bài kinh tế, văn hoá.

Những năm gần đây, cùng với những biến động chính trị phứctạp, sự thay đổi nhanh chóng về đời sống kinh tế dẫn đến nhữngthay đổi to lớn trong đời sống tinh thần con người Bên cạnh nhữngyếu tố tích cực, xuất hiện không ít những hiện tượng tiêu cực đáng

lo ngại tác động tới thế hệ trẻ, gây tâm lý lo lắng cho cha mẹ họcsinh, cho nhà trường và xã hội Điều này đặt ra cho sự nghiệp giáodục nói chung, nhà trường phổ thông nói riêng cần tăng cường hơnnữa nhiệm vụ giáo dục đạo đức, tư tưởng cho học sinh vốn sốnglành mạnh, chuẩn bị những hành trang cần thiết để vững bước ở thế

kỷ XXI

Thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông cũng cho thấy,nếu giáo viên biết khai thác những nội dung kinh tế, văn hoá trongsách giáo khoa sẽ có tác dụng nhiều mặt Ngoài việc giúp học sinhhiểu đúng, toàn diện tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc và xãhội loài người, những tri thức về kinh tế, văn hoá sẽ góp phần hìnhthành ở học sinh thế giới quan duy vật, khoa học, có thái độ đúngđắn đối với những thành quả của lao động sản xuất, những di sảnvăn hoá của loài người và dân tộc, giáo dục quan điểm, xúc cảmthẩm mĩ để hoàn thiện nhân cách học sinh, xây dựng con người mớiViệt Nam Khi lĩnh hội các nội dung kinh tế, văn hoá, học sinh có ýthức kế thừa, trân trọng và phát huy các giá trị vật chất, tinh thần,các di sản văn hoá, nghệ thuật của dân tộc, đồng thời biết tiếp thu,chọn lọc những tinh hoa của các dân tộc trên thế giới làm đẹp thêmnền văn hoá Việt Nam

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn và

giải quyết vấn đề: “Dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá phần

lịch sử việt nam ở lớp 7 trường trung học cơ sở” Chọn vấn đề này,

trên cơ sở phân tích những nội dung kinh tế, văn hoá trong chươngtrình, sách giáo khoa Lịch sử lớp 7 nhằm thực hiện nhiệm vụ cụ thểcủa bộ môn, chúng tôi muốn khẳng định rõ tính toàn diện trongnhận thức lịch sử và đề xuất một số biện pháp dạy học cụ thể, thiếtthực cho các loại bài kinh tế, văn hoá góp phần thực hiện mục tiêuchiến lược đào tạo con người của Đảng trong giai đoạn hiện nay

II LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu phương pháp dạy học lịch sử nói chung, dạy họccác nội dung kinh tế, văn hoá nói riêng ở trường phổ thông đượccác nhà giáo dục Lịch sử trong và ngoài nước quan tâm Chúng tôiđiểm qua một số tài liệu tham khảo nhằm giải quyết các nhiệm vụ

cụ thể mà đề tài đặt ra

1 Tài liệu nước ngoài :

Nhiều tài liệu của Đức, Pháp, đặc biệt là của Nga đề cập tớicác vấn đề kinh tế, văn hoá đã được công bố Trong cuốn “Phươngpháp dạy học Lịch sử” của Viện sĩ A.I.Xtôrajôp và của A.A Vaghinđều đặt vấn đề đưa các nội dung kinh tế, văn hoá vào chương trìnhdạy học Lịch sử Các tài liệu này tập trung nêu bật mấy vấn đề sau:

Thứ nhất : Xác định và nêu rõ tầm quan trọng của các nội

dung kinh tế, văn hoá nhằm thực hiện các nhiệm vụ của bộ môn:Cung cấp tri thức, giáo dục tư tưởng, đạo đức và phát triển kỹ năngthực hành bộ môn

Thứ hai : Giới thiệu các nội dung kinh tế, văn hoá để học sinh

hiểu được cuộc đấu tranh về thế giới quan thể hiện trong tư tưởng,hành động, qua các hiện vật, các tác phẩm, các nhân vật văn hoá…

để thấy được sự phát triển của xã hội với tính độc đáo, đa dạng củanền kinh tế, văn hoá các dân tộc.

Thứ ba : Đưa ra một số gợi ý về phương pháp dạy học, trong

đó đặc biệt nhấn mạnh tính cụ thể, trực quan và truyền cảm khi dạyhọc các nội dung kinh tế, văn hoá

Trong cuốn “Chuẩn bị giờ học Lịch sử như thế nào”, Tiến sĩN.G Đairi tiếp tục khẳng định tính đa dạng của các nguồn kiến thứckhi cung cấp cho học sinh, trong đó nhấn mạnh các nội dung kinh

tế, văn hoá góp phần nâng cao hiểu biết và hứng thú học tập của các

em thông qua các biểu tượng kinh tế, văn hoá cụ thể

2.Tài liệu ở Việt Nam

Các nhà giáo dục Lịch sử đã nhận thức đúng nguyên tắc đảmbảo tính toàn diện khi xây dựng chương trình, biên soạn SGK Lịch

sử Trên cơ sở tham khảo các tài liệu nước ngoài, trong các giáotrình “Phương pháp dạy học lịch sử” được xuất bản, các tác giả đềukhẳng định tính toàn diện trong quá trình dạy học Lịch sử nhằmtrang bị cho học sinh những hiểu biết trên tất cả các lĩnh vực :Chính trị, quân sự, kinh tế, văn hoá, tư tưởng… Qua đó, các emhiểu được tính phức tạp, đa dạng nhưng hợp qui luật của quá trìnhvận động, phát triển của lịch sử nhân loại và dân tộc Tuy nhiên,trong giáo trình đại cương về dạy học bộ môn, các tác giả chỉ đề cậptới vấn đề lý thuyết cơ bản của việc dạy học Lịch sử mà không đisâu trình bày các nội dung Lịch sử trong chương trình SGK, khôngchỉ ra các biện pháp dạy học cụ thể các nội dung đó

Để khắc phục những hạn chế, trong quá trình triển khai cuộccải cách giáo dục lần 3 (bắt đầu từ năm 1981) một số nhà giáo dục,nhà nghiên cứu đã có những nhận xét, đánh giá chung về nội dung,

chương trình SGK Lịch sử phổ thông, nhằm cải tiến chương trình,biên soạn SGK Các bài viết đều khẳng định : Bộ môn Lịch sử hiệnnay đã chú trọng một cách toàn diện, cân đối, có trọng tâm về cácvấn đề của đời sống xã hội loài người và dân tộc Các nội dung kinh

tế, văn hoá, khoa học - kỹ thuật, văn học, nghệ thuật ngày càngđược chú trọng trong khoá trình lịch sử dân tộc Các tài liệu bồidưỡng dạy SGK cải cách giáo dục các lớp PTTH và sách tham khảocho giáo viên đều đề cập tới các nội dung kinh tế, văn hoá Đángchú ý có cuốn “Tư liệu dạy học Lịch sử kinh tế, văn hoá Đáng chú

ý có cuốn “Tư liệu dạy học Lịch sử kinh tế, văn hoá ở trườngPTTH” của tập thể cán bộ dạy học khoa Lịch sử trường ĐHSP HàNội I đã cungcấp nhiều tài liệu quan trọng, sinh động về các vấn đềkinh tế, văn hoá trong môn Lịch sử, song chưa chỉ ra phương pháp

sử dụng các tài liệu ấy

Thực tế nghiên cứu về các nội dung kinh tế, văn hoá cho thấy,các tài liệu mới dừng lại giải quyết cơ sở lý luận chung chung, chưa

đi sâu tìm hiểu các biện pháp dạy học cụ thể nhằm nâng cao hiệuquả dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá trong môn Lịch sử ởtrường phổ thông Và các tài liệu này chủ yếu nghiên cứu phục vụcho việc dạy học các nội dụng kinh tế văn hoá ở trường PTTH Ởtrường THCS, nghiên cứu, dạy học các nội dung kinh tế, văn hoáhầu như chưa được đề cập đến Tuy nhiên, do cấu tạo chương trìnhLịch sử của ta hiện nay (đường thẳng kết hợp đồng tâm) nên nhữngtài liệu tham khảo bổ ích trên góp phần quan trọng giúp chúng tôigiải quyết các nhiệm vụ của vấn đề

III MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU :

Đề xuất các biện pháp dạy học cụ thể nâng cao chất lượnggiảng dạy các nội dung kinh tế, văn hoá trong khoá trình lịch sử dântộc ở trường THCS nói chung lớp 7 nói riêng.

IV NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI :

Đề tài nhằm giải quyết các nhiệm vụ sau :

1 Nghiên cứu lý luận, tìm hiểu chương trình, SGK Lịch sử ở

trường THCS để xác định tầm quan trọng của việc dạy học các nộidung kinh tế, văn hoá trong khoá trình Lịch sử (dạy học các nộidung kinh tế, văn hoá với tư cách là một sự kiện lịch sử trong sựphát triển của lịch sử xã hội loài người và dân tộc)

2 Xác định và phân tích các nội dung kinh tế, văn hóa được

đưa vào chương trình, sách giáo khoa (SGK) Lịch sử lớp 7 trườngTHCS

3 Đề xuất một số biện pháp dạy học thích hợp, cụ thể cho các

loại bài kinh tế, văn hoá Tiến hành thực nghiệm để khẳng định tínhkhả thi của đề tài nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở trườngTHCS

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU :

Nghiên cứu các tài liệu lý thuyết về tâm lý học, giáo dục học,phương pháp dạy học Lịch sử, nghiên cứu các vấn đề kinh tế, vănhoá chung, nghiên cứu chương trình, SGK Lịch sử lớp 7 trườngTHCS và các tài liệu khác có liên quan

Điều tra thực tế việc dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá ởtrường THCS

Tiến hành thực nghiệm sư phạm

VI BỐ CỤC CỦA ĐỀ TÀI :

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo,nội dung của đề tài gồm 3 chương :

Chương I : Vai trò, ý nghĩa của việc dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá ở trường THCS.

Chương II : Các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học nội dung kinh tế, văn hoá phần lịch sử Việt Nam ở lớp 7 trường THCS.

Chương III : Thực nghiệm sư phạm.

NỘI DUNG CHƯƠNG I : VAI TRÒ, Ý NGHĨA CỦA VIỆC DẠY HỌC CÁC NỘI DUNG

KINH TẾ, VĂN HOÁ Ở TRƯỜNG THCS.

Trong quá trình dạy học Lịch sử ở trường phổ thông, để đảmbảo tính toàn diện việc đưa các nội dung kinh tế, văn hoá vào trongchương trình, SGK Lịch sử có vị trí, ý nghĩa quan trọng đối vớinhận thức của học sinh Cùng với các nội dung chinh trị, quân sự,các nội dung kinh tế, văn hoá trong khoá trình Lịch sử giúp các em

có biểu tượng trọng vẹn, chính xác về tiến trình lịch sử nhân loại vàdân tộc Cho nên, nếu chúng ta quan niệm đơn giản cho rằng, việcdạy học Lịch sử chủ yếu trang bị cho học sinh những kiến thức vềlịch sử chính trị, quân sự, về đấu tranh giai cấp, về các cuộc cáchmạng xã hội… mà xem nhẹ các nội dung kinh tế, văn hoá thì đó làmột sai lầm, thiếu xót

Kinh tế, văn hoá là là những phạm trù có nội dung rộng, songtrong chương trình, SGK Lịch sử, kinh tế, văn hoá được biểu hiện

cụ thể bằng những nội dung gì ? Vai trò, ý nghĩa của việc dạy họccác nội dung đó đối với việc thực hiện các nhiệm vụ của bộ môn rasao ? Tình hình dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá trong mônLịch sử ở trường THCS hiện nay như thế nào ? Để giải quyết cácvấn đề trên, trong chương này chúng tôi lần lượt trình bày các nộidung sau:

-Khẳng định khái niệm kinh tế, văn hoá được sử dụng trongchương trình, SGK Lịch sử ở trường THCS

-Phân tích vài trò, ý nghĩa của các nội dung kinh tế, văn hoátrong khoá trình lịch sử dân tộc ở trường THCS.

-Khảo sát thực tiễn tình hình dạy học các nội dung kinh tế,văn hoá ở trường THCS hiện nay

1.1 KHÁI NIỆM KINH TẾ, VĂN HOÁ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

Muốn giảng dạy tốt các nội dung kinh tế, văn hoá trong mônLịch sử, theo chúng tôi trước hết phải nhận thức đúng khái niệmkinh tế, văn hoá Bởi vì : Khái niệm kinh tế, văn hoá sẽ chỉ đạo nộidung, xác định phương pháp dạy học các nội dung kinh tế, văn hoátrong môn Lịch sử Hiện nay, khái niệm kinh tế, văn hoá nói chung

và việc vận dụng khái niệm trong các lĩnh vực khoa học cụ thể cónhiều cách hiểu khác nhau Do đó, việc thống nhất nhận thức kháiniệm kinh tế, văn hoá là điều cần thiết để hiểu các nội dung kinh tế,văn hoá và mối quan hệ giữa chúng trong môn Lịch sử Đồng thời,nắm vững nội dung khái niệm để xác định phương pháp dạy họcmôn Lịch sử sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

Kinh tế, văn hoá là những thuật ngữ được sử dụng phổ biếntrong nhiều ngành khoa học và trong đời sống hàng ngày có nhiều ýnghĩa khác nhau

Về khái niệm kinh tế : Cuốn Đại từ điển tiếng Việt đã phânbiệt và định nghãi khái niệm kinh tế :

“Kinh tế là tổng hợp những quan hệ sản xuất phù hợp vớitrình độ phát triển của một hình thái kinh tế - xã hội như kinh tếphong kiến Kinh tế là hoạt động để tạo ra cơ sở vật chất cho conngười và xã hội phát triển kinh tế - kinh tế là có hiệu quả cao, ít tốn

kém, tính toán, làm ăn rất kinh tế Kinh tế là có liên quan tới lợi íchvật chất sử dụng đòn bẩy kinh tế nhằm phát triển sản xuất”.

“Kinh tế học là khoa học nghiên cứu về quan hệ sản xuất, cácqui luật chi phối quá trình tổ chức sản xuất, phân phối, trao đổi củacải vật chất trong các chế độ xã hội”

Kinh tế chính trị lại quan niệm về kinh tế : “Kinh tế chính trịtheo nghĩa rộng, là khoa học về những qui luật chi phối sự sản xuất

và trao đổi những tư liệu sinh hoạt vật chất trong xã hội loàingười…”

Như vậy, khái niệm kinh tế rất rộng và được hiểu theo nhiềunghĩa khác nhau, song nó bao gồm những nội dung chủ yếu sau :

Thứ nhất : Kinh tế là một hoạt động gắn liền với lao động sản

xuất trực tiếp nhằm tạo ra của cải vật chất cho xã hội

Thứ hai : Kinh tế là tổ hợp những quan hệ sản xuất phù hợp

với một hình thái kinh tế, xã hội nhất định và thúc đẩy sự phát triểncủa xã hội

Trong môn Lịch sử, qua phân tích kết cấu, nội dung chươngtrình, SGK có thể rút ra khái niệm về nội dung kinh tế như sau :

Dạy học những nội dung kinh tế ở bộ môn Lịch sử là dạy họcnhững tri thức về tình hình hoạt động sản xuất kinh tế của mỗi dântộc và của xã hội loài người theo đặc trưng của môn học Trong đóchú ý đến vai trò của lao động sản xuất, của các nhân tố kinh tế và

sự tác động của nó đối với các hoạt động xã hội và các cuộc cáchmạng hội từ khi loài người thoát khỏi giới động vật và phân chiathành giai cấp Nó còn là những hoạt động biểu hiện các mối quan

hệ kinh tế của các giai cấp ở những chế độ chính trị khác nhau khiloài người phải đấu tranh với tự nhiên và xã hội để duy trì và nâng

cao đời sống của mình Đồng thời các nội dung kinh tế phản ánhmối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, khẳngđịnh vai trò, ý nghĩa của khoa học kỹ thuật và của tăng năng suấtlao động đối với sự phát triển của xã hội và sự cạnh tranh kinh tếgiữa các chế độ xã hội khác nhau trong lịch sử.

Từ quan niệm trên, chúng tôi khẳng định việc dạy học các nộidung kinh tế ở trường phổ thông không phải là dạy những tri thức

về qui luật sản xuất và phân phối của cải vật chất trong các giaiđoạn phát triển khác nhau của xã hội loài người như nội dung giảngdạy của bộ môn kinh tế chính trị học Cũng không phải là tìm hiểunhững điều kiện tự nhiên, xã hội với các hoạt động kinh tế và toàn

bộ các ngành kinh tế quốc dân của đất nước hay của một quốc giatrên thế giới như môn địa lý, hoặc giảng dạy về cách làm kinh tế, vềcác hoạt động kinh tế, lao động sản xuất và quản lý kinh tế nhưchương trình giáo dục hướng nghiệp ở trường phổ thông Dạy họccác nội dung kinh tế ở trường phổ thông chủ yếu nhằm cung cấpcho các em những tri thức cụ thể về vai trò của lao động sản xuất đãlàm cho con người thoát khỏi thế giới động vật, hình thành xã hội,vai trò của công cụ sản xuất và các hoạt động kinh tế (nông nghiệp,thủ công nghiệp, công nghiệp, công thương nghiệp) đối với sự pháttriển của xã hội Từ đó, giáo dục cho học sinh biết quí trọng laođộng, hứng thú, say mê sáng chế, phát minh tăng năng suất laođộng, gìn giữ, phát huy thành quả của lao động , nâng cao cuộcsống của bản thân và thúc đẩy xã hội phát triển

Về khái niệm văn hoá : Có thể hiểu theo nhiều nghĩa khácnhau Cách phổ biến, khái niệm văn hoá được hiểu là trình độ họcvấn, nhưng cũng có thể hiểu là cách ứng xử, lối sống của một cánhân hay cộng đồng người được hình thành trong quá trình lịch sử

lâu dài Văn hoá theo nghĩa rộng là một phức thể - tổng thể các đặctrưng, diện mạo về tinh thần, vật chất, tri thức và tình cảm… khắchoạ nên bản sắc của một cộng đồng xóm, làng, vùng, miền, quốcgia, xã hội… Nó được xem như một tiêu chí để phân biệt cộng đồngthể hiện qua đời sống vật chất, tinh thần, truyền thống, tínngưỡng…

Như vậy, khái niệm văn hóa được hiểu theo nhiều mức độkhác nhau tuỳ thuộc vào từng lĩnh vực khoa học cụ thể Một cáchchung nhất có thể hiểu : “Văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trịvật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích luỹ qua quá trìnhhoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môitrường thiên nhiên và xã hội của mình” Nền văn hoá vật chất vàtinh thần của một cộng đồng người hay một quốc gia, dân tộc pháttriển tới một trình độ cao trong một giai đoạn lịch sử nhất định đượcgọi là văn minh Có nghĩa là văn hoá gắn liền với văn minh khi vănhoá phát triển đạt tới một trình độ nhất định về sản xuất kỹ thuật và

tổ chức xã hội, khi giai cấp, Nhà nước, quốc gia, dân tộc được rađời Ngay từ khi con người xuất hiện, con người đã hoạt động sángtạo văn hoá Song, văn minh chỉ được bắt nguồn từ một nền xã hội

đã phát triển, khi nhà nước “Cái lực lượng cố kết văn minh” xuấthiện Cho nên, loài người xuất hiện cách đây hàng mấy triệu năm,nhưng những nền văn minh đầu tiền mới xuất hiện khoảng năm đếnsáu ngàn năm cùng với sự ra đời của các nhà nước cổ đại Ai Cập,Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc… Một nền văn hoá của nhân loạinói chung, dân tộc nói riêng bao giờ cũng xuất hiện gắn liền vớimột điều kiện kinh tế - xã hội nhất định, chi phối lẫn nhau Sự pháttriển của nền kinh tế tạo điều kiện cho các thành tựu văn hoá nảy

nở Ngược lại, các thành tựu văn hoá góp phần khẳng định giá trị

của sự phát triển kinh tế Do đó, có thể xem kinh tế - văn hoá là mộtcặp phạm trù mang tính lịch sử, có mối quan hệ chặt chẽ và bổ xungcho nhau.

Trong môn Lịch sử, nội dung văn hoá được thể hiện ở những

sự kiện, hiện tượng lịch sử phản ánh những thành tựu khoa học (chủyếu thuộc lĩnh vực văn hoá tinh thần) như văn chương, nghệ thuật,khoa học, giáo dục… của một quốc gia, dân tộc hay một khu vựctrong một giai đoạn lịch sử nhất định để phân biệt với các nội dungkhác của lịch sử như chính trị, quân sự, kinh tế… Các nội dung vănhoá được trình bày theo quan điểm lịch sử, dựa trên đặc trưng củakhoa học lịch sử nói chung, bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông nóiriêng Các sự kiện, hiện tượng văn hoá được giới thiệu trong quátrình phát sinh, phát triển trong mối quan hệ, tác động qua lại giữađiều kiện lịch sử với văn hoá, giữa văn hoá với các lĩnh vực khácnhau của đời sống xã hội

Tóm lại, từ việc thống nhất nhận thức khái niệm kinh tế, vănhoá được sử dụng trong môn Lịch sử ở trường phổ thông, chúng tôikhẳng định : Dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá là giảng dạynhững tri thức cụ thể về vai trò của lao động sản xuất và các thànhtựu văn hoá mà con người đã đạt được trong quá trình tồn tại vàphát triển của mình góp phần thúc đầy sự phát triển của xã hội Cácnội dung kinh tế, văn hoá giúp học sinh hiểu toàn diện sâu sắc hơnlịch sử dân tộc và thế giới

1.2 VAI TRÒ, Ý NGHĨA CỦA CÁC NỘI DUNG KINH

TẾ, VĂN HOÁ TRONG KHOÁ TRÌNH LỊCH SỬ DÂN TỘC Ở TRƯỜNG THCS.

Trong khoá trình lịch sử dân tộc ở trường phổ thông, các nộidung kinh tế, văn hoá được sắp xếp, cấu tạo hợp lý góp phần thựchiện các nhiệm vụ cụ thể của bộ môn Qua điều tra thực tiễn, giáoviên ở các trường THCS của thành phố Hà Nội đều khẳng định tínhhợp lý khi đưa các nội dung kinh tế, văn hoá vào chương trình, SGKLịch sử và nếu giảng dạy tốt các nội dung này sẽ nâng cao hiệu quảgiáo dưỡng, giáo dục và phát triển học sinh Trên cơ sở nghiên cứu

lý luận và kinh nghiệm dạy học Lịch sử ở trường phổ thông chúngtôi khẳng định vai trò, ý nghĩa các nội dung kinh tế, văn hoá trongkhoá trình Lịch sử dân tộc được thể hiện ở những mặt sau :

1.2.1 Đối với nhiệm vụ hình thành tri thức lịch sử cho học sinh.

Cùng với các môn học khác ở trường phổ thông, việc hìnhthành các tri thức Lịch sử cho học sinh là nhiệm vụ quan trọng đầutiên Lịch sử là những gì đã qua, đã xảy ra Học Lịch sử là để biếtquá khứ, hiểu hiện tại và có hành động đúng trong tương lai Trang

bị cho học sinh những hiểu biết toàn diện về lịch sử chính trị, quân

sự, kinh tế, văn hoá, tư tưởng… là trang bị cho các em vốn tri thức,

sự hiểu biết toàn diện về lịch sử dân tộc nói riêng, lịch sử loài ngườinói chung, tranh cho các em sự nhận thức phiến diện về lịch sử.Trong sự nhận thức chung đó, các em hiểu được các hoạt động kinh

tế, sáng tạo văn hoá là những hoạt động không thể thiếu được của

xã hội loài người từ khi xuất hiện đến nay Các hoạt động đó gópphần to lớn trong việc thúc đẩy sự phát triển của xã hội

Kinh tế, văn hoá là một cặp phạm trù mang tính lịch sử cómối quan hệ biện chứng với nhau Sự nảy nở của các thành tựu, giátrị về văn hoá bao giờ cũng dựa trên một điều kiện kinh tế - xã hộinhất định Và sự phát triển của nền kinh tế luôn chịu tác động, ảnh

hươ’ngr mang tính đặc trưng của nền văn hoá dân tộc Cho nên,trong chương trình, SGK lịch sử các nội dung kinh tế, văn hoáthường đi kèm giúp học sinh hiểu biết toàn diện hơn về lịch sửtrong sự phát triển của nó.

Cấu tạo chương trình Lịch sử theo chương trình cải cách giáodục lần 3 năm 1981 của ta hiện nay là đường thẳng kết hợp vớiđồng tâm Ở trường THCS, các em được học Lịch sử thế giới và dântộc theo tiến trình phát triển của nó, từ khi xã hội loài người và dântộc xuất hiện cho đến nay Chương trình này được lặp lại ở cấpPTTH song được khái quát ở mức cao hơn Trong tiến trình pháttriển đó, các hoạt động kinh tế, văn hoá và những thành tựu mà nóđạt được giúp học sinh nhận thức toàn diện sự phát triển của lịch

sử Bởi vì, chính những hoạt động kinh tế, văn hó góp phần chi phối

sự phát triển của các giai đoạn lịch sử, phản ánh những giá trị cònlại của giai đoạn lịch sử đó

Xét trong tiến trình lịch sử dân tộc, ở lớp 6 trường THCS, họcsinh được học lịch sử dân tộc từ nguyên thuỷ đến thế kỷ X Đây làgiai đoạn phát triển đầu tiên của lịch sử dân tộc trải qua các thời kì :

Xã hội nguyên thuỷ, thời kỳ dựng nước đầu tiên, đồng thời lịch sửdân tộc đã trải qua hàng ngàn năm đau thương dưới sự thống trị củacác triều đại phong kiến phương Bắc Các nội dung kinh tế, văn hoá

đã phản ánh đúng bước phát triển, biến đổi của nền kinh tế, văn hoáqua các chặng đường lịch sử, từ nền kinh tế, văn hoá sơ khai trongbuổi bình minh của thời kỳ nguyên thuỷ và dựng nước Những biếnđổi về kỹ thuật sản xuất (thông qua sự phát triển kế tiếp nhau củacác nền văn hoá Sơn Vi, Hoà Bình, Đông Sơn, văn hoá đá mới),trình đô lao động từ săn bắn, hái lượm đến xuất hiện của nghề nôngtrồng lúa nước là cả một chặng đường dài trong quá trình phát triển

của lịch sử dân tộc, đưa tới sự hình thành Nhà nước đầu tiên : Nhànước Văn Lang - Âu Lạc với nền văn minh sông Hồng khắc hoạ nênbản sắc dân tộc.

Ở lớp 7 và lớp 8, các nội dung kinh tế, văn hoá được tiếp tụcphản ánh giúp các em những hiểu biết toàn diện về thành tựu, kinh

tế, văn hoá của dân tộc từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX Sauhơn một ngàn năm Bắc thuộc, chiến thắng Bạch Đằng của NgôQuyền năm 938 đã mở ra kỷ nguyên mới cho lịch sử dân tộc - kỷnguyên độc lập tự chủ với sự tồn tại của các triều đại phong kiếndân tộc Các triều đại phong kiến Lý, Trần, Hồ, Lê Sơ, Nguyễn ýthức rất rõ vai trò của kinh tế, văn hoá đối với sự tồn tại và pháttriển của xã hội, chi phối các hoạt động chính trị, quân sự… nên đãchú trọng tới sự phát triển của kinh tế, văn hoá Tiếp nối nền vănminh Văng Lang - Âu Lạc là thời kỳ tồn tại của nền văn minh ĐạiViệt Vai trò của Nhà nước và sáng tạo của nhân dân đã tạo ranhững giá trị kinh tế, văn hoá rực rỡ khẳng định bản sắc và truyềnthống của dân tộc Việt

Chương trình Lịch sử lớp 9 có điều kiện cung cấp cho họcsinh kiến thức lịch sử có hệ thống hơn, trong đó có các sự kiện, hiệntửợng về kinh tế, văn hoá Học tập các sự kiện này, các em sẽ hiểu

rõ hơn lịch sử dân tộc từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất đến nay

Ví như, khi tìm hiểu các chủ trương, chính sách của chính quyềncách mạng về kinh tế, văn hoá giáo dục (giải quyết nạn đói, xoá nạn

mù chữ, nâng cao trình độ văn hoá cho nhân dân…) học sinh sẽnhận thức được ý nghĩa của việc “diệt giặc đói, giắc dốt” trong cuộcđấu tranh bảo vệ và xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân trongnhững năm đầu tiên sau cách mạng tháng Tám cũng như trongkháng chiến chống Pháp và các thời kỳ tiếp theo Đặc biệt trong giai

đoạn hiện nay đất nước đang bước vào thời kỳ công nghiệp hoá,hiện đại hoá đất nước Từ đó, học sinh có cơ sở để lý giải bản chấtcủa nền kinh tế, văn hoá, giáo dục Việt Nam là nền kinh tế, văn hoá,giáo dục dân chủ nhân dân, của dân, do dân và vì dân.

Như vậy, so với chương trình Lịch sử cấp PTTH, chương trìnhLịch sử cấp PTCS cung cấp cho học sinh những hiểu biết trọn vẹnhơn về quá trình phát triển kinh tế, văn hoá của dân tộc từ thời kỳnguyên thuỷ cho đến nay Ngoài việc giúp học sinh nhận thức lịch

sử một cách toàn diện, các nội dung kinh tế, văn hoá còn trang bịcho các em những hiểu biết sâu sắc về lịch sử Nguyên tắc của dạyhọc Lịch sử là phải hướng dẫn học sinh nắm qui luật lịch sử Chỉ cóhướng dẫn học sinh nắm vững qui luật (phù hợp với yêu cầu vàtrình độ của mình) mới làm cho học sinh hiểu biết lịch sử sâu sắc,đúng đắn Bởi vì, học tập Lịch sử phải đi sâu vào bản chất của sựkiện, nêu qui luật vận động, chi phối nó Đối với học sinh trung học

cơ sở, do trình độ nhận thức còn dừng ở cảm tính cho nên, trongquá trình hình thành tri thức lịch sử, giáo viên cần tạo các biểutượng sinh động, cụ thể về những sự kiện kinh tế, văn hoá, đồngthời bước đầu làm cho học sinh nhận thức được mối liên hệ bảnchất, sự tác động qua lại giữa kinh tế với văn hoá và văn hoá vớicác lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội Có như vậy, học sinhmới nhận thức lịch sử một cách sâu sắc Ví như, ở lớp 6 khi dạy bài

13 “Đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Văn Lang”, thông quaviệc tạo biểu tượng về đời sống vật chất : Ăn mặc, ở, đi lại, đờisống tinh thần : Tổ chức lễ hội, tín ngưỡng… giúp học sinh hiểuđược đời sống vật chất, tinh thần phong phú, ý thức cộng đồng gắn

bó của cư dân Việt Cổ Đây là cơ sở tạo nên nền văn minh Văn

Lang - Âu Lạc để hình thành truyền thống, bản sắc của dân tộc tangày nay.

Cũng như vậy, ở lớp 7 khi dạy bài 15 “Phát triển kinh tế, vănhoá thời Trần” các em tìm hiểu những sự kiện về tình hình pháttriển kinh tế, văn hoá thời Trần - một giai đoạn phát triển của vănminh Đại Việt, nền văn minh vừa tiếp nối và phát triển bản sắc củanền văn minh Văn Lang - Âu Lạc, vừa tiếp thu, đồng hoá những yếu

tố ảnh hưởng từ bên ngoài, chủ yếu là văn hoá Trung Hoa và Chăm

pa Qua những hiểu biết cụ thể ấy, học sinh từng bước nắm đượcmối liên hệ tác động lẫn nhau giữa sự phát triển kinh tế với đờisống văn hoá, giữa văn hoá với các lĩnh vực khác của xã hội trongtiến trình lịch sử dân tộc

Lý luận và thực tiễn đã chứng minh rằng các sự kiện kinh tế,văn hoá trong khoá trình Lịch sử dân tộc chủ yếu giúp học sinh hiểuđúng, hiểu toàn diện, sâu sắc lịch sử dân tộc Song, do chức năng,nhiệm vụ đặc trưng của bộ môn quy định nên các khoá trình lịch sử

ở trường phổ thông không thể giới thiệu các nội dung kinh tế, vănhoá với tư cách là một khoa học cụ thể Ví như, khi giới thiệu nềnkinh tế, văn hoá thời Trần - nền kinh tế mang đặc trưng của phươngthức sản xuất kinh tế phong kiến Ở đây không đặt ra mục đích nhưgiảng dạy môn kinh tế, không đòi hỏi đi sâu, phân tích phương thức,bản chất của nền sản xuất kinh tế phong kiến mà chủ yếu đi sâu tìmhiểu vai trò của Nhà nước đối với việc thúc đẩy nền kinh tế đó pháttriển tạo điều kiện cho sự ổn định của xã hội Hoặc, khi giới thiệucác tác phẩm văn học, các công trình kiến trúc, điêu khắc, tôngiáo… không giống như giảng dạy môn Văn học, Kiến trúc… đòihỏi đi sâu phân tích nội dung, tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm màchủ yếu nêu điều kiện kinh tế - xã hội dẫn tới sự ra đời của tác

phẩm và đánh giá ý nghĩa, tác động của nó đối với sự phát triển của

xã hội Mặt khác, cần lưu ý rằng các sự kiện kinh tế, văn hoáthường được trình bày dưới hình thức một sự kiện lịch sử Song họctập khoá trình Lịch sử dân tộc, học sinh được cung cấp một số hiểubiết nhất định về các lĩnh vực kinh tế, văn hoá khác nhau, góp phầnnâng cao nhận thức của học sinh về kiến thức kinh tế, văn hoá nóichung

1.2.2 Vấn đề bồi dường tư tưởng, đạo đức, tình cảm cho học sinh.

Bồi dưỡng tư tưởng, đạo đức, tình cảm cho học sinh là mộtnội dung quan trọng của việc giáo dục thế hệ trẻ Dạy học các nộidung kinh tế, văn hoá trong khoá trình Lịch sử dân tộc có tác dụngkhông nhỏ đối với nhiệm vụ giáo dục, nhưng hiện nay chưa đượcquan tâm thích đáng Do đó, kết quả giáo dục thế hệ trẻ qua mônLịch sử nói chung, qua dạy học các nội dung kinh tế văn hoá trongkhoá trình Lịch sử dân tộc ở trường THCS nói riêng còn bị hạn chếtrước những tác động ảnh hưởng của đời sống xã hội hiện nay Vìvậy, theo chúng tôi, việc giáo dục tư tưởng, tình cảm của học sinhthông qua qua dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá trong SGKLịch sử trường THCS (phần lịch sử dân tộc) tập trung vào nhữngnội dung sau :

-Thông qua các bài học Lịch sử, khi tìm hiểu những sự kiện,hiện tượng kinh tế, văn hoá cụ thể, học sinh từng bước nhận thứcđược mối liên hệ, tác động qua lại giữa kinh tế và văn hoá Bởi vì,bất cứ một thành tựu văn hoá nào cũng gắn liền với một điều kiệnkinh tế - xã hội nhất định, trong một giai đoạn lịch sử nhất định,kinh tế đóng vai trò chủ yếu quyết định sự tồn tại và phát triển của

xã hội Ngược lại, những giá trị văn hoá đạt được góp phần khẳng

định sự phát triển của nền kinh tế Ví như, sự phát triển kinh tế, vănhoá thời Trần - Thành tựu của nền văn minh Đại Việt gắn liền với

sự tồn tại của quốc gia phong kiến Đại Việt thời Trần với những đặcđiểm về chính trị, xã hội của nó Thành tự về kinh tế, văn hoá giáodục mà nhân dân ta đạt được trong cuộc kháng chiến chống thựcdân Pháp xâm lược chỉ có thể hình thành và phát triển trong điềukiện kháng chiến…

Những bài học Lịch sử đã chứng minh rằng, điều kiện kinh tế

- xã hội là nguyên nhân dẫn đến sự phát triển hay suy tàn của vănhoá Đồng thời, sự phát triển của văn hoá có tác động trở lại đờisống kinh tế và các mặt khác của xã hội Cho nên, khi người ta nóiđến kinh tế, văn hoá là động lực phát triển của xã hội chính là muốnnhấn mạnh sự tác động, ảnh hưởng trở lại mạnh mẽ của kinh tế đốivới cơ sở đã sản sinh ra nó Trên cơ sở nhận thức đó, giáo viên từngbước hình thành ở học sinh thế giới duy vật khoa học khi xem xét,đánh giá các sự kiện, hiện tượng kinh tế, văn hoá cũng như các điều

kiện lịch sử khác góp phần khẳng định : “môn Lịch sử có sở trường trong việc giáo dục tư tưởng, hình thành thế giới quan duy vật khoa học, nhân sinh quan cách mạng cho học sinh”.

Qua giới thiệu các thành tựu kinh tế, văn hoá dân tộc trong xãhội có giai cấp, SGK Lịch sử chỉ rõ tính chất giai cấp của kinh tế,văn hoá, bước phát triển kết tiếp nhau của các nền kinh tế, cuộc đấutranh giữa trường phái tiến bộ và lạc hậu trên mặt trận văn hoá, tưtưởng và đặc biệt nhấn mạnh vai trò của quần chúng nhân dân tỏnghoạt động kinh tế, sáng tạo văn hoá Nghiên cứu những công trìnhphật giáo nổi tiếng như chùa Một Cột, tháp Báo Thiên, chuông QuiĐiền, tháp Phổ Minh… thời Lý - Trần (SGK Lịch sử lớp 7) giúphọc sinh nhận thức sâu sắc rằng đây là sản phẩm của khối óc, bàn

tay tài hoa của các nghệ sĩ dân gian trên cơ sở nền kinh tế, văn hoáphát triển cao Họ còn là tác giả của nhiều tác phẩm bất hủ khác.

Bên cạnh đó, khi tìm hiểu các sự kiện kinh tế, văn hoá trongSGK, học sinh không chỉ khẳng định vai trò của Nhà nước, đặc biệt

là vai trò của quần chúng nhân dân là còn hiểu biết thêm nhữnggương mặt văn hoá tiêu biểucủa dân tộc trong các giai đoạn lịch sửkhác nhau Họ không chỉ là những nhà quân sự, chính trị, hoạt động

xã hội lỗi lạc mà còn là những nhà thơ, nhà văn, nhà khoa học xuấtsắc như Trần Quốc Tuấn, Chu Văn An, Nguyễn Trãi… Những sángtạo của các danh nhân này đã làm phong phú thêm kho tàng văn hoádân tộc và có tác dụng tích cực đối với sự phát triển của xã hội.Thông qua những sự kiện, hiện tượng lịch sử cụ thể, giáo viên rènluyện cho học sinh tình yêu đối với lao động, nhân cách cao cả quanhững cống hiến to lớn của họ trên lĩnh vực kinh tế, văn hoá, giáodục các em lòng kính trọng và biết ơn các danh nhân văn hoá dântộc có ý thức học tập và làm theo những tấm gương đó

Cuối cùng, các nội dung kinh tế, văn hoá trong khoá trìnhLịch sử dân tộc giúp học sinh hiểu rõ hơn những thành tựu kinh tế,văn hoá dân tộc từ trước đến nay Đó là sự phát triển kế tiếp nhaucủa kỹ thuật và trình độ lao động sản xuất ngày càng cao, nhữngcông trình kiến trúc, điều khắc, những áng văn thơ chữ Hán, chữNôm, những phong tục tập quán tốt đẹp của ông cha ta trước đây,

và nhân dân ta ngày nay dưới sự lãnh đạo của Đảng đã đạt được.Các em không chỉ tự hào về truyền thống cần cù, lao động sáng tạocủa dân tộc ta, truyền thống văn hoá lâu đời mà còn được bồi dưỡngthái độ, ý thức trách nhiệm với lao động và bảo vệ các di sản vănhoá quí báu trong công cuộc xây dựng đất nước hiện nay Điều này

có tác dụng to lớn giáo dục quan điểm và xúc cảm thẩm mĩ đúng

đắn cho học sinh Việc dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá trongkhoá trình Lịch sử dân tộc càng có ý nghĩa quan trọng góp phần đàotạo, giáo dục học sinh trở thành những con người phát triển toàndiện mang trong mình bản lĩnh và cốt cách của con người Việt tronggiai đoạn hiện nay.

1.2.3 Đối với việc phát triển năng lực tư duy và hành động thực tiễn.

Cùng với việc góp phần thực hiện nhiệm vụ giáo dưỡng (hìnhthành tri thức lịch sử) và nhiệm vụ giáo dục của bộ môn, việc dạyhọc các nội dung kinh tế, văn hoá trong khoá trình Lịch sử dân tộc ởtrường THCS còn phát triển ở học sinh năng lực tư duy và hànhđộng thực tiễn Học sinh học tập, suy nghĩ theo những qui luậtchung của tư duy con người Thực tiễn này đã được nhiều nhà khoahọc khẳng định Tuy nhiên, do sự khác nhau của nội dung dạy học,nên mỗi môn học góp phần phát triển tư duy học sinh theo đặctrưng riêng Ví như, học sinh được rèn luyện tư duy toán học quahọc tập môn Toán, hay tư duy lịch sử qua môn Lịch sử Các mônkhoa học xã hội, trong đó có môn Lịch sử đã khẳng định vai trò củamình trong việc hình thành tư duy cho học sinh, đặc biệt là tư duy

về nhận thức xã hội, cảm thụ các giá trị nhân văn của con người.Cho nên, khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu các nội dung kinh tế, vănhoá trong khoá trình Lịch sử dân tộc giáo viên có thể phát triển ởhọc sinh năng lực tư duy nói chung và tư duy lịch sử nói riêng

Thứ nhất, rèn luyện học sinh khả năng phân tích nguyên nhân,

quá trình phát sinh, phát triển của các sự kiện, hiện tượng kinh tế,văn hoá Điều này góp phần hình thành ở học sinh quan điểm lịch

sử khi xem xét các sự kiện, hiện tượng lịch sử nói chung, kinh tế,văn hoá nói riêng Thông qua từng nội dung cụ thể của khoá trình,

học sinh nhận thức được mối quan hệ tác động biện chứng giữa kinh

tế và văn hoá Bất cứ mộ sự kiện, hiện tượng văn hoá nào cũng đềuxuất phát từ điều kiên kinh tế - xã hội nhất định Ngược lại chínhnhững sự kiện, hiện tượng văn hoá đó đã phản ánh điều kiện kinh tế

- xã hội sản sinh ra nó, tác động trở lại đời sống kinh tế - xã hội vàthúc đẩy nó phát triển mạnh mẽ hơn Ví như, sự phát triển mạnh mẽcủa nền kinh tế thời Trần (có đóng góp rất lớn vai trò của Nhà nướcphong kiến) đã tạo nên quốc gia phong kiến Đại Việt thời Trầnvững mạnh góp phần quyết định vào những chiến công oanh liệtchống ngoại xâm của dân tộc Đồng thời sự vươn lên mạnh mẽ của

ý thức dân tộc thời Trần với “hào khí Đông A” đã là đề tài và nguồncảm hứng vô tận cho các nhà văn, nhà thơ sáng tạo nên những tácphẩm văn học mang đậm chất anh hùng ca thể hiện tính dân tộc sâusắc : “Hịch tướng sĩ” của Trần Quốc Tuấn, “Bặch Đằng giang phú”của Trương Hán Siêu… và nhiều tác phẩm bất hủ khác Những tácphẩm văn học này có tác dụng khêu gợi lòng yêu nước, lòng tự hàodân tộc, độngviên giáo dục nhân dân xây dựng và bảo vệ quê hươngđất nước

Thứ hai : Hình thành ở học sinh khả năng xác định điều kiện,

hoàn cảnh lịch sử, mối quan hệ tác động qua lại giữa kinh tế với vănhoá và văn hoá với các lĩnh vực hoạt động khác nhau của đời sốngcon người trong xã hội Qua đó, rèn luyện năng lực đánh giá, nhẫnét

về vai trò của kinh tế, văn hoá đối với sự vận động và phát triển của

xã hội

Thứ ba : Góp phần rèn luyện cho học sinh các thao tác tư duy

như quan sát, phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hoá… Conđường hình thành tri thức Lịch sử cho học sinh trong dạy học Lịch

sử nói chung, dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá nói riêng đi từ

biểu tượng đến hình thành khái niệm, nắm bản chất mối liên hệ của

sự kiện để rút ra qui luật, bài học Lịch sử Đối với học sinh THCS,nhận thức của các em mới dừng lại ở mức độ cảm tính ham học hỏi,quan sát… việc tạo các biểu tượng lịch sử cụ thể, sinh động trựcquan để các em quan sát, so sánh, phân tích đóng vai trò quan trọng,trên cơ sở đó bước đầu hướng dẫn các em tổng hợp, khái quát để rút

ra qui luật, bài học Lịch sử

Thứ tư : Bên cạnh việc rèn luyện và phát triển tư duy, dạy học

các nội dung kinh tế, văn hoá còn góp phần phát triển các năng lựchoạt động thực hành thể hiện qua các mặt say đây :

-Khả năng tham gia, thiết kế, làm các đồ dùng trực quan phục

vụ cho việc dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá như vẽ bản đồkinh tế, các di sản văn hoá, phục chế một hiện vật kinh tế, văn hoá

-Khả năng miêu tả một công trình kiến trúc, giải thích mộthiện tượng văn hoá, hiểu và phân tích được một nền kinh tế và ýnghĩa giá trị của các thành tựu kinh tế, văn hoá

-Tham gia vào quá trình lao động sản xuất trực tiếp hướngnghiệp cho các em vào đời và các hoạt động công ích xã hội gópphần phát hiện, sưu tầm các tác phẩm văn hoá, có hành động thiếtthực bảo vệ các di sản lịch sử văn hoá

Tóm lại, dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá trong khoátrình Lịch sử dân tộc ở trường THCS có ý nghĩa nhiều mặt : hìnhthành tri thức Lịch sử toàn diện cho học sinh, giáo dục tư tưởng đạođức, tình cảm, thái độ và phát triển các em năng lực tư duy, nănglực thực hành Để xác định cách thức, con đường thực hiện cácnhiệm vụ cơ bản trên có hiệu quả, qua đó góp phần nâng cao chất

lượng dạy học bộ môn, cần thiết phải tìm hiểu một cách cụ thể,chính xác tình hình dạy học Lịch sử ở trường THCS.

1.3 TÌNH HÌNH DẠY HỌC CÁC NỘI DUNG KINH TẾ, VĂN HOÁ TRONG KHOÁ TRÌNH LỊCH SỬ DÂN TỘC Ở TRƯỜNG THCS HIỆN NAY.

Để có những nhận xét, đánh giá khách quan, khoa học về tìnhhình dạy học môn Lịch sử nói chung, dạy học các nội dung kinh tế,văn hoá trong khoá trình Lịch sử dân tộc ở các trường THCS hiệnnay, chúng tôi tiến hành điều tra, khảo sát 40 giáo viên của 10trường THCS và 784 học sinh của 6 trường THCS tại thành phố HàNội Công việc được tiến hành theo những nguyên tắc điều tra xãhội học

Đối với giáo viên : Việc điều tra tập trung làm rõ những nội

dung chủ yếu sau :

-Nhận thức của giáo viên về khái niệm kinh tế, văn hoá được

sử dụng trong môn Lịch sử ở trường THCS

-Quan niệm về vai trò, ý nghĩa của việc dạy học các nội dungkinh tế, văn hoá trong môn Lịch sử ở trường THCS

-Các phương pháp dạy học được sử dụng

-Những kiến nghị của giáo viên nhằm góp phần nâng cao hiệuquả dạy học Lịch sử nói chung, dạy học các nội dung kinh tế, vănhoá nói riêng

Đối với học sinh : Việc điều tra, khảo sát tập trung chủ yếu

vào các nội dung sau :

-Tìm hiểu thái độ, hứng thú học tập của học sinh về các nộidung kinh tế, văn hoá trong khoá trình Lịch sử dân tộc

-Đánh giá khả năng nhận thức của học sinh về nội dung kinh

tế, văn hoá

Sử dụng các phương pháp điều tra (phiếu điều tra đối với giáoviên và học sinh, trao đổi với giáo viên, quan sát, dự giờ…) và xử

lý kết quả thu được, chúng tôi rút ra những kết luận sau :

Thứ nhất : Về khái niệm kinh tế, văn hoá được sử dụng trong

môn Lịch sử Các giáo viên được hỏi ý kiến đều cho rằng nắm vữngnội dung khái niệm kinh tế, văn hoá trong môn Lịch sử mới hiểuđược ý nghĩa quan trọng của việc nâng cao nhận thức nội dung này.Tuy nhiên, trên thực tế không ít giáo viên chưa nắm chính xác, đầy

đủ nội dung của khái niệm (32/40) giáo viên chiếm 70%) Thôngthường, nhiều giáo viên cho rằng các nội dung kinh tế, văn hoátrong SGK Lịch sử là những “kiến thức về kinh tế, văn hoá nghệthuật, khoa học, giáo dục…” Vì vậy, họ cho rằng dạy học Lịch sửphải cung cấp cho học sinh những hiểu biết cụ thể về kinh tế (mộthình thái kinh tế), văn hoá có liên quan đến sự kiện đã học Tuynhiên, cách này không thể thực hiện được trong thực tế do khuônkhổ kiến thức cơ bản của bài học quy định, và do hiểu biết của giáoviên về vấn đề này còn hạn chế (đa số là giáo viên Văn sang dạy Sử,không được đào tạo chuyên sâu về Lịch sử) Một số giáo viên kháclại cho rằng các nội dung kinh tế, văn hoá trong khoá trình Lịch sửchỉ là sự “liệt kê các thành tựu kinh tế, văn hoá tiêu biểu” mà thôi.Trên thực tế, do nhận thức chưa đúng, nên việc trình bày của giáoviên về các nội dung kinh tế, văn hoá chưa đáp ứng được yêu cầucủa dạy học Chất lượng dạy học chưa cao, học sinh chưa nắm vữngđược các lĩnh vực của đời sống quá khứ của xã hội trong đó có lĩnhvực kinh tế - xã hội Nhược điểm này thể hiện rõ nét trong các tiếtdạy cụ thể dưới đây

Khi dạy bài 19 : “Nước Đại Việt thời Lê Sơ” (1428 - 1527) ởlớp 7 (bài dạy trong 4 tiết), cô giáo Ngô Thị Hải (trường THCS LêNgọc Hân) ở tiết 1 đi sâu vào mục 1 và do chuẩn bị công phu, chuđáo, tham khảo nhiều tài liệu đã phân tích để học sinh nắm được sâusắc tình hình nước ta sau chiến tranh chống Minh kết thúc và cácbiện pháp phục hồi phát triển nền nông nghiệp của nhà Lê, song lạichỉ lướt qua giới thiệu các thành tựu kinh tế nông nghiệp, thủ côngnghiệp và thương nghiệp của thời Lê Ở tiết 3 và tiết 4 cô giáo đisâu phân tích tình hình giáo dục và khoa cử, văn học, nghệ thuật,khoa học, giới thiệu tỉ mỉ các thành tự văn học, nghệ thuật, khoahọc của thời Lê như : Bộ Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, Toánpháp đại thành của Lương Thế Vinh Đồng thời giới thiệu tỷ mỉ một

số danh nhân văn hoá xuất sắc của dân tộc như Nguyễn Trãi, LêThánh Tông, Ngô Sỹ Liên

Do trình bày quá chi tiết vào một số mục, nên nội dung tiếthọc không cân đối, không đảm bảo được tính lôgic của các sự kiệnlịch sử cũng như tính chất của một giờ học Lịch sử Quá đi sâu phântích tình hình và biện pháp của Nhà nước đối với việc phục hồi vàphát triển nền kinh tế nông nghiệp mà xem nhẹ, giới thiệu lướt quacác thành tựu kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp, thương nghiệpthời Lê - kiến thức cơ bản của bài mà học sinh cần lĩnh hội được.Những thành tựu này góp phần quan trọng củng cố sự tồn tại vàthịnh trị của triểu Lê đưa tới sự nảy nở của nền văn hoá với nhữngthành tựu rực rỡ về văn học, khoa học nghệ thuật…

Ngược lại, cũng giảng dạy các tiết của bài 15 ở lớp 7 cô giáoNguyễn Minh Hiền - trường THCS Nhật Tân - thành phố Hà Nội lạichỉ giới thiệu dàn trải các mục trong SGK mà thiếu sự phân tích cụ

thể, sâu sắc về nội dung kinh tế, văn hoá làm cho tiết học nặng nềthiếu sinh động, hấp dẫn học sinh.

Như vậy, nhận thức của giáo viênvề khái niệm kinh tế, vănhoá trong khoá trình Lịch sử dân tộc còn thiếu chính xác, chưa đầy

đủ Điều này ảnh hưởng lớn tới chất lượng dạy học các nội dungkinh tế, văn hoá trường THCS hiện nay

Thứ hai : Về vai trò, ý nghĩa của các nội dung kinh tế, văn

hoá trong khoá trình Lịch sử dân tộc ở trường THCS Da số cácgiáo viên (83%) được hỏi ý kiến đều nhất trí cho rằng các nội dungkinh tế, văn hoá trong SGK Lịch sử có tác dụng góp phần nâng caohiệu quả giáo dưỡng, giáo dục và phát triển của bộ môn Một sốgiáo viên nhấn mạnh rằng, qua việc học tập các nội dung kinh tế,văn hoá, học sinh nhận thức được “tính đa dạng, phong phú, toàndiện của lịch sử” Và khẳng định rằng nếu xác định đúng mục đích,yêucầu của bài học, công tác chuẩn bị lên lớp chu đáo, có phươngpháp, phương tiện dạy học phù hợp với các nội dung kinh tế, vănhoá sẽ làm cho học sinh có thái độ hứng thú học tập rõ rệt Các emhững thú học tập các nội dung kinh tế, văn hoá vì các em nhận thấy

“Lịch sử không phải là những sự kiện khô khan, đơn điệu” Thực tế

đó cho thấy, đa số giáo viên nhận thức được vai trò, ý nghĩa củaviệc dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá trong môn Lịch sử ởtrường phổ thông Đây là một thuận lợi rất cơ bản góp phần nângcao chất lượng dạy học Tuy nhiên, nhận thức của giáo viên còndừng lại ở vấn đề lý luận, trong thực tế giảng dạy nhiều giáo viêncòn tỏ ra lúng túng khi khai thác các sự kiện kinh tế, văn hoá, nhất

là việc lựa chọn, vận dụng những phương pháp dạy học phù hợp vớinhững nội dung này

Thứ ba : Về phương pháp dạy học các nội dung kinh tế, văn

hoá trong khoá trình Lịch sử dân tộc Thông qua “Phiếu điều tragiáo viên” (mẫu số 1, số 2) kết hợp với trao đổi trực tiếp và dự giờtìm hiểu phương pháp dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá trongmôn Lịch sử, các giáo viên đều khẳng định yêu cầu cần thiết củacác phương pháp dạy học có ý nghĩa quan trọng đối với việc nângcao chất lượng dạy học Song, thực tế điều tra cho thấy giáo viêncòn rất lúng túng khi lựa chọn các phương pháp dạy học Một sốgiáo viên chỉ vận dụng một phương pháp dạy học duy nhất là trìnhbày miệng (chủ yếu là thông báo 82%) mà chưa kết hợp nhuầnnhuyễn các phương pháp dạy học trong một bài Lịch sử có nội dungkinh tế, văn hoá, làm hạn chế chất lượng dạy học bộ môn Nhiềugiáo viên nhận thức được tầm quan trọng của đồ dùng trực quan, tàiliệu tham khảo và kết hợp các hoạt động tổ chức dạy học khác nhau

để nâng cao hiệu quả dạy học các nội dung kinh tế, văn hoá Trong

hệ thống các phương pháp dạy học Lịch sử, mỗi phương pháp dạyhọc đều có ý nghĩa nhiều mặt góp phần thực hiện các nhiệm vụ của

bộ môn Hiệu quả của các phương pháp dạy học được áp dụng trongmột bài học càng cao khi nó được kết hợp với các phương pháp dạyhọc khác Nếu trong dạy học các bài có nội dung kinh tế, văn hoá

mà giáo viên chỉ sử dụng phương pháp trình bày miệng thì bài học

sẽ khô khan, nặng nề, không gây được hứng thú học tập cho họcsinh Song, giáo viên kết hợp trình bày miệng với phương tiện, đồdùng trực quan : Tranh ảnh, hiện vật về các thành tựu kinh tế, vănhoá thì hiệu quả sẽ ngược lại, giờ học sôi nổi, học sinh hứng thú,say mê tìm hiểu, học hỏi

Thứ tư : Về thái độ hứng thú học tập và nhận thức của học

sinh về các nội dung kinh tế, văn hoá Qua sử dụng “Phiếu điều tra

học sinh” (Phụ lục 2) kết hợp với quan sát, dự giờ, phỏng vấn giáoviên bộ môn lịch sử, chúng tôi nhận thấy :

-74,3% học sinh có biểu hiện hứng thú học tập các nội dungkinh tế, văn hoá Các em chăm chú nghe giảng, ghi chép đầy đủ,nghiêm túc, hăng hái phát biểu xây dựng bài, biểu lộ hững thú, xúccảm rõ rệt

-Số còn lại tỏ ra bình thường hoặc không hứng thú học tập :Nói chuyện, làm việc riêng hoặc thờ ơ, im lặng trong giờ học Tìnhtrạng này không chỉ xảy ra khi học tập các nội dung kinh tế, vănhoá mà là tình trạng chung đối với môn Lịch sử và các môn họckhác

Tình hình trên chứng tỏ hứng thú học tập Lịch sử nói chung,các nội dung kinh tế, văn hoá là tương đối cao, học sinh có ý thức,thái độ học tập tốt Nguyên nhân là do ở lứa tuổi của các em việchọc tập là bắt buộc, các em chưa có ý thức nhiều về các môn học(môn chính, môn phụ) đến lớp thì phải thuộc bài Mặc dù vậy, tỷ lệhọc sinh không hứng thú học tập vẫn còn khá cao Đây là một trongnhững biểu hiện của chất lượng dạy học Lịch sử nói chung, các nộidung kinh tế, văn hoá nói riêng chưa cao Để khắc phục tình trạngnày, theo chúng tôi việc cải tiến phương pháp dạy học để gây hứngthú học tập cho học sinh là vấn đề cần thiết nhất

Nhận thứccủa học sinh về các nội dung kinh tế, văn hoá trongmôn Lịch sử được đánh giá ở nhiều mức độ khác nhau : khả năngghi nhớ, nhận biết các sự kiện, hiện tượng lịch sử, văn hoá, khảnăng hiểu biết sâu sắc hay không sâu sắc… Thực tế cho thấy, họcsinh THCS chất lượng học tập Lịch sử nói chung, học tập các nộidung kinh tế, văn hoá nói riêng còn dừng lại ở mức độ học thuộc

lòng mà chưa hiểu biết sâu sắc các sự kiện, hiện tượng lịch sử, các

em rất dễ quên Sau bài học, nếu kiểm tra lại kiến thức ngay thì kếtquả sẽ cao Nhưng kiểm tra giữa kì và kiểm tra học kì thì chất lượnghọc sinh giỏi không nhiều, tỷ lệ trung bình còn khá cao, cá biệt cóhọc sinh yếu kém Cho nên, nâng cao chất lượng học tập Lịch sửnói chung, các nội dung kinh tế, văn hoá nói riêng đang được đặt ramột cách cấp thiết và có tính thời sự

Các nội dung kinh tế, văn hoá trong chương trình SGK Lịch

sử ở trường THCS nói chung, trong khoá trình Lịch sử dân tộc nóiriêng có vai trò ý nghĩa quan trọng góp phần làm cho học sinh hiểuđúng, hiểu toàn diện, sâu sắc lịch sử dân tộc, giáo dục tư tưởng, tìnhcảm và phát triển ở các em năng lực nhận thức lịch sử và thực hànhcủabộ môn Nâng cao hiệu quả dạy học các nội dung kinh tế, vănhoá trong khoá trình Lịch sử dân tộc có tác dụng góp phần nâng caochất lượng dạy học Lịch sử ở trường THCS

So với chất lượng dạy học Lịch sử ở trường PTTH, ở trườngTHCS chất lượng dạy học Lịch sử nói chung, dạy học các nội dungkinh tế, văn hoá cao hơn, song vẫn còn có những hạn chế, đặc biệthọc sinh học tập một cách máy móc Có nhiều nguyên nhân dẫn đếntình trạng này, nhưng trước hết và quan trọng nhất là do nhữngnguyên nhâ chủ quan nảy sinh trong quá trình dạy học mà chủ yếu

là do giáo viên chưa lựa chọn được những phương pháp dạy họcphù hợp

Từ thực tế trên, để khắc phục và từng bước nâng cao hiệu quảdạy học các nội dung kinh tế, văn hoá trong khoá trình Lịch sử dântộc nói riêng, môn lịch sử nói chung, cần giải quyết hàng loạt cácvấn đề có liên quan, trong đó vấn đề xác định kiến thức cơ bản về

các nội dung kinh tế, văn hoá và vận dụng hệ thống các phươngpháp dạy học bộ môn phải được đặt lên hàng đầu.

CHƯƠNG II CÁC BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC CÁC NỘI DUNG KINH TẾ, VĂN HOÁ PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM

Ở LỚP 7 TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

2.1 Các kiến thức kinh tế, văn hoá trong chương trình, SGK cải cách giáo dục (phần Lịch sử Việt Nam ).

2.1.1 Cấu tạo nội dung kinh tế, văn hoá trong chương trình, SGK Lịch sử cải cách giáo dục.

Từ sau cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay, chương trìnhnội dung, SGK Lịch sử cũng như chương trình, nội dung các mônhọc khác thường xuyên được cải tiến và đổi mới nhằm đáp ứng yêucầu của sự nghiệp giáo dục trong các giai đoạn phát triển của cáchmạng nước ta Qua ba lần đổi mới chương trình và cải cách giáodục: 1945 - 1950; 150 - 1956 ; 1956-1981, đến năm học 1990 - 1991chương trình Lịch sử ở trường phổ thông được đưa vào giảng dạytheo cấu trúc sau:

-Lớp 6 : 1 tiết/1 tuần : Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến thế

+ Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XX

-Lớp 9 : 2 tiết/1 tuần :

+ Lịch sử thế giới từ sau cách mạng XHCN tháng Mươi Ngađến nay.

+ Lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến nay

-Lớp 10 : 1 tiết/1 tuần : Lịch sử thế giới cổ trung đại Lịch sửthế giới cận đại từ cách mạng tư sản Anh đến trước Công xã Pari(1640 - 1970)

-Lớp 11 : 1 tiết/1 tuần : Lịch sử thế giới cận đại (thời kỳ thứhai) Lịch sử thế giới hiện đại : thời kỳ thứ nhất, từ cách mạngXHCN tháng Mười Nga đến hết chiến tranh thế giới thứ hai (1917 -1945) Tiến trình lịch sử Việt Nam (khái quát đến đầu thế kỷ XX)

Lớp Loại bài

Tổng số bài

Chính trị,quân sự

Kinh tế,văn hoá

Kinh tế, văn hoá

-Lớp 6 : 1 tiết/tuần, học sinh được học :

+ Lịch sử thế giới phần xã hội nguyên thuỷ và cổ đại

+ Lịch sử Việt Nam từ nguyên thuỷ đến thế kỷ thứ X

-Lớp 7 : 2 tiết/tuần, học sinh được hoc:

+ Lịch sử thế giới trung đại

+ Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ thứ XI đến giữa thế kỷ XIX.-Lớp 8 : 1,5 tiết/tuần, học sinh được học:

+ Lịch sử thế giới cận đại

+ Lịch sử Việt Nam từ giữa thế kỷ XIX đến 1945

-Lớp 9 : 1,5 tiết/tuần, học sinh được học:

+ Lịch sử thế giới hiện đại

+ Lịch sử Việt Nam từ 1945 đến nay.

Từ cấu trúc của chương trình và tỷ lệ các nội dung kinh tế,văn hoá được đưa vào chương trình, nội dung SGK Lịch sử ở trườngphổ thông biên soạn từ 1990 - 1991 và chương trình SGK mới đangtiến hành hiện nay, chúng tôi rút ra một số kết luận sau :

Thứ nhất : Chương trình, nội dung SGK Lịch sử ở trường phổ

thông được biên soạn từ 1990 - 1991 và chương trình SGK mớiđang tiến hành hiện nay xây dựng trên một cơ sở lý thuyết tươngđối toàn diện, có tính thuyết phục cao và bảo đảm được tính hệthống của nó Với cấu trúc của chương trình đường thẳng kết hợpđồng tâm đã giải quyết hợp lý mối quan hệ giữa lịch sử thế giới vàlịch sử dân tộc, giữa lịch sử dân tộc với lịch sử địa phương và đápứng phù hợp với khả năng nhận thức, đặc điểm tâm lý của học sinh.Song, đi sâu tìm hiểu chương trình, chúng ta thấy rõ rằng ở trườngTHCS, chương trình đảm bảo tính hệ thống của tri thức lịch sử ViệtNam (từ nguồn gốc đến nay) đó là một thuận lợi cho việc tăng tỷ lệcác nội dung kinh tế, văn hoá trong chương trình, nhưng lại khônghoàn chỉnh về tri thức lịch sử thế giới (Học sinh không được họclịch sử thế giới cổ - trung đại) Chương trình và SGK mới thực hiện

từ năm 2003 đã khắc phục được nhược điểm này Ở trường PTTH,chương trình đảm bảo tính hệ thống tri thức lịch sử thế giới nhưnglại không hoàn chỉnh về tri thức lịch sử Việt Nam Lịch sử ViệtNam chủ yếu là từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất đến nay Trước

đó, ở lớp 11, các em được học 8 tiết khái quát tiến trình lịch sử dântộc từ nguyên thuỷ đến đầu thế kỷ XX Chương trình cũng thực hiện

sự đổi mới về mặt nội dung, nhất là việc cập nhật những thành tựumới của sử học thế giới và sử học Việt Nam, cập nhật cách nhìnnhận, đánh giá mới về một số sự kiện, hiện tượng lịch sử, chương

trình cũng thể hiện tính toàn diện, khách quan, khoa học Nhữngvấn đề chính trị, quân sự, kinh tế, văn hoá… được trình bày khá cânđôi, hợp lý (đặc biệt ở trường THCS), hình thức trình bày cũngđược đổi mới theo hướng làm cho nội dung gọn nhẹ, chính xác vàchặt chẽ, giản lược những chi tiết, những sự kiện, hiện tượng rườm

rà không cần thiết Tuy dòng lịch sử chính trị, quân sự vẫn là dòngchính song không coi nhẹ lịch sử kinh tế, văn hoá “Những vấn đềkinh tế, văn hoá được chú trọng đúng mức có thể giúp học sinhnhận thức đầy đủ hơn diện mạo và tiến trình lịch sử dân tộc cũnglịch sử thế giới” Ví như ở lớp 6 trường THCS, so với chương trìnhcải cách thêm 3 tiết (trong 4 tiết) trình bày sự phát triển kinh tế, vănhoá Đông Sơn và đời sống văn hoá vật chất, tinh thần thời VănLang Ở lớp 7, trong số 28 tiết chương trình đã giành 10 tiết cho nộidung xây dựng kinh tế, văn hoá đất nước…

Thứ hai : Tỷ lệ giữa các sự kiện, hiện tượng về kinh tế, văn

hoá với các sự kiện, hiện tượng về lịch sử chính trị, quân sự, giữacác nội dung kinh tế, văn hoá trong các thời kỳ lịch sử khác nhaucủa lịch sử dân tộc, giữa khoá trình lịch sử dân tộc với lịch sử thếgiới, giữa chương trình Lịch sử cấp THCS và cấp PTTH chưa đượccấu tạo một cách cân đối Nhìn chung những tri thức về kinh tế, vănhoá vẫn chiếm một tỉ lệ ít hơn nhiều so với lượng tri thức về đấutranh quân sự, chính trị… Giữa chương trình Lịch sử cấp THCS vàPTTH tỷ lệ các nội dung kinh tế, văn hoá cũng được cấu tạo khácnhau Chương trình Lịch sử cấp THCS tỷ lệ các nội dung kinh tế,văn hoá được đưa vào nhiều hơn, đặc biệt là ở khoá trình Lịch sửdân tộc, lớp 6 chiếm 22,2%, lớp 7 chiếm 20%, lớp 8 chiếm 13,6%,lớp 9 chiếm 18% chưa kể các loại bài kinh tế, văn hoá và các vấn đềkhác Chương trình Lịch sử cấp PTTH, các khoá trình lịch sử thế

giới (nhất là Lịch sử thế giới cổ trung đại) giới thiệu các sự kiệnkinh tế, văn hoá nhiều hơn so với các khoá trình Lịch sử Việt Nam.Trong khoá trình Lịch sử Việt Nam, các kiến thức về kinh tế, vănhoá chỉ chủ yếu tập trung ở phần “khái quát tiến trình Lịch sử ViệtNam từ nguyên thuỷ đến đầu thế kỷ XX” (ở lớp 11) và càng về saucàng ít dần Tuy nhiên, so với cấp THCS, các nội dung kinh tế, vănhoá được trình bày ở cấp PTTH mang tính khái quát cao hơn, khôngdàn trải, chi tiết, cụ thể, thực hiện được mối quan hệ biện chứnggiữa sự phát triển kinh tế với văn hoá Ví như, ở lớp 6 trường THCSkhi tìm hiểu sự ra đời và phát triển của nhà nước Văn Lang - Cơ sởcho sự xuất hiện của nên văn minh Văn Lang - Âu Lạc, qua sự pháttriển kinh tế, đời sống văn hoá tinh thần của cư dân Việt Cổ, họcsinh được hướng dẫn tìm hiểu cụ thể sự biến đổi trong sản xuất(thông qua công cụ lao động và trình độ kỹ thuật lao động) vànhững sinh hoạt văn hoá bình dị (ăn mặc, ở, đi lại) của cư dân VănLang Ở lớp 11, tìm hiểu nền văn minh Văn Lang - Âu Lạc củangười Việt cổ, các em được giới thiệu sự phát triển kinh tế (cơ sởcho sự ra đời của nền văn minh Văn Lang - Âu Lạc) và những thànhtựu chủ yếu của nền văn minh Văn Lang - Âu Lạc Rõ ràng, cáchtrình bày các nội dung kinh tế, văn hoá ở cấp PTTH mang tính kháiquát cao đáp ứng được trình độ nhận thức của học sinh.

Thứ ba : Ngoài một số bài, mục trình bày các sự kiện kinh tế,

văn hoá khá đầy đủ, chi tiết còn phần lớn chỉ giới thiệu chungchung, sơ lược Đây chính là nguyên nhân làm cho môn Lịch sử chođến nay chưa đem lại cho học sinh nhận thức đầy đủ về các vấn đềkinh tế, văn hoá Cách trình bày các sự kiện kinh tế, văn hoá lại quángắn gọn, sơ lược, khô khan gây cho giáo viên không ít khó khănkhi khai thác SGK trong quá trình giảng dạy và học sinh tâm lý

không hứng thú học tập, tiếp thu các nội dung kiến thức về kinh tế,văn hoá Nên chăng, SGK cần tập trung vào một số lĩnh vực kinh tế,văn hoá tiêu biểu nhưng giới thiệu một cách cụ thể, chi tiết hơn.Chương trình SGK mới từ năm 2003 đang từng bước thực hiện theohướng này

Thứ tư : Do khuôn khổ có hạn nên SGK đã không đưa vàohoặc đưa vào quá ít, không đầy đủ những tranh ảnh, bản đồ…cầnthiết (SGK trước CCGD và SGK mới hiện nay lại có) và tỷ lệ cũngkhông giống nhau, ở cấp THCS đồ dùng trực quan nhiều hơn so vớicấp PTTH Kinh tế, văn hoá là những nội dung khó, đôi khi khôkhan rất cần thiết đồ dùng trực quan sinh động để minh hoạ Chonên, với một số lượng quá ít ỏi các loại đồ dùng trực quan trongSGK đã phần nào ảnh hưởng tới chất lượng dạy học, nhất là dạy cácnội dung kinh tế, văn hoá đòi hỏi cả thầy và trò sử dụng và khaithác triệt để các loại tài liệu bổ xung hỗ trợ như đồ dùng trực quantạo hình và trực quan qui ước

Việc phân tích cấu tạo, tỷ lệ các nội dung kinh tế, văn hoátrong chương trình Lịch sử CCGD (phần Lịch sử dân tộc) góp phầnquan trọng giúp chúng tôi đi sâu tìm hiểu các kiến thức kinh tế, vănhoá trong chương trình, SGK Lịch sử CCGD phần Lịch sử ViệtNam ở trường THCS

2.1.2 Các kiến thức kinh tế, văn hoá trong chương trình GSk CCGD phần Lịch sử Việt Nam ở trường THCS.

Chúng tôi đã trình bày ở mục (2.1.1) chương trình Lịch sử cấpTHCS được xây dựng đảm bảo tính hệ thống của tri thức lịch sửViệt Nam (từ nguồn gốc cho đến nay) Với ý tưởng trang bị cho họcsinh nhận thức toàn diện, các nội dung kinh tế, văn hoá được cấu