yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết ngồi của nguyễn bình phương

Vì vậy với việc triển khai đề tài “Yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Ngồi của Nguyễn Bình Phương”, chúng tôi chỉ rõ những tiếp nhận ảnh hưởng của nhà văn từ phương Tây trong việc đổimới thể

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Văn học Việt Nam sau năm 1975 chuyển mình mạnh mẽ trong nhu cầuđổi mới trong tất cả các lĩnh vực từ sang tác cho tới lý luận, phê bình, tiếpnhận.Trong lĩnh vực sang tác, đạt được nhiều thành tựu hơn cả, thu hút được sựchú ý của giới phê bình cũng như ở bạn đọc là ở thể loại tiểu thuyết Các chuyệnngắn, tiểu thuyết liên tục ra đời qua các năm với các gương mặt tiêu biểu nhưNguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Bảo Ninh, Phạm ThịHoài, Nguyễn Bình Phương, v.v… Với Nguyễn Bình Phương, tài năng và phongcách của nhà văn trẻ này đã được khẳng định, định hình qua bốn tiểu thuyết đã

xuất bản: Người đi vắng (1999), Trí nhớ suy tàn (2000), Những đứa trẻ chết già (2002), Thoạt kỳ thuỷ (2004) Năm 2006 nhà văn tiếp tục cho ra đời cuốn tiểu thuyết Ngồi và vẫn tạo ra sự xôn xao trong dư luận với nhiều ý kiến trái chiều nhau Nghiên cứu “Ngồi” của Nguyễn Bình Phương, chúng tôi tiếp tục đi

sâu tìm hiểu quá trình vận động đổi mới của văn học Việt Nam những năm gần

đây Cũng giống như bốn cuốn tiểu thuyết đã xuất bản, trong tiểu thuyết Ngồi,

Nguyễn Bình Phương đã sử dụng nhiều yếu tố kỳ ảo Vì vậy với việc triển khai

đề tài “Yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Ngồi của Nguyễn Bình Phương”, chúng

tôi chỉ rõ những tiếp nhận ảnh hưởng của nhà văn từ phương Tây trong việc đổimới thể loại tiểu thuyết ở Việt Nam cũng như những tìm tòi thể nghiệm, sángtạo riêng của nhà văn trong việc đổi mới thể loại và đổi mới chính mình

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Yếu tố kỳ ảo xuất hiện trong văn xuôi Việt Nam sau năm 1975 cho thấynhững cách tân, những đổi mới trong phương thức tư duy, nội dung thể hiệncũng như trong kỹ thuật viết truyện của các nhà văn Vấn đề này đã thu hút sựchú ý và tâm sức của các nhà nghiên cứu phê bình, và cũng được đề cập đếntrong một số bài báo, chuyên luận, công trình khoa học

Nguyễn Bình Phương là một trong các tác giả trẻ sau 1975 có nhiều tìm tòiđổi mới Những đánh giá về tiểu thuyết của nhà văn này phần lớn đều tập trungvào những đổi mới ở phương diện nội dung và đặc biệt ở kỹ thuật tiểu thuyết.Trong đó yếu tố kỳ ảo rất được nhà văn chú ý sử dụng và đạt được những hiệuquả nghệ thuật nhất định trong việc đổi mới tiểu thuyết Theo sự đánh giá của các

nhà nghiên cứu thì “huyền thoại hoá cuộc sống đời thường là một đặc điểm dễ nhận thấy nhất trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương”(Nguyễn Mạnh Hùng).

"Những đứa trẻ chết già” là “cuốn tiểu thuyết mang đậm khuynh hướng hiện

thực huyền ảo với sự tồn tại của hai cõi âm – dương, của những điềm báo, với diễn biến của nhiều thế hệ sống và chết giao nhau trên mảnh đất Thái

Nguyên”(Thụy Khuê) Cũng theo sự đánh giá của Thụy Khuê hiện trong “Người

đi vắng” là “một hiện thực linh ảo âm dương…” Tác phẩm “Thoạt kỳ thuỷ” ngay

từ khi mới ra đời đã gây nên bao sự xôn xao trong giới phê bình cũng như báo

chí Các tác giả đều chú ý yếu tố kỳ ảo trong tác phẩm này ở các bài viết: Cấp độ hiện thực và sự hão huyền của ý thức trong Thoạt kỳ thuỷ (Nguyễn Chí Hoan); Sáng tạo văn học: giữa mơ và điên (Đoàn Cầm Thi);…

Yếu tố kỳ ảo trong Ngồi phức tạp hơn trong các tiểu thuyết trước Trong

cuốn tiểu thuyết này, Nguyễn Bình Phương đã hợp quá khứ và hiện tại trongcùng một nhân vật ở cùng một thời điểm, có sự hoà trộn giữa thời kỳ đầu của đấtnước đầy những điều huyền bí và phật giáo – tín ngưỡng của dân tộc vốn mangmàu sắc tâm linh, hư ảo

Vì vậy với cuốn tiểu thuyết vừa mới ra đời của nhà văn giàu tiềm năng này,

chúng tôi khai thác vấn đề “Yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Ngồi của Nguyễn Bình Phương” như một hướng tiếp cận tác phẩm từ đặc trưng phong cách nhà văn trong

việc tìm tòi thể nghiệm những cách tân đổ mới từ phương diện thể loại

3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Chúng tôi tiến hành khảo sát cứ liệu chính là tiểu thuyết Ngồi của Nguyễn

Bình Phương (NXB Đà Nẵng, 2006) Đồng thời có liên hệ với một số tiểu thuyết

khác của tác giả này: Người đi vắng (NXB Văn học, 1999), Trí nhớ suy tàn

(NXB Thanh Niên, 2000), Những đứa trẻ chết già (NXB Hội nhà văn, 2002), Thoạt kỳ thuỷ (NXB Hội nhà văn, 2004).

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích, bình giảng

- Phương pháp tổng hợp

5 CẤU TRÚC BÀI TẬP CHUYÊN ĐỀ

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung gồm hai chương:

Chương I: Một số vấn đề về yếu tố kỳ ảo

Chương II: Yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Ngồi của Nguyễn Bình Phương

PHẦN NỘI DUNG

Chương I

MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ YẾU TỐ KỲ ẢO

I Khái niệm yếu tố kỳ ảo

Trong Từ điển Tiếng Việt (Viện ngôn ngữ học, NXB Đà Nẵng, 2000), kỳ ảo

được định nghĩa là “kỳ lạ, tựa như không có thật mà chỉ có trong tưởng tượng”.

Tiến sỹ Lê Nguyên Cẩn xem kỳ ảo vừa là phạm trù của tư duy nghệ thuậtvừa là một phương thức thể hiện được sử dụng rộng rãi Theo tác giả, kỳ ảo là

“sản phẩm của trí tưởng tượng”, thường “hiện diện dưới hình thức thần linh quái dị, ma quỷ, khác lạ, phi thường siêu nhiên”.

Trong cuốn Những vấn đề lý luận và lịch sử văn học (Viện văn học,

1999), khái niệm kỳ ảo được giải thích theo lịch sử thuật ngữ có ý nghĩa tương

đương trong văn học phương Tây là fantastique Ở thế kỷ XVI, thuật ngữ này có nghĩa là “sự mơ mộng hão huyền được nuôi dưỡng bằng những hoang tưởng”.

Về sau nó được hiểu là một phương thức sáng tạo thích hợp với các loại ma hiện

hồn, thần và quỷ Sang thế kỷ XIX, fantastique có nghĩa là “một trò chơi của trí tưởng tượng với những bịa đặt vô bằng cứ và những motip siêu tự nhiên" Dần

dần, sang thời hiện đại nội hàm của nó được mở rộng hơn nữa, không chỉ gồmnhững nhân vật xuất hiện từ thế giới bên kia, từ các lực lượng siêu hình thần bí

mà còn là “tất cả những gì có ý nghĩa phản kháng lại kinh nghiệm và lý tính, những gì dẫn đến một trật tự khác thường, một kích thích khác thường” Như

vậy ở thời hiện đại, cái kỳ ảo có liên quan mật thiết với nỗi khó khăn của hiệnhữu, sự kinh hoàng, nỗi lo sợ trước những gì không thể nhận biết

Như vậy khái niệm kỳ ảo có thể hiểu là sản phẩm của trí tưởng tượngsáng tạo của người nghệ sỹ, xuất phát từ hiện thực và phản ánh hiện thực đượcthể hiện bằng những yếu tố phi thực, mang màu sắc huyền bí, hoang đường Kỳ

ảo vừa là một kiểu tư duy vừa là một thủ pháp nghệ thuật, được các nhà văn sửdụng trong quá trình phản ánh hiện thực, chiếm lĩnh đời sống thể hiện quan

niệm về con người và cuộc đời, trong quá trình phản ánh ước mơ, khát vọng và

cả nỗi sợ hãi, bất bình,…của con người trước cái phức tạp và bí ẩn của đời sống

Yếu tố kỳ ảo giữ một vai trò rất quan trọng trong nghệ thuật viết truyệncủa chủ nghĩa hiện thực huyền ảo - một phương pháp sáng tác mới xuất hiện từđầu thế kỷ XX nhằm tái hiện một hiện thực đậm chất huyền ảo được tạo nên từ

sự hợp nhất các đối cực: quá khứ tiền thuộc địa với thực tại hậu công nghiệp, cõisống với cõi chết Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo là một kỹ thuật viết nhằm sángtạo, phát minh ra cái huyền ảo để đối lập lại với thế giới kỹ trị thông thường.Yếu tố kỳ ảo được sử dụng để khám phá thực tại ở bề sâu, trong tính khái quátrộng lớn Nó thể hiện khát vọng khám phá những bí ẩn của thế giới – nơi mànhận thức lý tính, với những giới hạn của nó, không thể đạt tới

Trong văn học thế giới cũng như trong văn học Việt Nam, yếu tố kỳ ảoxuất hiện từ rất sớm, trong thần thoại, cổ tích, truyền thuyết,… Trong thời kỳ đầucủa văn học, yếu tố kỳ ảo phản ánh tư duy ấu trĩ của con người trong bước đầunhận thức và giải thích thế giới, thể hiện ước mơ, khát vọng, niềm tin, lý tưởngthẩm mỹ của nhân dân lao động Trong văn học hiện đại với chủ nghĩa hiện thựchuyền ảo, yếu tố huyền ảo là sản phẩm của ý thức sang tạo tự giác, hướng đếnphục vị những mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể được sang tạo theo những cách thức,dạng thức khác nhau tuỳ theo sở trường của nhà văn Các nhà văn nâng sự vậthình tượng lên tầm biểu tượng bằng cách xếp đặt một cách bình thường các yếu tốsiêu nhiên bên cạnh yếu tố thực của cuộc sống Đây thực sự là một trong nhữngbiểu hiện của quan niệm đổi mới tư duy nhằm mở rộng khả năng và phạm vichiếm lĩnh đời sống, đa dạng hoá các hình thức thể hiện của văn học

II Vai trò của yếu tố kỳ ảo trong việc đổi mới về tư tưởng và nghệ thuật của văn học sau 1975

Văn học sau 1975 trên tinh thần dân chủ hóa đã có sự đổi mới quan niệm vềhiện thực, đổi mới quan niệm về con người và đổi mới quan niệm về văn xuôi

Văn học giai đoạn 1945 – 1975 do những quy định của hoàn cảnh lịch sửlấy hiện thực làm mục đích cuối cùng của sự phản ánh nghệ thuật Văn học sau

1975 lấy hiện thực làm phương tiện của nghệ thuật để nhà văn trình bày tưtưởng, cách nhìn, chiêm nghiệm của riêng mình Hiện thực trong văn học khôngcòn chỉ đơn thuần là hiện thực “kiểm chứng được” bằng sự nhận thức trực quan

mà còn là hiện thực của tâm linh, của ảo giác, hiện thực được tạo ra bằng trítưởng tượng của người viết Cái kỳ ảo, nghịch dị xuất hiện khá đậm đặc ở vănxuôi nhưng không phải tách riêng ra ngoài hiện thực như trong văn học dângian, văn học trung đại mà nóp là một phần của hiện thực, hiện thực trong sựsuy ngẫm, chiêm nghiệm, trong tính đối thoại của văn chương với bạn đọc

Con người trong văn học sau 1975 không còn là con người đơn giản, mộtchiều mà được thể hiện trong sự đa dạng, phức tạp, nhiều bí ẩn, được soi chiếu

từ nhiều điểm nhìn Các nhà văn đã hướng ngòi bút của mình khai thác đời sốngtâm linh đầy bí ẩn và phức tạp của con người Yếu tố kỳ ảo đã góp phần đắc lựctrong việc thể hiện chiều sâu nhận thức, chiều sâu của đời sống tâm linh trongcon người

Sự xuất hiện yếu tố kỳ ảo trong văn xuôi sau1975 thể hiện một kiểu tưduy, một phương thức trần thuật mới, góp phần đổi mới kỹ thuật trần thuật củavăn học Yếu tố kỳ ảo được tiếp nhận ảnh hưởng từ phương Tây, là một yếu tốmới trong quan niệm về văn xuôi đã phát huy hiệu quả nghệ thuật trong văn họcsau 1975

Chương II

YẾU TỐ KỲ ẢO TRONG TIỂU THUYẾT NGỒI

CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

I Phân loại yếu tố kỳ ảo

1 Không gian - thời gian phi xác thực

1.1 Không gian

Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa không gian nghệ thuật là “hình

thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên tục cách quãng, tiếp nối, cao thấp, xa gần, rộng, dài tạo thành viễn cảnh nghệ thuật”.

Văn học giai đoạn 1945 – 1975 với nguyên lý “văn học phản ánh hiện thực”, văn học gắn bó với đời sống xã hội, theo sát từng biến cố lịch sử, từng

bước phát triển của phong trào cách mạng Vì vậy mà không gian nghệ thuậttrong các tác phẩm văn học bao giờ cũng là một không gian cụ thể, xác định Ởnhiều tác phẩm không gian nghệ thuật mang tính sử thi rộng lớn gắn với bứctranh hiện thực đời sống của cả cộng đồng, dân tộc

Không gian nghệ thuật sau 1975 tồn tại ở hai dạng: không gian sinh hoạtđời thường vụn vặt, bị xé nhỏ và không gian ảo, phi xác thực, không gian mangtính mơ hồ, không xác định, có sự hòa trộn thực và ảo Chương một xác địnhcho người đọc một không gian xa xưa của nước Việt Nam: Giao Chỉ với hình

ảnh “cột đồng”, với những người đàn bà “lưng cong, tay vượn, tóc xổ tung với đôi chân ngắn mở rộng và núm vú như hai hòn than hồng rực đặt ngay ngắn trên đỉnh bộ ngực trần màu nâu nhạt”, với con trâu “phát ra những âm thanh ọ

ẹ khó hiểu…”, một dòng sông cuồn cuộn chảy “những khuôn mặt mờ ảo nhưng hung hãn đang lao di, dừng lại, lao đi tuân theo mệnh lệnh đều đặn khô cứng phát ra từ hình chiếu lộn ngược của cây cột đồng…” Một không gian ảo, hư hư

thực thực mang âm hưởng cổ xưa Kết thúc chương một là một không gian hỗnloạn, quay cuồng:

Và thế trận của gió……

Gió… gió gió gió… gió

Tan tác bởi

…… ánh dương Xa……… a a a……… lạ

Từ không gian xa xưa của vùng đất Giao Chỉ với sự vật, con người kỳ lạ,huyền bí, kết thúc chương một là một không gian hỗn loạn tan tác của gió, củaánh dương Và nhân vật chính của thiên truyện – nhân vật Khẩn đã thành hìnhtrong hỗn loạn của không gian ấy, quay cuồng trong gió, trong ánh dương xa lạ

Không gian ở chương một là không gian ảo, không gian của một giấc mơ.Điều đó được chính nhân vật nhận thấy, đến chương 5, nhân vật chính của

truyện khẳng định: "Khẩn ngượng ngùng ngoái nhìn cái cột đèn tín hiệu mình vừa mới vượt qua thốt nhiên nhớ tới giấc mơ ở hồ Núi Cốc Trong giấc mơ ấy Khẩn đã ngồi ngay dưới chân một cây cột khổng lồ hao hao cây cột đèn tín hiệu quỷ quái này”.

Không gian ảo – không gian thời xa xưa – không gian của giấc mơ ởchương một mang màu sắc phật giáo, thể hiện ở sự sinh ra dường như từ hư vôcủa nhân vật chính, ở tư thế ngồi thiền Không gian hư hư ảo ảo mang màu sắcPhật giáo bao trùm toàn bộ tiểu thuyết Kết thúc mỗi chương truyện là nhữngtiếng gõ mõ tụng kinh đều đều: cốc cốc cốc… dai dẳng không dứt tạo ra mộtkhông gian ma quái, kỳ ảo

Từ chương hai cho đến chương cuối cùng của truyện, không gian có nhòelẫn giữa thực và ảo, dường như không có sự phân định rạch ròi Ngay cả tiếng

gõ mõ của phật giáo kết thúc mỗi chương truyện cũng mang tính hư hư thựcthực Người ta nghe thấy âm thanh: cốc cốc cốc… vang lên đều đặn mỗi ngàynhưng lại không thể xác định được nó phát ra từ đâu, từ trong căn nhà nào

Không gian sống của tất cả các nhân vật trong truyện hư hư thực thực, có sự hòatrộn của không gian thực của cuộc sống sinh hoạt, làm việc và không gian ảocủa những giấc mơ Không gian thực – không gian của sự hỗn loạn, hỗn tạp, xô

bồ, hỗn độn Một không gian mà ở đó người ta đến cơ quan không phải để làmviệc mà để đấu đá, tranh giành, để làm tình, để rủ nhau đi chơi gái… Một khônggian sống tụ họp đủ mọi loại người với đủ mọi loại âm thanh, tiếng cãi vã, tiếngchửi nhau, tiếng trẻ con khóc hòa lẫn với tiếng gõ mõ tụng kinh Trong khônggian ấy lúc nào con người ta cũng căng lên vì sự chen lấn, ganh đua, xô bồ vànhân vật chinh - Khẩn dường như lúc nào cũng rơi vào trạng thái mệt mỏi, đauđầu mặc dù anh ta cũng không phải làm việc gì nhiều

Không gian ảo – không gian của những điều mơ hồ, huyền hoặc, khônggian của những giấc mơ, của đền miếu, của thế trận Huyền đồ,… Không gian

ảo, không gian của những giấc mơ, của thế giới tâm linh của con người là sựphản ánh lại của không gian thực nhưng đã qua sự nhào nặn trong suy nghĩ, vớinhững mơ ước của con người Không gian ảo có cả sự huyền bí, rung rợn, mơ

hồ, không lý giải được, có cả sự trong trẻo, thánh thiện, vượt lên trên tất cả khắcnhiệt của khôn gian thực, đó là không gian của mối tình giữa Khẩn và Kim, củachiếc cồng vồng bảy sắc, của bông hoa gạo đỏ thắm

về quá khứ, có thể bay ngược đến tương lai xa xôi, có thể dồn nén một khoảng thời gian dài trong chốc lát, lại có thể kéo dài cái chốc lát ra vô tận”(Trần Đình

Sử - Dẫn luận thi pháp học, NXB Giáo dục 1998) Dòng văn học mang tính

chất huyền thoại, kỳ ảo thì thời gian có tính chất phản hồi, xoay ngược dòng vận

chuyển “các bình diện quá khứ, tương lai thực ra chỉ là sự kéo dài của hiện tại

về phía trước hoặc phía sau” (Etiemblơ)

Thời gian trong truyện là thời gian phi xác thực, có sự đồng hiện giữa quákhứ và hiện tại, có sự giãn nở của thời gian xa xưa của vùng đất Giao Chỉ vớithời gian của cuộc sống hiện đại Chương một giới thiệu Khẩn sinh ra, thànhhình trên vùng đất Giao Chỉ xa xưa Các chương còn lại thể hiện Khẩn trongcuộc sống phức tạp với tất cả những hành động, suy nghĩ Trong sự cảm nhận

của Khẩn “thời gian là cái gì đó lờ mờ, buồn bã, chẳng tàn lụi nhưng chẳng hứa hẹn sang sủa hơn” Đối với các nhân vật trong truyện thời gian là một cái gì đó khó xác định, người ta chỉ có cảm giác về no trong “quãng”, “khoảng”,…

Không nhận thức được về thời gian, các nhân vật trong truyện nhiều khi mấtluôn cảm giác về sự tồn tại của bản than mình trong cuộc sống Thời gian trongNgồi là thời gian phi xác thực, thời gian ảo có sự thống nhất giưa quá khứ xaxưa và hiện tại trong cùng một con người

2 Nhân vật kỳ ảo

Nhân vật trong tiểu thuyết truyền thống là nhân vật được thể hiện đầy đủcác mặt số phận, ngoại hình, tính cách và tiêu biểu cho một lớp người nào đótrong xã hội Quá trình phát triển tính cách, diễn biến tâm lý của nhân vật là mộtnội dung quan trọng của cốt truyện

Thế giới nhân vật trong Ngồi của Nguyễn Bình Phương đa dạng, phong

phú Có nhân vật được khắc họa bằng bút pháp tả thực sắc sảo, có nhân vật đượcthể hiện bằng bút pháp huyền thoại, kỳ ảo hóa, có nhân vật chỉ được lướt quamột vài chi tiết, có nhân vật là con người cụ thể trong cuộc đời thực, có nhân vật

vô hình không xác định,… Dù thật, dù ảo, các nhân vật trong Ngồi được miêu tảsinh động trong thời điểm hiện tại và đều bị cuốn trong sự quay cuồng, thác loạncủa cuộc sống hiện đại, không thể đoán định trước được số phận của mình

Qua quá trình khảo sát, nghiên cứu thế giới nhân vật chúng tôi thấy nhânvật kỳ ảo trong ngồi tồn tại dưới dạng thức nhân vật dị thường, nhân vật hồn ma,thần thánh, có khả năng thần kỳ và nhân vật ẩn – vô hình

2.1 Nhân vật dị thường

Nhân vật chính của tác phẩm là một nhân vật dị thường, không rõ nguồn gốc

ra đời, có đời sống tâm lý không bình thường Ngoài ra tác phẩm còn thể hiện một

số nhân vật dị thường khác như Hoàng Lân, cô bé bán nước cụt cả hai chân là nhânvật dị dạng về ngoại hình, nhân vật gã tâm thần, nhân vật gã luân điên

Về Khẩn – nhân vật chính của tác phẩm, nguồn gốc, sự ra đời của Khẩnkhông bình thường Khẩn không được sinh ra mà được thành hình từ dấu (…) và

từ trong không gian xa xưa của vùng đất Giao Chỉ, những chữ cái đầu tiên củacái tên Khẩn được hình thành …n, …ẩn, …hẩn và cuối cùng một Khẩn đượchình thành và bị ném vào cuộc sống hiện đại với những thác loạn quay cuồng

Khẩn sinh ra trong một trạng thái không bình thường, trong tư thế “ngồi”, dáng

ngồi thiền Đời sống tinh thần của Khẩn không bình thường, Khẩn sống giữa haitrạng thái thực - ảo, có sự hòa trộn giữa cuộc sống thực và những giấc mơ.Trong cuộc đời thực, Khẩn sống, làm việc, làm tình theo guồng máy hoảng loạncủa xã hội Những giấc mơ đặc biệt là những giấc mơ có Kim đối với Khẩngiống như một món ăn tinh thần không thê thiếu Tìm đến với Kim trong nhữnggiấc mơ, Khẩn như để tìm một điểm tựa tinh thần giữa cuộc sống hỗn loạn này.Trong giấc mơ của Khẩn, Kim hiện về với cành bạch đàn, với viên bi ve ngũsắc, trong sự trong sáng, thanh thoát của người con gái Mối tình của Kim vàKhẩn được viết lên trong cơn mưa, càng được gắn bó khăng khít hơn qua nhữngbuổi đi chơi trò chuyện giữa hai người với cầu vồng bảy sắc lung linh, vớinhững bông hoa gạo đỏ thắm, với viên bi ve ngũ sắc,… Dường như Kim xuấthiện, có mặt ngay bên cạnh khẩn ngay tức khắc, bất cứ lúc nào khẩn cần để chia

sẻ giải tỏa những cơn đau đầu đang hành hạ khẩn “Trong ngôn ngữ thầm lặng

mê man của Kim thấp thoáng một vùng đất bằng bặn trải dài, mờ nhạt hai đầu bởi khói sương và không hiểu bằng cách nào mình nhận ra đó sẽ là nơi mình phải quay lại trong những ngày trở trời nếu muốn thoát khỏi sự hành hạ của căn bệnh đau đầu quái ác Toàn thân Kim hiển hiện rõ ràng trong khi mình không thể định vị được chính bản than mình cho nên những gì Kim nói đều

được lưu vào góc tối dịu dàng của một bụi cây vô hình, đó chính là trí nhớ của mình” Cuối truyện Kim và Khẩn chia tay nhau, Khẩn cảm thấy “không khí thoát hết ra khỏi lồng ngực và những con cá đang ngáp một cách tuyệt vọng trong phổi mình, chẳng lẽ tất cả những gì đã qua là phù phiếm hay sao? ”

Không có Kim, Khẩn cảm thấy mọi thứ đều phù phiếm vô nghĩa trong cõi đờinày Kim đi rồi, Khẩn trở về trạng thái ngồi lúc sinh ra, một dáng ngồi xổm đểcẩm thấy bớt mệt mỏi, dễ chịu hơn…

Những giấc mơ của khẩn về sự biến mất của Minh, về sự hiện về của bàNhung, về ông già với thế trận Huyền đồ… tất cả hỗn loạn, nhòe lẫn cho thấy sựbất an trong tinh thần của Khẩn

Ở cơ quan làm việc có thể thấy Khẩn là một nhà quản lý tỉnh táo, sắc sảo,quyết đoán, rất thực tế nhưng trong những giấc mơ, Khẩn thụ động, lo lắng, sợhãi, bất an Trong cuộc sống thực, Khẩn luông rơi vào tình trạng căng thẳng đểgiải quyết mâu thuẫn đấu đá nhau giữa những nhân viên cấp dưới và giữa cấptrên của mình Nhưng con người tỉnh táo, thực tế ấy lại luôn sống trong trạngthái mơ, những giấc mơ đi vào cuộc sống đời thực, là một phần cuộc sống đờithực, chứng kiến những sự vật, sự việc kỳ lạ như một lẽ hiển nhiên, một điềubình thường Mâu thuẫn ấy phản ánh trạng thái bất an của con người trong cuộcsống của con người

Những nhân vật Hoàng Lân, cô bé bán nước cụt chân ám ảnh Khẩn cũngnhư người đọc về sự dị dạng, méo mó trong ngoại hình, sự khiếm khuyết của cơthể Hai nhân vật này chỉ được khắc họa bằng một vài chi tiết nhưng có sức ám

ảnh, ray rứt mãi không thôi: “Khẩn sợ sự khiếm khuyết của cơ thể, rất sợ Mỗi lần gặp Hoàng Lân, long Khẩn vẫn nhói lên cảm giác nhờn nhợn Thà chết toàn than còn hơn là sống với sự thiếu hụt bộ phận nào đó Khẩn cho rằng con người

ta tiến gần với động vật chỉ ở trong hai trường hợp, quá béo và mất nhiều bộ phận thân thể…” Nhìn con bé bán nước “di chuyển trên hai cánh tay vạm vỡ quá mức của nó, Khẩn lại thấy buồn nôn” và chính con bé ấy cũng không chịu

nỗi chính mình và nó đã tự tử lần hai Với Hoàng Lân chiến tranh đã cướp mất

đi một phần thân thể, đã đẩy con người vào cuộc sống không bình thường vớithân hình dị dạng, méo mó, khiếm khuyết Bước ra khỏi cuộc chiến tranh vớithân hình ấy, Hoàng Lân chỉ có thể ngồi, ngồi mãi mãi trên chiếc xe lăn, khôngbao giờ ra khỏi căn phòng vẽ của mình, sống để vẽ những bức vẽ khó hiểu vàchứng kiến sự ngoại tình của vợ một cách bất lực, thụ động Còn cô bé bánnước, một nhân vật không có tên, người đọc cũng không được biết cuộc sốngcủa cô bé như thế nào Tác giả chỉ khắc họa cô bé qua một vài chi tiết một vài sựkiện Lần tự tử thứ nhất, cô bé không chết Cuộc sống phức tạp, hỗn loạn đã đẩycon người tới hành động tự kết thúc cuộc đời mình rồi lại cứu sống nó, bắt nósống một cuộc sống dị dạng, thiếu hụt mất một phần cơ thể, đẩy nó vào bi kịch

dở dang của một kiếp người mà như Khẩn nghĩ thì nó gần với động vật Và cuốicùng không thể chịu nổi cuộc sống ấy, cô bế đã phải tự tử lần hai, kết thúc mộtkiếp sống không ra sống Nhân vật cô bé bán nước thể hiện một cuộc sống vônghĩa, dồn ép, bóp nghẹt con người trong sự sống của chính mình, liên tục đẩycon người tới bước đường phải tự tìm đến cái chết để giải thoát cho chính mình

Một nhân vật dị thường được thể hiện sinh động chỉ qua một vài chi tiết làlão Luân điên Lão ta điên thật hay điên giả không ai có thể khẳng định được.Lão bị quy là gián điệp rồi hóa điên… phải chăng chính cuộc sống hỗn loạn, xô

bồ làm biến dạng tinh thần con người Nhưng cũng có thể lão giả vờ điên để cheđậy những hành động bất bình thường mang tính thác loạn, cuồng loạn của lão.Cuộc sống phức tạp, con người bí ẩn trong vòng thác loạn Ở đó con người ta bịbiến dạng, méo mó cả về thân hình lẫn tinh thần

Nhân vật gã tâm thần được Nguyễn Bình Phương miêu tả rất sinh động từngoại hình, hành vi đến đời sống nội tâm Nhân vật này được tác giả dành cho

cả một chương truyện với những miêu tả sắc nét về ngoại hình cũng như hànhđộng Đứng riêng ra trong một chương truyện gã tâm thần hoàn toàn cô đơn, lạclong trong thế giới xô bồ này Gã xuất hiện trần trụi trong cuộc đời này khôngmột mảnh vải che thân, cô đơn và hoàn toàn xa lạ với mọi người Hình ảnh gãtâm thần được miêu ta ở hai thời điểm trước và trong cơn mưa Trước cơn mưa,

thân hình gã cáu bẩn, một thân thể trần chuồng, nhem nhuốc Hành động của gãchỉ là đứng, nhìn và nói những lời rất khó hiểu Dường như gã đã bị gạt ra bên lề

cuộc sống: “Khẩn thấy gã tâm thần có một vẻ bí ẩn, ma quái không thẻ lý giải nổi, mỗi cử chỉ của gã vừa vô nghĩa vừa hàm chứa một cái gì đó vượt ra tất cả mọi suy nghĩ…Gã tâm thần nhìn ra đường nhưng chẳng nhằm vào ai, dường như gã nhìn vào một thế giới khác ẩn sau thế giới hiện diện này…Có ai đó đang đứng trước mặt gã ở một quãng xa và lắng nghe gã bày tỏ.” Trước cơn mưa gã

tâm thần là biểu hiện của cuộc sống xô bồ, bụi bặm, nhem nhuốc Trong cơnmưa dường như gã đã thoát ra khỏi cõi thực này mà thuộc về một thế giới khác,

thế giới của mưa, của nắng, của những gì trong sáng thánh thiện: “Ánh nắng vàng rực loé trên thân thể gã tâm thần ngỡ như gã là một pho tượng dát vàng… Môi gã tâm thần hé ra nửa như cười nửa như hớp nước mưa.” Hình ảnh hư hư

thực thực nhoè lẫn trong cơn mưa ấy đã khiến Khẩn bất giác đưa tay phía trước

“kiểm tra xem đấy là hư ảnh hay là hiện thực” Hành động cúi xuống nhặt quả cam xanh lên và “kẹp nó giữa ngón cái và ngón trỏ giơ ra phía trước ngoẹo cổ nhìn như chiêm ngưỡng một viên ngọc khổng lồ” đã khiến Khẩn nhớ tới Kim

với viên bi ve ngũ sắc Kim cũng là một con người không phải thuộc về thế giớinày, thế giới của sự hỗn loạn, xô bồ, bất an

2.2 Nhân vật - hồn ma, thần thánh

Ở nhân vật dị thường, bên cạnh những yếu tố kỳ ảo khác thường, các nhânvật đều được khắc họa ở một vài chi tiết thực của đời sống Nghĩa là họ vẫn tồntại trong thế giới thực và bị dòng đời cuồn cuộn khắc nghiệt cuốn đi trong vòngxoáy bất tận của nó Ngay cả ở nhân vật gã tâm thần trong cơn mưa đã hoàn

toàn không thuộc cõi thực này nữa thì kết thúc chương, tác giả viết: “Khi nào gã tâm thần này ngồi hẳn xuống thì có lẽ mưa mới tạnh.” Mưa tạnh, gã tâm thần lại

trở về với đời thực, nhem nhuốc, bẩn thỉu và xa lạ với chính nó Con nhân vậthồn ma, thần thánh hoàn toàn không có thực, không tồn tại trong cõi đời này.Những nhân vật này chỉ tồn tại trong tâm tưởng, trong ý nghĩ của các nhân vậtkhác và là cái bóng của cuộc đời