xây dựng hệ thống bài tập rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ so sánh và nhân hóa khi viết văn miêu tả

Khi học sinh được học những kiến thức về sử dụng biện pháp tu từ so sánh và nhân hóa trong văn miêu tả, các em sẽ nhận thấy cái hay, cái đẹpchứa đựng trong từng cách so sánh, nhân hóa mộ

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong chương trình Tiểu học, Tiếng Việt là môn học chiếm vị trí quantrọng nhất Với tính chất là một môn học công cụ, ngoài việc cung cấp cáckiến thức cơ bản về tiếng mẹ đẻ nhằm trang bị cho học sinh một hệ thống kĩnăng hoạt động giao tiếp bằng Tiếng Việt, đồng thời môn học này còn bồidưỡng năng lực tư duy cũng như lòng yêu quý Tiếng Việt Do đó, mônTiếng Việt có nhiệm vụ cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản vềtiếng mẹ đẻ, rèn cho các em bốn kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết Trong đó,nghe, đọc là hai kĩ năng tiếp nhận ngôn bản cũn núi, viết là hai kĩ năng sảnsinh ngôn bản

Phõn môn Tập làm văn có nhiệm vụ giúp học sinh hình thành và pháttriển các kĩ năng sản sinh ngôn bản Môn học này có vị trí đặc biệt trong quátrình dạy học tiếng mẹ đẻ vì Tập làm văn nhằm thực hiện mục tiêu cuốicùng, quan trọng nhất của dạy học tiếng mẹ đẻ là dạy học sinh sử dụng ngônngữ Tiếng Việt để giao tiếp, tư duy và học tập Thông qua môn Tập làmvăn, học sinh vận dụng và hoàn thiện một cách tổng hợp những kiến thức, kĩnăng Tiếng Việt đã được học vào việc tạo lập nên những bài văn hay, giàutính nghệ thuật

Trong phõn mụn Tập làm văn ở lớp 4, văn miêu tả chiếm thời lượnglớn nhất so với các loại văn khác Văn miêu tả là một thể loại văn có tácdụng rất lớn trong việc tái hiện đời sống, nó giỳp học sinh hình thành vàphát triển trí tưởng tượng, óc quan sát và khả năng đánh giá, nhận xét Quacác văn bản miêu tả giúp ta có thể cảm nhận văn học và cuộc sống một cáchtinh tế, sâu sắc hơn, làm cho tâm hồn, trí tuệ của chúng ta thêm phong phú.Những văn bản miêu tả có tác dụng to lớn như vậy một phần bởi sự có mặtcủa những biện pháp tu từ Biện pháp tu từ là những cách phối hợp sử dụng

khéo léo các đơn vị từ vựng (trong phạm vi của một câu hay một chỉnh thểtrờn cõu) có khả năng đem lại hiệu quả tu từ do mối quan hệ qua lại giữa cácđơn vị từ vựng trong ngữ cảnh rộng Việc dạy học các biện pháp tu từ có ýnghĩa vô cùng quan trọng bởi nó giỳp người học biết cách sử dụng ngôn từ

có hiệu quả cao Ngôn từ được dùng không chỉ đảm bảo tính thông báothông tin mà còn mang tính nghệ thuật, thẩm mĩ và biểu đạt tình cảm Thôngqua việc học các biện pháp tu từ này không chỉ giúp người học cảm thụđược cái hay, cái đẹp trong văn bản nghệ thuật mà còn ham muốn tạo ra cáihay, cái đẹp bằng ngôn từ

Hai biện pháp tu từ được sử dụng nhiều nhất trong các bài văn miêu tả

là biện pháp so sánh và nhân hóa

Khi học sinh được học những kiến thức về sử dụng biện pháp tu từ

so sánh và nhân hóa trong văn miêu tả, các em sẽ nhận thấy cái hay, cái đẹpchứa đựng trong từng cách so sánh, nhân hóa một sự vật Từ đó, các em sẽbiết sử dụng các biện pháp tu từ sao cho đúng, cho hay để viết văn miêu tảgợi hình, gợi cảm và sinh động hơn

Thực tế cho thấy khả năng sử dụng biện pháp tu từ so sánh và nhânhóa để viết văn miêu tả của học sinh lớp 4 còn nhiều hạn chế Các bài vănviết của học sinh thường ít sử dụng biện pháp so sánh và nhân hóa hoặc có

sử dụng thì cũng chưa hay, chưa phù hợp hoặc hiệu quả chưa cao Vì vậy,các bài văn miêu tả của các em học sinh lớp 4 thường khô khan, câu vănthiếu hình ảnh, đơn điệu, chỉ mang tính liệt kê, mô tả Bên cạnh đó, nhiềugiáo viên còn lúng túng trong việc hướng dẫn học sinh sử dụng các biệnpháp tu từ này trong bài văn miêu tả

So sánh và nhân hoá là hai biện pháp tu từ được sử dụng nhiều trongkhi nói và viết văn bản Hai biện pháp tu từ này không được dạy thành bàiriêng trong chương trình Tiếng Việt tiểu học cũ từ líp Một đến líp Năm.Chúng chỉ được dạy cho học sinh giỏi khối Bốn, khối Năm hoặc được nói

đến trong các giê tập đọc khi khai thác nội dung của bài học Trong chươngtrình Tiếng Việt Tiểu học mới, hai biện pháp tu từ này được đưa vào chohọc sinh làm quen từ líp Hai và được dạy chính thức thành bài riêng cho họcsinh líp Ba ở phân môn Luyện từ và câu Luyện từ và câu là tên gọi mới củaphân môn Từ ngữ, ngữ pháp Cách gọi này và việc đưa hai biện pháp tu từ

so sánh, nhân hoá vào dạy cho học sinh nhằm phản ánh một sự chuyển đổikhá căn bản của sách giáo khoa Tiếng Việt Học sinh học hai biện pháp tu từnày không phải nh các líp trên (THCS) Học sinh không học một tiết lýthuyết nào về so sánh, nhân hoá Học sinh tiếp thu kiến thức về so sánh nhânhoá thông qua hệ thống bài tập Đặc biệt biện pháp tu từ so sánh được dạycho học sinh líp Ba trong suốt học kỳ I, còn biện pháp nhân hoá được dạytrong suốt học kỳ II Điều này giúp học sinh sớm vận dụng được các biệnpháp so sánh, nhân hoá trong cách nói, viết, làm cho câu văn trở nên sinhđộng, có hình ảnh hơn Đồng thời nó còn khắc phục được tình trạng trướcđây học sinh viết câu văn khô, không có hình ảnh, không sinh động

Mặt khác, học hai biện pháp tu từ này, học sinh sẽ thu nhận được ý đồcủa tác giả gửi gắm trong các bài văn, bài thơ Thông qua đó, học sinh đượctrau dồi kiến thức Tiếng Việt một cách tốt nhất Điều đó giúp học sinh họcTiếng Việt và sản sinh văn bản có hiệu quả Theo đó, ta thấy việc đưa haibiện pháp tu từ so sánh, nhân hoá vào dạy cho học sinh hoàn toàn phù hợp.Học sinh được luyện nói nhiều hơn trong các giê học phân môn của TiếngViệt Việc hiểu biết về hai biện pháp so sánh, nhân hoá và kỹ năng vận dụngchúng vào lời nói sẽ giúp học sinh học tiếng Việt ngày một tốt hơn

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi trong đề tài này là biện pháp tu từ

so sánh và nhân hóa được dạy ở Tiểu học, nội dung dạy học phần văn miêu

tả cho học sinh lớp 4

Phạm vi nghiên cứu của đề tài: Tìm hiều khả năng sử dụng biện pháp

tu từ so sánh và nhân hóa trong bài văn miêu tả của học sinh lớp 4, các dạngbài tập rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ so sánh và nhân hóa

3 Lịch sử vấn đề

So sánh và nhân hóa là hai biện pháp tu từ khá phổ biến, được dùngnhiều trong lời ăn tiếng nói hàng ngày cũng như trong các tác phẩm vănchương nghệ thuật Chính vì vậy đã có nhiều nhà nghiên cứu, nhiều luậnvăn nghiên cứu về vấn đề này

Về biện pháp so sánh:

Theo GS Đinh Trọng Lạc: so sánh (còn gọi là so sánh hình ảnh, sosánh tu từ) là một biện pháp tu từ ngữ nghĩa, trong đó người ta đối chiếu haiđối tượng khác loại của thực tế khách quan không đồng nhất với nhau hoàntoàn mà chỉ có một nét giống nhau nào đó, nhằm diễn tả bằng hình ảnh mộtlối tri giác mới mẻ về đối tượng

Mô hình cấu tạo so sánh hoàn chỉnh gồm bốn yếu tố:

Yếu tố 1: yếu tố được hoặc bị so sánh

Yếu tố 2: yếu tố chỉ tính chất của sự vật hay trạng thái của hành động.Yếu tố 3: yếu tố thể hiện quan hệ so sánh

Yếu tố 4: yếu tố được đưa ra làm chuẩn để so sánh

Theo tác giả Cự Đỡnh Tỳ: so sánh tu từ là cách công khai đối chiếuhai đối tượng cựng cú một dấu hiệu chung nào đấy nhằm biểu hiện một cáchhình tượng phẩm chất bên trong của một đối tượng So sánh tu từ bao giờcũng gồm hai vế: vế được so sánh (vế A) và vế so sánh (vế B) Mối quan hệgiữa vế A và vế B được gắn với nhau theo công thức sau:

A như B (tựa, dường như)

B (hoặc A) bao nhiêu A (hoặc B) bấy nhiêu

A là B

Theo TS Nguyễn Thế Lịch: so sánh là đưa ra xem xét sự giống nhau,khác nhau, sự hơn , kém về một phương diện với một vật khác được coi làchuẩn Có thể không phải chỉ một mà nhiều sự vật, nhiều thuộc tính được

so sánh

Theo tác giả Nguyễn Thỏi Hòa: so sánh là hình thức diễn đạt tu từ khiđem sự vật này đối chiếu với sự vật khác miễn là giữa hai đối tượng cú nộttương đồng nào đó để gợi ra hình ảnh cụ thể, những xúc cảm thẩm mĩ trongnhận thức của người đọc, người nghe So sánh gồm bốn yếu tố: cái so sánh,

cơ sở so sánh, từ so sánh và cái được so sánh

Về biện pháp nhân hóa

Theo GS Đinh Trọng Lạc: nhân hóa (còn gọi nhân cách hóa) là mộtbiến thể của ẩn dụ, trong đó người ta lấy những từ ngữ biểu thị thuộc tính,dấu hiệu của con người để biểu thị thuộc tính, dấu hiệu của đối tượng khôngphải là con người, nhằm làm cho đối tượng được miêu tả trở nên gần gũi, dễhiểu hơn, đồng thời làm cho người nói có khả năng bày tỏ kín đáo tâm tư,thái độ của mình

Về mặt hình thức, nhân hóa có thể được cấu tạo theo hai cách:

- Dùng những từ chỉ tính chất, hoạt động của con người để biểu thịtính chất, hoạt động của đối tượng không phải con người

- Coi đối tượng không phải như con người và tâm tình trò chuyện với nhau.Ngoài ra còn có rất nhiều nhà nghiên cứu hay một số sinh viên, họcviên cao học các khóa học trước đã đi tìm hiểu về biện pháp so sánh hoặcbiện pháp nhân hóa Tuy nhiên chỉ mới đi sâu tìm hiểu về hai biện pháp nàyhoặc có ứng dụng trong văn miêu tả thì chỉ là ứng dụng một biện pháp nàytrong văn miêu tả Hoặc nếu có ứng dụng thì chỉ ở một kiểu bài nhất địnhnhư phần văn tả cây cối hay văn tả loài vật

Về văn miêu tả

Cuốn sách “Văn miêu tả và phương pháp dạy văn miêu tả” của tác giảNguyễn Trí đã viết, gồm hai phần lớn:

Phần thứ nhất: cung cấp các tri thức cơ bản, cần thiết về văn miêu tảnói chung, về các kiểu bài miêu tả nói riêng Các tri thức này bao gồm cáchiểu biết về ba mặt: yêu cầu miêu tả, đối tượng miêu tả và ngôn ngữ miêu tả

Ở mỗi kiểu bài, tác giả đã nêu ra được một số hiểu biết có tính chất đặc thù

Phần thứ hai: trình bày các yêu cầu và đặc biệt đi sâu phân tích một sốđiểm về phương pháp dạy văn miêu tả Trong phần này, tác giả đã trình bàycác yêu cầu cơ bản về phương pháp dạy văn miêu tả theo SGK CCGD: đềcao tính chân thực, nhấn mạnh yêu cầu quan sát trực tiếp, chú ý yêu cầu rèn

kĩ năng theo hướng HS (chủ thể hoạt động) rèn kĩ năng, GV là người tổchức và hướng dẫn HS chiếm lĩnh kiến thức

Ngoài hai phần chính trên, tác giả còn giới thiệu thêm một số đoạnvăn miêu tả hay, một số kinh nghiệm và một bài soạn dạy văn miêu tả.Trong cuốn sách này, tác giả cũng đã đề cập đến vấn đề cần phải sử dụngcác biện pháp, phương tiện tu từ nào khi dạy từng kiểu bài văn miêu tả.Nhưng cũng chỉ dừng lại ở việc liệt kê ra các biện pháp được sử dụng trongcác bài văn chứ tác giả chưa nói tới vấn đề các biện pháp đó được sử dụngtrong từng bài văn như thế nào

Cuốn sách “Dạy Tập làm văn ở trường Tiểu học” tác giả Nguyễn Trícũng đã đề cập đến vấn đề văn miêu tả trong văn học và văn miêu tả trongnhà trường, đồng thời cũng đề cập đến phương pháp dạy học văn miêu tảtrong nhà trường

Cuốn sách “Văn miêu tả và kể chuyện” của các tác giả Vũ Tú Nam,Phạm Hổ, Bùi Hiển, Nguyễn Quang Sáng cũng đã giới thiệu những bài viếtcủa mình về suy nghĩ, kinh nghiệm của bản thân khi viết văn miêu tả và văn

kể chuyện Tác giả Phạm Hổ gián tiếp nói lên vai trò, vị trí của so sánh vànhân hóa trong văn miêu tả Nhưng đó cũng chỉ là nói qua, nói một cách sơ

lược chứ chưa gợi ý, hướng dẫn cách sử dụng biện pháp so sánh và nhânhóa ra sao.

Cuốn sách “Phương pháp dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học” của tác giả

Lê Phương Nga và Nguyễn Trí Trong cuốn sách này, tác giả Nguyễn Trí đã

đề cập đến các vấn đề sau: văn miêu tả trong chương trình Tập làm văn ởTiểu học, một số vấn đề dạy – học văn miêu tả ở lớp 4, lớp 5, nghệ thuậtmiêu tả, dạy tiết quan sát và tìm ý ở lớp 4 và lớp 5

Ngoài ra còn có rất nhiều cuốn sách tuyển chọn những bài văn miêu

tả hay ở bậc Tiểu học

Như vậy, văn miêu tả trong nhà trường Tiểu học đã được rất nhiều tácgiả quan tâm Các tác giả đã tìm hiểu sâu về văn miêu tả và đề ra được cácphương pháp dạy học văn miêu tả trong nhà trường Tiểu học Tuy nhiên cáctác giả còn đề cập chưa nhiều đến việc sử dụng biện pháp so sánh, nhân hóatrong viết văn miêu tả

Tóm lại, vấn đề hướng dẫn HS lớp 4 sử dụng biện pháp so sánh vànhân hóa trong văn miêu tả là vấn đề đáng được quan tâm nghiên cứu Gầnđây đó cú một số luận văn đề cập đến vấn đề này nhưng chưa phải là ứngdụng cả hai biện pháp này trong văn miêu tả của HS lớp 4 Tuy nhiên nhữngnghiên cứu đó là nền tảng, là cơ sở cho vấn đề chúng tôi đang nghiên cứu

Trên đây, chúng tôi đã điểm qua một số công trình nghiên cứu về sosánh, nhân hóa và văn miêu tả Song chưa có một tác giả nào đề cập đến vấn

đề hướng dẫn HS sử dụng biện pháp so sánh và nhân hóa trong văn miêu tả.Hai biện pháp này là những vấn đề SGK mới đưa vào chương trình dạy họccủa môn Tiếng Việt lớp 3 từ năm học 2004 – 2005 Đây là vấn đề còn mới

và dặc biệt chưa được GV dạy tích hợp với các môn học khỏc nờn HS khónắm bắt được kiến thức về so sánh và nhân hóa, do vậy, việc áp dụng haibiện pháp này trong văn miêu tả cũng gặp những khó khăn nhất định Điều

đó khiến cho các nhà giáo dục đặt ra một loạt những suy nghĩ trăn trở: làm

thế nào để HS ứng dụng được những điều đã học về hai biện pháp này trongbài văn? Làm thế nào để HS viết dược một văn miêu tả hay? Cần hướng dẫn

HS như thế nào để HS viết được một bài văn có nhiều hình ảnh, cảm xúc?

Tất cả những vấn đề trên đây đã định hướng giúp chúng tôi chọn đềtài này để nghiên cứu

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4 1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của chúng tôi khi nghiên cứu đề tài này là xây dựng hệthống bài tập giúp học sinh sử dụng biện pháp so sánh và nhân hóa khi viếtvăn miêu tả, tạo hứng thú cho học sinh khi viết văn, góp phần tháo gỡ khókhăn trong dạy học văn miêu tả

4 2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lí luận liên quan đến việc rèn kỹ năng sử dụng biệnpháp tu từ so sánh và nhân hóa cho học sinh Tìm hiểu về vấn đề rèn kỹnăng sử dụng biện pháp so sánh và nhân hóa trong văn miêu tả trong chươngtrình sách giáo khoa Tiếng Việt Tiểu học, thực trạng sử dụng biện pháp tu từ

so sánh và nhân hóa trong bài văn miêu tả của học sinh lớp 4

Xây dựng một hệ thống bài tập rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ

so sánh và nhân hóa để luyện viết văn miêu tả cho học sinh lớp 4

Tiến hành thực nghiệm nhằm đánh giá tính khả thi của hệ thống bàitập theo các đề xuất của đề tài

5 Giả thuyết của đề tài

Nếu xây dựng được hệ thống bài tập rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu

từ so sánh và nhân hóa đa dạng về thể loại, phong phú về nội dung, phù hợpvới trình độ của học sinh và hướng vào hoạt động luyện viết văn miêu tả chohọc sinh lớp 4 thì kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ so sánh và nhân hóa củacác em sẽ được nâng cao, bài văn miêu tả của học sinh sẽ sinh động, giàuhình ảnh, hấp dẫn

6 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết tốt mục đích cũng như những nhiệm vụ của đề tài,chúng tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

6 3 Phương pháp thống kê

Để làm cơ sở cho việc rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ so sánh vànhân hóa cho học sinh lớp 4, chúng tôi dùng phương pháp thống kê để tổnghợp các tư liệu khảo sát qua bài làm của học sinh, tìm ra những lỗi sai, thống

kê và phân loại lỗi sai trong việc sử dụng biện pháp so sánh và nhân hóa chohọc sinh

6 4 Phương pháp thực nghiệm

Thực nghiệm là phương pháp rất quan trọng trong quá trình nghiêncứu, là một trong những nội dung quan trọng của luận văn Qua phươngpháp thực nghiệm, những kết quả cụ thể được định lượng rõ ràng mới có thể

có những kết luận được về giá trị thực tiễn và tính khả thi của những vấn đềđược đặt ra trong luận văn Phương pháp này được tiến hành sau khi đã đưa

ra lý thuyết và hệ thống bài tập Đây là khâu hiện thực hóa nội dung lýthuyết và bài tập Đồng thời, đây cũng là khâu kiểm tra, đánh giá kết quả, từ

đó có thể rút ra những nhận xét, kết luận về quá trình nghiên cứu của mình

7 Đóng góp của đề tài

- Hệ thống hóa các vấn đề liên quan đến việc rèn kỹ năng sử dụng biện

pháp tu từ so sánh và nhân hóa trong bài văn miêu tả của học sinh lớp 4

- Khảo sát thực trạng việc sử dụng biện pháp tu từ so sánh và nhânhóa trong bài văn miêu tả của học sinh lớp 4 và chỉ ra những ưu điểm vànhược điểm

- Xây dựng những bài tập nhằm rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ

so sánh và nhân hóa trong bài văn miêu tả cho học sinh lớp 4 nhằm giúp họcsinh sử dụng hiệu quả biện pháp tu từ so sánh và nhân hóa trong bài vănmiêu tả

8 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo Nội dung chínhcủa luận văn được chia làm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và tiễn của đề tài

Chương 2: Xây dựng hệ thống bài tập rèn kỹ năng sử dụng biện pháp

tu từ so sánh và nhân hóa khi viết văn miêu tả

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Văn miêu tả

1.1.1 Khái niệm về văn miêu tả

Miêu tả theo từ điển Tiếng Việt, NXB KHXH, Hà Nội, 1997 có nghĩalà: “Thể hiện sự vật bằng lời hay nét vẽ”

Theo sách Tiếng Việt 4: “Văn miờu tả là vẽ lại bằng lời những đặcđiểm nổi bật của cảnh, của người, của vật giúp người đọc, người nghe có thểhình dung được các đối tượng ấy.”

Văn miêu tả là thể loại văn dùng ngôn ngữ để tả sự vật, hiện tượng,con người,…một cách sinh động, cụ thể như nó vốn có Đây là loại văn giàucảm xúc, giàu trí tưởng tượng và sự đánh giá của người viết

Bất kỳ một sự vật, hiện tượng nào trong cuộc sống cũng có thể trởthành đối tượng của văn miêu tả nhưng không phải bất kỳ một sự miêu tảnào cũng trở thành văn miêu tả Miêu tả không chỉ đơn giản ở việc giúpngười đọc thấy rõ được những nét đặc trưng, những đặc điểm, tớnh chất,…khụng thể chỉ là việc sao chép, chụp lại một cách máy móc mà phải thể hiệnđược cả sự tinh tế của tác giả trong việc sử dụng ngôn từ, trong cách thểhiện cảm xúc, tình cảm của tác giả đối với đối tượng được miêu tả và hơn

thế là: “Bằng những ngôn ngữ sinh động đã khắc họa lên bức tranh đó, sự

vật đó khiến cho người nghe, người đọc như cảm thấy mình đang đứng trước sự vật, hiện tượng đó và cảm thấy như được nghe, sờ những gì mà nhà văn nói đến”.

Khi miêu tả lạnh lùng, khách quan nhằm mục đích thông báo đơnthuần thỡ đú không phải là miêu tả văn học mà là tả theo phong cách khoahọc.Chúng ta có thể thấy rõ điều này qua đoạn văn:

Chúng ta hãy so sánh hai đoạn văn miêu tả cây phượng để thấy rõ sựkhác biệt đó:

Đoạn 1: “Cõy gỗ cao khoảng 10 – 20 m Lá kép lông chim hai lần Lá

chét nhỏ Hoa màu đỏ rực mọc thành cụm, mỗi bông hoa có 5 cánh trong đó

có một cánh môi là lớn nhất, có màu đỏ pha lẫn trắng Quả có hai mảnh vỏhóa gỗ Hạt dài và hẹp, có vân nâu nâu Ra hoa vào mùa hạ Là loại câyđược trồng phổ biến ở nước ta để lấy búng mỏt.”

(Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi)

Đoạn 2: Phượng không phải là một đóa, không phải vài cành, phượng

đây là cả một loạt, cả một vùng, cả một góc trời đỏ rực Mỗi hoa chỉ là mộtphần tử của cái xã hội thắm tươi; người ta quên đóa hoa, chỉ nghĩ đến cây,đến hàng, đến những tán lớn xòe ra, trên đậu khít nhau muôn nghìn conbướm thắm Mùa xuân, phượng ra lỏ Lỏ xanh um, mát rượi, ngon lành như

lá me non Lá ban đầu xếp lại, còn e; dần dần xòe ra cho gió đưa đẩy lòngcậu học trò phơi phới làm sao! Cậu chăm lo học hành, rồi lâu cũng vô tâmquên màu lá phượng Một hôm, bỗng đâu trên những cành cây báo ra mộttin thắm: mùa hoa phượng bắt đầu! Đến giờ chơi, học trò ngạc nhiên nhỡntrụng: hoa nở lúc nào mà bất ngờ giữ vậy?

Bình minh của hoa phượng là một màu đỏ còn non nếu có mưa lạicàng tươi dịu Ngày xuân dần đến, số hoa tăng, màu cũng đậm dần Rồi hòanhịp với mặt trời chói lọi, màu phượng mạnh mẽ kêu vang: hè đến rồi! Khắpthành phố bỗng rực lên, như Tết đến nhà nhà đều dán câu đối đỏ”…

(Xuân Diệu)Đọc cả hai đoạn văn trên ta thấy có một điểm chung là đều miêu tảcây phượng Song nội dung của đoạn 1 chỉ nhằm một mục đích duy nhất lànhằm cung cấp cho người đọc những hiểu biết về cây phượng, giúp ngườiđọc thấy được những đặc điểm về hình dáng bên ngoài và tác dụng của câyphượng đối với đời sống của con người Do vậy, đoạn văn này chỉ là sự

miêu tả theo phong cách khoa học Miêu tả khoa học là miêu tả chính xácnhững đặc điểm của đối tượng ấy, mang tính chung, chặt chẽ, khách quan

Còn ở đoạn 2, Xuân Diệu không chỉ cho ta thấy những đặc điểmchung của cây phượng mà cũn giỳp ta cảm nhận được tình cảm yêu mến,niềm say mê, thích thú của tác giả đối với cây phượng – một loài cây gắn bóvới tuổi học trò Do vậy, ở đoạn 2 là miêu tả văn học Chính vì vậy miêu tảvăn học khác miêu tả khoa học ở sự bộc lộ cảm xúc của người viết đối vớiđối tượng miêu tả Nó đòi hỏi người viết phải có sự quan sát tỉ mỉ, có tìnhcảm, có ấn tượng thì mới miêu tả được đối tượng đó

1.2 Đặc điểm của văn miêu tả

Trong cuốn “Văn miêu tả và phương pháp dạy văn miêu tả”, tác giảNguyễn Trớ đó nêu rõ ba đặc điểm của văn miêu tả Đó là: Văn miêu tảmang tính thông báo thẩm mĩ, chứa đựng tình cảm của người viết; văn miêu

tả mang tính sinh động, tạo hình; ngôn ngữ miêu tả giàu cảm xúc, hình ảnh

1.2.1 Văn miêu tả mang tính thông báo thẩm mĩ, chứa đựng tình cảm của người viết.

Dù đối tượng của bài văn miêu tả là gì đi chăng nữa thì bao giờ ngườiviết cũng đánh giá chúng theo một quan điểm thẩm mĩ, cũng gửi gắm vàotrong đó những suy nghĩ, tình cảm hay ý kiến nhận xét, đánh giá, bình luậncủa bản thân mình Chính vì vậy mà trong từng chi tiết của bài văn miêu tảđều mang đậm dấu ấn chủ quan của người viết

1.2.2 Văn miêu tả mang tính sinh động, tạo hình

Tính sinh động, tạo hình của văn miêu tả thể hiện ở con người, phongcảnh, sự vật, đồ vật…được miêu tả hiện lên qua từng câu văn, đoạn văn nhưtrong cuộc sống thực khiến người đọc, người nghe như được ngắm nhìn,được sờ, được nghe, được ngửi thấy những gì mà tác giả đang cảm nhận.Muốn bài văn miêu tả được sinh động thì người viết phải tạo nên đượcnhững câu văn, những đoạn, bài văn sống động, gây ấn tượng Điều quan

trọng để có thể làm được điều đó, trước hết người viết phải có sự quan sát tỉ

mỉ, ghi nhớ được những điều mỡnh đó quan sát được kết hợp với khả năng

sử dụng ngôn từ một cách khéo léo, các biện pháp tu từ

1.2.3 Ngôn ngữ miêu tả giàu cảm xúc, hình ảnh

Đặc điểm nổi bật của văn miêu tả là ngôn ngữ giàu cảm xúc, hình ảnh.Đây là đặc điểm làm nên sự khác biệt, giúp ta phân biệt được văn miêu tả vớicác thể loại văn khác như văn bản tự sự, văn bản trữ tình hay văn nghị luận

Ngôn ngữ văn miêu tả giàu cảm xúc bởi trong bài viết bao giờ ngườiviết cũng bộc lộ tình cảm, cảm xúc hay ý kiến nhận xét, đánh giá hay bìnhluận của người viết với đối tượng miêu tả Tình cảm đó có thể là sự yêumến, yêu quý, thán phục hay sự gắn bú…với đối tượng được miêu tả

Ngôn ngữ văn miêu tả giàu hình ảnh bởi trong bài viết thường được

sử dụng nhiều từ ngữ gợi hình như: tính từ, động từ, từ láy hay các biệnpháp tu từ như: so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, …Chớnh điều này đã tạo cho ngônngữ trong văn miêu tả có sự uyển chuyển, nhịp nhàng, diễn tả tốt cảm xúccủa người viết Hơn thế nó có tác dụng khắc họa được bức tranh miêu tảsinh động như trong cuộc sống thực

Hai yếu tố giàu cảm xúc và giàu hình ảnh gắn bó khăng khít với nhaulàm nên đặc điểm riêng biệt và làm cho những trang văn miêu tả trở nên cóhồn, cuốn hút người đọc, gây ấn tượng mạnh mẽ và tác động sâu sắc vào trítưởng tượng cũng như cám nghĩ của người đọc

Trong cuốn “Rèn kỹ năng sử dụng Tiếng Việt” hai tác giả Đào Ngọc

và Nguyễn Quang Ninh đã chỉ rõ ba đặc điểm của văn miêu tả Đó là: Vănmiêu tả là một loại văn mang tính thông báo thẩm mĩ; trong văn miêu tả, cáimới, cỏi riờng phải gắn chặt với tính chân thật; ngôn ngữ trong văn miêu tảbao giờ cũng giàu cảm xúc, giàu hình ảnh, giàu nhịp điệu, âm thanh,…

Như vậy, hai tác giả đó nờu thờm một đặc điểm cũng rất quan trọngcủa văn miêu tả đó là, tính sáng tạo phải gắn chặt với tính chân thật Bởi

miêu tả là “vẽ lại những đặc điểm nổi bật của cảnh vật, của người” nên sự vẽlại đó phải đảm bảo đúng như đối tượng đang tồn tại trong cuộc sống.

Văn miêu tả phát huy trí tưởng tượng, sự sáng tạo của người viếtnhưng dựa trên những đặc điểm, tính chất chân thực như nó vốn có Một yêucầu rất quan trọng đối với một bài văn miêu tả là phải có những cái pháthiện mới mẻ, những cỏi riờng của người viết về đối tượng miêu tả Đó chính

sự cảm nhận theo chủ quan của mỗi người, và nó làm nên sự khác biệt giữa

các bài văn miêu tả.

1.3 Về biện pháp so sánh

1.3.1 Khái niệm “so sỏnh”

“So sánh là đặt hai hay nhiều sự vật, hiện tượng vào các quan hệ nhấtđịnh nhằm tìm ra các sự giống nhau và khác biệt giữa chỳng.”

Đó là một cách định nghĩa về so sánh nói chung Trên thực tế tồn tại 2loại so sánh là so sánh tu từ và so sánh luận lí (so sánh logic), chúng ta cần

có sự tách bạch giữa 2 loại so sánh này

So sánh luận lí là “đặt hai hay nhiều sự vật, hiện tượng cùng loại vàocác quan hệ nhất định nhằm tìm ra sự khác nhau giữa chỳng”

Ví dụ: Bạn Hoa học giỏi hơn bạn Lan.

So sánh tu từ là biện pháp tu từ ngữ nghĩa trong đó người ta đối chiếuhai đối tượng khác loại của thực tế khách quan không đồng nhất với nhauhoàn toàn mà chỉ có một nét giống nhau nào đó, nhằm diễn tả hình ảnh mộtlối tri giác mới mẻ về đối tượng

Như vậy điểm khác nhau cơ bản giữa hai kiểu so sánh này là tính hìnhtượng, tính dị loại (không cùng loại) và tính biểu cảm của sự vật Ở so sánhluận lớ, cỏi được so sánh và cái so sánh là hai đối tượng cùng loại mà mụcđích của sự so sánh này là xác lập sự tương đương giữa hai đối tượng Còntrong so sánh tu từ, các đối tượng được đưa ra so sánh có thể cùng loại, cóthể khác loại Mục đích của so sánh này là nhằm diễn tả một cách có hình

ảnh đặc điểm của đối tượng Trên thực tế có rất nhiều câu diễn đạt sự sosánh nhưng so sánh tu từ là phải “nhằm diễn tả hình ảnh một lối tri giác mới

mẻ về đối tượng”, tức là phép so sánh đó phải đạt đến một hình thức ổn định

và có một giá trị nội dung nhất định

Ví dụ về tu từ so sánh cú cỏc đối tượng cùng loại:

- So sánh có đối tượng cùng là con người:

Bác Tư có thân hình vạm vỡ, khỏe mạnh như một bác nông dân

- So sánh có đối tượng cùng là loài vật:

Thân hình của Giôn to khỏe và nhanh nhẹn như một chú chó săn

- So sánh có đối tượng cùng là vật:

Thân cây hoa hồng tròn như chiếc đũa

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, chúng ta chỉ chú trọng đến

so sánh tu từ

1.3.2 Cấu tạo của so sánh

Xét về mặt cấu tạo, mô hình so sánh đầy đủ bao gồm 4 yếu tố sau:Yếu tố 1: yếu tố được / bị so sánh (tùy theo việc so sánh là tích cựchay tiêu cực)

Yếu tố 2: yếu tố chỉ phương diện so sánh (chỉ tính chất, đặc điểm của

sự vật hay trạng thái của hành động)

Yếu tố 3: Yếu tố quan hệ so sánh (có thể là quan hệ ngang bằng hoặckhông ngang bằng)

Yếu tố 4: yếu tố chuẩn (được đưa ra làm chuẩn để so sánh)

Ví dụ:

Trên thực tế, có nhiều phép so sánh không đầy đủ cả 4 yếu tố trờn Nó

có thể thiếu vắng một hoặc hai yếu tố

Ví dụ: Phía đông, ông mặt trời như một khối cầu lửa đang nhô lên.

Đàn ông nông nổi giếng khơiĐàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu.

* So sánh ngang bằng có từ so sánh (như, giống như, hệt, y hệt, tựa,bao nhiêu – bấy nhiờu…)

Ví dụ:

Trăng lên cao như mẹt bánh đúc nhà ai đem treo lơ lửng giữa trời

Qua đình ngả nón trụng đỡnhĐình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu

Chạy nhanh như gió.

 Yếu tố được / bị so sánh là các sự việc, yếu tố chuẩn không là các

sự việc

Ví dụ:

Con mắt em liếc như là dao cau

+ Yếu tố được / bị so sánh và yếu tố chuẩn cùng thuộc phạm trù ngữ nghĩa.

 Yếu tố được / bị so sánh và yếu tố chuẩn cùng thuộc phạm trùngười

Ví dụ:

Bố em cày ruộng thành thạo như một bác nông dân

 Yếu tố được / bị so sánh và yếu tố chuẩn cùng thuộc phạm trùhành động

Thương người như thể thương thân

 Yếu tố được / bị so sánh và yếu tố chuẩn cùng thuộc phạm trù sựvật

Ví dụ:

Trăng tròn như quả bóng

Ai vừa tung lên trời

1.3.4 Chức năng của biện pháp so sánh tu từ

Biện pháp so sánh tu từ có hai chức năng cơ bản và chủ yếu đó là:chức năng nhận thức và chức năng biểu cảm

Chức năng nhận thức của biện pháp so sánh tu từ thể hiện ở chỗ: biệnpháp so sánh tu từ đem lại cho con người những hiểu biết hay tri giác mới

mẻ, hoàn chỉnh về sự vật, hiện tượng, tính chất, trạng thái, … trong thế giớiquan qua hình ảnh so sánh

Chức năng biểu cảm của biện pháp so sánh tu từ thể hiện như sau: quabất kỳ một phép so sánh tu từ nào ta cũng nhận ra sự yờu, ghột, khen, chê,thái độ khẳng định hay phủ định của người nói với đối tượng được miêu tả.Chính chức năng này tạo nên những hình ảnh sống động, gợi cảm, tạo ranhững cách nói mới mẻ làm cho cách diễn đạt trở nên phong phú, uyểnchuyển, tăng sức mạnh biểu cảm cho lời nói Đồng thời bằng hình ảnh sosánh đã bộc lộ thái độ, tình cảm, cách nhận xét, đánh giá của tác giả.

Tóm lại, so sánh tu từ là công cụ giúp chúng ta nhận thức sâu sắc hơnnữa những phương diện nào đó của sự vật Nhờ có sự so sánh mà chúng ta

dễ dàng tri thức về đối tượng miêu tả một cách rõ nét hơn, hình ảnh và cụthể hơn bằng việc công khai đối chiếu hai đối tượng khác nhau đã khơi gợicho người đọc, người nghe tới một vùng liên tưởng mới tạo nên sự nhậnthức mới mẻ và bất ngờ Chính vì thế, nó tạo nên tính chất hình tượng đậmnét của đối tượng được miêu tả, đồng thời bộc lộ thái độ, cách nhận xét đánhgiá của tác giả về đối tượng được miêu tả So sánh tu từ được sử dụng phổbiến trong các phong cách của Tiếng Việt nhưng chỉ trong văn chương nómới thể hiện đầy đủ nhất khả năng tạo hình cũng như biểu cảm

Ví dụ:

Ngoài thềm rơi chiếc lá đaTiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng

(Trần Đăng Khoa)

1.3.5 Cơ chế tạo ra biện pháp so sánh tu từ

So sánh được tạo ra nhờ sự quan sát, tưởng tượng là liên tưởng ranhững nét tương đồng giữa các sự vật, hiện tượng diễn ra xung quanh chúng

ta Hay nói một cách khỏc thỡ cơ chế của so sánh đó là dựa vào cỏc nột đặctrưng “nhờ quan hệ liên tưởng tương đồng”, cơ chế A – B, Theo cơ chế sosánh, A là cái được / bị so sánh (yếu tố 1), B là cái được đem ra làm chuẩncủa sự so sánh (yếu tố 4) A và B cú nột tương đồng giống nhau, nhờ B mà

ta hiểu, ta cảm nhận được các đặc điểm của A một cách dễ dàng hơn vì A làcỏi đớch của so sánh Như vậy, biện pháp so sánh giữ vai trò thể hiện đặcđiểm của sự vật này (A) qua một sự vật khác (B) dựa vào những nét tươngđồng giống nhau giữa chúng.

1.4 Về biện pháp nhân hóa

1.4.1 Khái niệm “nhõn húa”

Nhân hóa là một biến thể của ẩn dụ, trong đó người ta lấy những từngữ biểu thị thuộc tính, dấu hiệu của con người để biểu thị cho thuộc tính,dấu hiệu của đối tượng không phải là con người nhằm làm cho đối tượngđược miêu tả trở nên gần gũi, dễ hiểu hơn, đồng thời làm cho người nói cókhả năng bày tỏ kín đáo tâm tư, thái độ, tình cảm của mình

cứ thỳc mói mõm xuống, ủi cả đất lên mà gặm Bọt mép nó trào ra, nom nó

ăn đến là ngon lành Con Hoa ở gần đấy cũng hùng hục ăn khôngkộm….Mẹ con chị Vàng ăn riêng một chỗ Cu Tũn dở hơi chốc chốc lạichạy tới ăn tranh mảng cỏ của mẹ Chị Vàng lại dịu dàng nhường cho nó và

đi kiếm một bụi khác

Đàn bò tràn lên phủ vàng rực cả sườn đồi Nom những cái

mõm ngoạm cỏ sao mà ngon thế.”

Ví dụ:

Gà Trống kiêu hãnh ngẩng cao đầu, cái mũ đỏ chót, tấm áo nhung đenpha mùa đỏ biếc hài hòa Bằng những bước đi đĩnh đạc, gà tiến lên, khôngnói, gà mở đầu khúc nhạc nhan đề “Bỡnh minh” bằng tiết tấu nhanh khỏeđầy hứng khở “tờ - rộc……… tờ - re – te – te – te”

(Nguyễn Phan Hách)

- Cách 2: Coi đối tượng không phải là con người như con người và

tâm tình trò chuyện với những đối tượng ấy

để ý bao giờ Ai đợi Bướm Ma làm khỉ gì?

- Em đây mà

- Hừm, cái Bướm Ma! Tớ chẳng lạ!

Tôi nhăn mũi cau có

Bướm Ma thở dài:

- Anh chờ Bướm Rồng chứ gì?

Tôi hấp tấp hỏi:

- Ấy gặp Bướm Rồng rồi á?

Bướm Ma nói từng tiếng thong thả:

- Không, em thấy anh đợi Bướm Rồng, năm ngoái, năm kia, năm nàoanh cũng đợi, em thương anh mỏi mắt, em ra chơi với anh thôi.

Tôi chăm chú ngẫm nghĩ câu nói của Bướm Ma Tôi hỏi vu vơ:

- Tớ ấy à?

- Phải, anh đấy

Rồi Bướm Ma cười khểnh:

- Biết anh có tính xa thơm gần thối Bạn bè thì hờ hững mà lại đi đợinhững ai ai Mặc kệ anh!

(Bướm Rồng Bướm Ma – Tô Hoài)Cũng như biện pháp so sánh, biện pháp nhân hóa có hai chức năng cơbản là chức năng nhận thức và chức năng biểu cảm

1.5 Vai trò của so sánh và nhân hóa trong văn miêu tả

1.5.1 Vai trò của so sánh trong văn miêu tả

Sử dụng biện pháp so sánh trong văn miêu tả thể hiện sự nhận thứcchính xác, sâu sắc của người sử dụng và tăng cường nhận thức cho ngườiđọc, người nghe về sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan So sánh

là đem đối chiếu 2 đối tượng (sự vật, tính chất, hành động,…) khác loại củathực tế khách quan nhằm diễn tả một cách hình ảnh về đối tượng Như vậy,khi đem so sánh 2 đối tượng với nhau tức là người sử dụng đó cú sự nhậnthức sâu sắc về 2 đối tượng, khám phá ra được những nét tiêu biểu tươngđồng giữa các đối tượng và từ đó đặt chúng trong mối quan hệ so sánh trênmột phương diện so sánh nào đó Và người đọc, người nghe khi liên tưởngmột phép so sánh cũng phải nhận ra được nét tương đồng giữa hai đối tượng

và từ đó nhận thức rõ hơn về đối tượng được so sánh thông qua đối tượngđược đem ra làm chuẩn so sánh Do vậy, sự liên tưởng đó giúp người đọc,người nghe có thể hình dung rõ ràng, đầy đủ về đối tượng mà tác giả muốnnói đến, từ đó tăng cường sự nhận thức của người đọc Nhà văn NguyênHồng đã miêu tả vẻ bên ngoài của bỳp ngụ bằng phép so sánh: “Trờn ngọn,

một thứ búp như kết bằng nhung và phấn vươn lờn.” Với sự so sánh này, ta

có thể nhận thấy sự tinh tế trong việc phát hiện ra vẻ đẹp của bỳp ngụ mớinhú, thể hiện sự quan sát tài tình của tác giả Thông qua sự liên tưởng, ngườiđọc có thể hình dung ra vẻ đẹp mềm mịn, mượt mà của bỳp ngụ Qua câuvăn này, nhờ biện pháp so sánh mà người đọc nhận thức rõ về đối tượngđược miêu tả chưa biết, chưa rõ ở đây là bỳp ngụ

Trong văn miêu tả, sử dụng so sánh tu từ là một biện pháp tạo hìnhkhiến cho đối tượng trở nên cụ thể, sinh động, hấp dẫn đối với người đọc

So sánh có giá trị gợi âm thanh hình ảnh

Chúng ta hóy cựng xem cách miêu tả hương vị độc đáo về quả sầuriêng của nhà văn Mai Văn Tạo thông qua phép so sánh:

Sầu riêng thơm mùi thơm của mớt chớn quyện với hương bưởi, bộocỏi bộo của trứng gà, ngọt cái vị của mật ong già hạn

Việc so sánh hương thơm và mùi vị của trái sầu riêng với hàng loạtmùi vị khác nhau khiến câu văn trở nên vô cùng sinh động và gợi tả, khiếnngười đọc như được cùng nếm hương vị đặc biệt theo từng từ ngữ mà tácgiả dùng để miêu tả Không có phép so sánh, bài văn miêu tả sẽ trở nên khôkhan, kém sinh động, hấp dẫn Đọc đoạn văn trên của nhà văn Mai Văn Tạo,

dù người đọc chưa một lần ngửi hay ăn quả sầu riêng nhưng bằng cách sosánh và đưa ra những hương vị của những sự vật gần gũi hơn, thân quen hơnnhưng người đọc vẫn cảm thấy như quen quen, đã được thưởng thức lần nào

đó rồi Cùng là đi miêu tả hương vị quả sầu riêng mà chúng ta chỉ nói rằng:sầu riêng rất thơm và ngon hoặc sầu riêng thơm và ngon lắm thì người đọckhông thể nào hình dung ra hương vị đặc biệt của loại trái cây này

Bằng việc sử dụng biện pháp so sánh, nhà văn Mai Văn Tạo đã thểhiện tình cảm yêu mến, đam mê hương vị của quả sầu riêng Tác giả thưởngthức sầu riêng bằng cả tâm hồn của mình Niềm đam mê đú đó thể hiện quangôn từ trong bài văn và nó đó được thể hiện một cách kín đáo

Biện pháp so sánh dược sử dụng nhiều trong văn miêu tả Sử dụngbiện pháp này không chỉ đem lại sự nhận thức chính xác, mới mẻ gợi hìnhảnh bất ngờ, độc đáo, thể hiện sâu sắc thái độ, tình cảm của người viết vàhơn nữa làm bài văn miêu tả trở nên sáng tạo, sinh động và hấp dẫn.

1.5.2 Vai trò của biện pháp nhân hóa trong văn miêu tả

Tuy không được sử dụng nhiều như biện pháp so sánh nhưng biệnpháp nhân hóa cũng được sử dụng hữu hiệu trong bài văn miêu tả Biệnpháp nhân hóa giúp cho bài văn miêu tả sinh động, hấp dẫn, lớ thỳ hơn, làmcho các đối tượng không phải là con người mang những dấu hiệu, thuộc tínhcủa con người Với nhân hóa, một con vật, một bông hoa hay một sự vật đềutrở nên sinh động lạ thường

Ví dụ:

“Rỡ rào, rì rào, con mèo nào mới về thế?” Cây cau lắc lư chũm lỏtrên cao tít hỏi xuống “Rỡ rào, rì rào, chú bé leo lên đây nào!” Mèo con ômlấy cây cau trèo nhanh thoăn thoắt “Rỡ rào, rì rào, ừ chỳ trốo khỏ đấy!”.Mèo con ngứa vuốt, cào cào thân cau sồn sột “Ấy , ấy! Chú bạn làm xước

cả mỡnh tụi rồi, để vuốt sắc mà bắt chuột chứ!” Mèo con tiu nghỉu áp tailại, tụt xuống đất Rì rào, rì rào, chòm cao vẫn lắc lư trên cao

(Cái tết của Mèo con – Nguyễn Đình Thi)Trong bài văn miêu tả, nếu chỉ dừng lại ở mức miêu tả các sự vật, hiệntượng như những gì nó vốn có trong thực tế cuộc sống thì bài văn chưa thực sự

có hồn Biện pháp nhân hóa được sử dụng trong bài văn miêu tả sẽ khiến chonhững sự vật, hiện tượng bình thường trở nên sống động, có tâm tư, tình cảmnhư con người và mang một sức sống mới – sức sống của con người

Ví dụ:

“Con Ba Bớp vẫn phàm ăn, tục uống nhất, cứ thỳc mói mõm xuống,

ủi cả đất lên mà gặm Bọt mép nó trào ra nom nó ăn đến là ngon lành ConHoa ở gần đấy cũng hùng hục ăn không kộm… Mẹ con chị Vàng ăn riêng

một chỗ, Cu Tũn dở hơi chốc lại chạy tới ăn tranh mảng cỏ của mẹ ChịVàng dịu dàng nhường cho nó và đi kiếm một bụi khỏc.”

(Cỏ non – Hồ Phương)Nhân hóa là cách nói hình ảnh về sự vật, hiện tượng Thông qua cách

sử dụng biện pháp nhân hóa, các đối tượng không phải là con người đượcthể hiện một cách độc đáo, sinh động, thú vị, kín đáo mà sâu sắc chuyện củacon người Cách nhân hóa thường gặp là dùng đại từ xưng hô của con người

để xưng hô với các loài vật, sử dụng các động từ, tính từ chỉ hoạt động,trạng thỏi…của con người

Ví dụ:

Ông trời nổi lửa đằng đông

Bà sân vấn chiếc khăn hồng đẹp thay

Bố em xách điếu đi cày

Mẹ em tát nước nắng đầy trong khau

Cậu mốo đó dậy từ lâu Cái tay rửa mặt, cái đầu nghiêng nghiêng

Mụ gà cục tác như điên Làm thằng gà trống luyên thuyên một hồi.

Cái na đã mở mắt rồi Đàn chuối đứng vỗ tay cười vui sao.

Chị tre chải tóc bên ao Nàng mõy ỏo trắng ghé vào soi gương.

Bác nồi đồng hỏt bựng bong Chị chổi loẹt quẹt, lom khom trong nhà.

(Buổi sáng nhà em – Trần Đăng Khoa)Trong văn miêu tả, việc sử dụng biện pháp nhân hóa cũng góp phầnthể hiện được tình cảm, thái độ của người viết đối với sự vật được nhân hóa

Ví dụ: để thể hiện được tình cảm yêu mến, quý trọng có HS viết:

Năm tháng rồi sẽ qua đi, chỉ có bác bàng già vẫn đứng đấy lặng thầmchở che và mang đến cho sân trường em một màu xanh tươi mỏt Bỏc bàng

ơi, hãy là người bạn thân thiết nhất của đám học trò chúng cháu nhé!

Nhân hóa là biện pháp tu từ được sử dụng nhiều trong văn miêu tả.Hơn hẳn các biện pháp tu từ khác, nhân hóa sẽ giúp chúng ta thổi hồn vàocho đối tượng, làm bài văn miêu tả sinh động, giàu cảm xúc và làm nên sứcsống của bài văn

2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.1 Văn miêu tả trong trường Tiểu học

Tập làm văn nhằm giúp HS có một năng lực mới: năng lực sản sinhngôn bản Nhờ năng lực này, các em HS biết sử dụng Tiếng Việt văn hóalàm công cụ tư duy, giao tiếp và học tập Do vậy, Tập làm văn được đưa vàochương trình phổ thông rất sớm và văn miêu tả đồng thời được dạy ngay từcác lớp đầu cấp Tiểu học Ngay từ lớp 2, khi tập quan sát để trả lời câu hỏi,các em đã bắt đầu làm quen với văn miêu tả Lên đến lớp 4, lớp 5, HS đượchọc các kiểu bài: tả đồ vật, tả loài vật, tả cây cối, tả cảnh, tả người Trongphõn mụn Tập làm văn thì văn miêu tả chiếm thời lượng nhiều nhất so vớicác thể loại văn khác (30/64 tiết ở lớp 4 và 45/64 tiết ở lớp 5) Sở dĩ vănmiêu tả được dạy nhiều như vậy là vì văn miêu tả phù hợp với đặc điểm tõm

lớ tuổi thơ (thích quan sát, nhận xét, tìm tòi, khám phá Tuy nhiên sự nhậnxét thiên về cảm tớnh…) Văn miêu tả nuôi dưỡng mối quan hệ của các emvới thế giới xung quanh, tạo nên sự quan tâm của các em với thiờn nhiên.Qua đó nó cũn gúp phần giáo dục tình cảm, lòng yêu cái đẹp và sự phát triểnngôn ngữ ở trẻ Đồng thời học văn miêu tả, HS cú thờm điều kiện để tạo nên

sự thống nhất giữa tư duy và tình cảm, ngôn ngữ và cuộc sống, con ngườivới thiên nhiên, với xã hội để hình thành những tình cảm, cảm xúc, ý nghĩcao thượng, đẹp đẽ…

Nội dung dạy học văn miêu tả ở trường Tiểu học mới chỉ ở mức độđơn giản, chủ yếu xoay quanh những để tài quen thuộc, gần gũi với cuộcsống hàng ngày của các em như: những đồ dùng học tập hàng ngày các emvẫn sử dụng, những con vật gần gũi, những cây cối xung quanh các em (nhưtrong sân trường, trên đường phố, hay trong khu vườn nhà các em), conđường hàng ngày dẫn bước chân các em tới trường, ngôi trường đang học,ngôi nhà đang ở hay chính những người thân hàng ngày chăm sóc, dạy dỗhoặc chia sẻ với các em niềm vui, nỗi buồn Tất cả những đối tượng đượcmiêu tả trên đây đều là những đối tượng gần gũi, gắn bó thân thiết, được các

em yêu quý

Do đặc thù của các khối lớp không giống nhau nên quy định về nộidung cũng như kỹ năng cần đạt được của thể loại văn miêu tả cũng có sựkhác nhau

Ở lớp 2, 3 chỉ yêu cầu HS viết đoạn văn ngắn từ 5 đến 7 câu, dựa trêncác câu hỏi gợi ý Các câu hỏi gợi ý bao quát hết nội dung của đề bài Khi

HS làm văn, lần lượt trả lời các câu hỏi, mỗi câu trả lời là một câu văn, sắpxếp các câu trả lời theo thứ tự thành đoạn văn

Đến lớp 4, 5 HS viết được bài văn dài khoảng 15 đến 20 dũng cú bốcục rõ ràng, từ ngữ dùng chính xác, đặt câu đỳng Cỏc câu văn viết mạchlạc, sáng sủa và phải đảm bảo tính liên kết Mỗi bài làm văn miêu tả giảiquyết yêu cầu của một đề bài Những đề bài này vốn rất gần gũi, thân thuộcvới các em

Chương trình và sách giáo khoa hiện hành quy định các nội dung dạyhọc văn miêu tả cụ thể như sau:

Lớp 2, HS bắt đầu làm quen với văn miêu tả qua các hình thức của bàitập làm văn như sau: Trả lời câu hỏi dựa vào tranh, theo nội dung bài tậpđọc; sắp xếp một số câu theo đúng thứ tự để tạo thành một đoạn văn tả ngắn,

tả ngắn theo câu hỏi, tả ngắn dựa vào bài văn hoặc đoạn văn đã phân tích; tả

tự do (không có câu hỏi)

Lên đến lớp 3, HS tiếp tục được làm quen với văn miêu tả qua các kiểubài tập làm văn: nghe – kể, nói – viết theo từng chủ điểm, giới thiệu về trườnglớp, về người thân, tả theo tranh, kể ngắn có nội dung thiên về miêu tả

Lớp 4, 5 HS được học văn miêu tả theo các kiểu bài: tả đồ vật, convật, cây cối (lớp 4), tả cảnh, tả người (lớp 5) Bài tập làm văn thường chodưới dạng yêu cầu viết đoạn hoặc viết bài theo một đề tài cụ thể

Nhìn chung, chương trình phõn mụn Tập làm văn Tiểu học hiện hànhdạy học văn miêu tả ở mức độ đơn giản, chỉ yêu cầu HS tả những đối tượngquen thuộc, gắn bó, gần gũi với các em Các em phải dựa trên sự quan sát, ócnhận xét của mình rồi dùng ngôn ngữ (nói hoặc viết) để dựng lại một bức tranhbằng ngôn ngữ, hình ảnh, màu sắc, âm thanh,… về một đối tượng nào đó

2.2 Vị trí và vai trò của văn miêu tả ở Tiểu học

Văn miêu tả là một trong những kiểu văn bản rất quen thuộc và phổbiến trong cuộc sống cũng như trong sáng tạo văn chương nghệ thuật Đây

là loại văn có tác dụng to lớn trong việc tái hiện đời sống, hình thành và pháttriển trí tưởng tượng, óc quan sát và khả năng nhận xét, đánh giá của conngười Với đặc trưng của mình, những trang văn miêu tả làm cho tâm hồn vàtrí tuệ người đọc thêm phong phú, giúp cho ta có thể cảm nhận văn học vàcuộc sống một cách tinh tế, sâu sắc hơn

Có thể nói rằng, văn miêu tả chiếm một vai trò và vị trí khá quantrọng trong nhà trường Tiểu học Tiếp nối sau chương trình hiện hành,chương trình Tiểu học mới cũng cho HS làm quen với văn miêu tả ngay

từ giai đoạn đầu (lớp 2, 3) và mức độ nâng cao dần ở những giai đoạn sau(lớp 4, 5)

2.3 Nội dung dạy học Tập làm văn miêu tả trong chương trình SGK Tiếng Việt 4.

Có thể nói chương trình Tập làm văn lớp 4 hiện hành đã có nhiều biếnđổi so với chương trình SGK trước đây Số tiết dạy của phõn mụn Tập làmvăn nhiều hơn, mức độ yêu cầu được giảm tải, nhưng không phải vì thế mà

HS được học ít dạng bài hơn Ngược lại, chương trình cú thờm những dạngbài khác như: tóm tắt tin tức, viết thư, trao đổi ý kiến với người thân, giớithiệu địa phương, điền vào giấy tờ in sẵn Như vậy, chương trình mới nàygiúp cho HS cú thờm nhiều kiến thức thực tiễn hơn, nghĩa là đáp ứng đượcđịnh hướng đổi mới chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo

Hiện nay, văn miêu tả được đưa vào dạy trong chương trình phổthông ngay từ các lớp đầu bậc Tiểu học Ở lớp 2, các em đã bắt đầu làmquen với văn miêu tả

Ví dụ:

Lớp 2: Tập làm văn – Tuần 28

Đọc và trả lời các câu hỏi sau:

a Nói về hình dáng bên ngoài của quả măng cụt:

- Quả hỡnh gỡ?

- Quả to bằng chừng nào?

- Quả có màu gì?

- Cuống nó như thế nào?

b Nói về ruột và mùi vị của quả măng cụt:

- Ruột quả măng cụt màu gì?

- Các múi như thế nào?

- Mùi vị măng cụt ra sao?

Lớp 3: Tập làm văn – tuần 21 – SGK – trang 38

Hãy kể về người lao động trí óc mà em biết

Gợi ý:

a Người đó là ai, làm nghề gì?

b Người đó hàng ngày làm những công việc gì?

c Người đó làm việc như thế nào?

Viết những điều em vừa kể thành một đoạn văn (từ 7 đến 10 câu).Văn miêu tả chiếm vị trí quan trọng trong chương trình Tập làm vănlớp 4 Số tiết học văn miêu tả là 30/62 tiết Tập làm văn chiếm 48,38% (chưa

kể số tiết ôn tập và kiểm tra giữa kỳ, cuối kỳ)

Ở lớp 4, HS chính thức được học thể loại văn miêu tả, cụ thể là 3 kiểubài: tả đồ vật, tả cây cối, tả con vật

Như vậy, mỗi kiểu bài đều được dành khá nhiều số tiết (10 tiết) nhằmgiúp HS luyện tập và làm bài tốt hơn Nghĩa là, HS có đầy đủ kiến thức và

kỹ năng làm được một bài văn miêu tả hay, sinh động, sáng tạo, giàu hìnhảnh và cảm xúc Tất cả các tiết học đều có kỹ năng làm văn, có nghĩa làchương trình Tập làm văn nói chung và văn miêu tả nói riêng đã chú trọngđến vấn đề rèn kỹ năng thực hành cho HS

Mỗi kiểu bài văn miêu tả trong chương trình lớp 4 thường có 10 tiết,

là các tiết sau:

- Giới thiệu kiểu bài miêu tả và cấu tạo của nó (1 tiết)

- Tập quan sát (1 tiết)

- Tả các bộ phận của đối tượng miêu tả (2 tiết)

- Xây dựng đoạn văn trong bài văn miêu tả (2 tiết)

- Dựng đoạn mở bài (1 tiết)

- Dựng đoạn kết bài (1 tiết)

- Kiểm tra viết (1 tiết)

- Trả bài (1 tiết)

So với chương trình trước đây, chương trình hiện hành có số tiết dànhcho Tập làm văn miêu tả nhiều hơn mà kiểu bài thì ít hơn (trước đây, vănmiêu tả lớp 4, HS được học 4 kiểu bài: Tả đồ vật, tả cây cối, tả con vật, tảcảnh) Chính vì vậy, hiện nay, HS có điều kiện để làm quen và thực hànhnhiều hơn

Rèn luyện kỹ năng sản sinh văn bản là nội dung chủ yếu của các tiếthọc văn miêu tả (cú các loại kỹ năng: kỹ năng tìm ý, lập dàn ý, lựa chọn từngữ, kỹ năng dựng đoạn và bài, kỹ năng đánh giá và chữa văn bản.)

Chương trình SGK Tập làm văn 4 đã tạo ra cơ chế và phương phápdạy học văn miêu tả, chống lối dạy “sỏo”, coi việc rèn luyện bộ óc, phươngpháp suy nghĩ, phương pháp tìm tòi, vận dụng kiến thức cho HS là điều cơbản nhất Với cơ chế này, nội dung dạy học văn miêu tả đã đề cao tính chânthực khi miêu tả cũng như diễn tả tình cảm, cảm xúc… Về phương pháp làmbài thì không có tiết dạy lí thuyết kiểu bài riờng, cỏc kiến thức về lí thuyếtđược rút ra qua các tiết thực hành và là nội dung phải ghi nhớ ở cuối mỗi bàihọc Mỗi tiết học trong chương trình đều có nhiệm vụ và nội dung xác định,dạy mỗi loại tiết phải đảm bảo thực hiện đầy đủ các nội dung và hoàn thànhtốt các nhiệm vụ đó

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP RẩN CÁCH SỬ DỤNG

BIỆN PHÁP SO SÁNH VÀ NHÂN HÓA

2.1 Căn cứ xây dựng hệ thống bài tập

2.1 1 Căn cứ vào đặc điểm của sự hình thành kĩ năng

Dựa trên lý thuyết về hoạt động lời nói có thể thấy rằng muốn hìnhthành một kỹ năng cho HS thì phải xây dựng được một quy trình luyện tập

kỹ năng đó và phải thông qua hoạt động luyện tập thường xuyên, luyện tập

có ý thức Do vậy, muốn HS có kĩ năng sử dụng biện pháp so sánh và nhânhóa thì các em phải được rèn luyện kĩ năng đó thông qua một hệ thống bàitập đầy đủ và hợp lý Bài tập đưa ra phải phong phú về nội dung, đa dạng vềhình thức và phải gắn với những tình huống cụ thể, sinh động để kích thíchhứng thú học tập của các em

2.1 2 Căn cứ vào đặc điểm nhận thức của HS lớp 4

Đối với HS lớp 4, tư duy trực quan đã được hình thành và bắt đầuchuyển dần sang tư duy trừu tượng, khái quát Các em có lòng say mê vănhọc, hứng thú với việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật, có tình cảm và sựgắn bó với những đồ vật, những loài vật và cây cối xung quanh các em Từ

đó các em có nhu cầu bộc lộ cảm xúc của mình trước những sự vật, sự việc

mà bản thân mình tiếp xúc hàng ngày Do vậy, cần có bài tập giỳp cỏc em

sử dụng các biện pháp so sánh và nhân hóa để bài viết của các em hay hơn,sinh động và hấp dẫn hơn

2.1.3 Căn cứ vào thực tế sử dụng biện pháp so sánh và nhân hóa trong văn miêu tả.

Qua khảo sát thực tế, kĩ năng sử dụng biện pháp so sánh và nhân hóatrong câu văn, đoạn văn và bài văn của HS lớp 4, ta thấy các em còn lúngtúng hoặc sử dụng các biện pháp này chưa hợp lý, chưa chính xác, chưamang lại kết quả cao Vì vậy, trong luận văn này, chúng tôi đề xuất xâydựng hệ thống bài tập rèn kĩ năng sử dụng biện pháp so sánh, nhân hóa

trong văn miêu tả để HS không lúng túng và sử dụng những biện pháp nàyhay hơn, đạt hiệu quả cao hơn.

2.1.4 Căn cứ vào yêu cầu của chương trình môn Tập làm văn lớp 4

Môn Tập làm văn ở lớp 4 có những yêu cầu sau:

- Trang bị kiến thức và rèn luyện các kĩ năng làm văn

- Góp phần cựng cỏc môn học khác mở rộng vốn sống, rèn luyện tưduy lo- gíc, tư duy hình tượng; bồi dưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mĩ, hìnhthành nhân cách cho HS

2.2 Nguyên tắc xây dựng bài tập

Xây dựng hệ thống bài tập phải luôn vận dụng các nguyên tắc của lýluận dạy học như: đảm bảo tính chính xác, tính khoa học, tính sư phạm, …theo đặc trưng riêng của mỡnh Cỏc nguyên tắc này là những căn cứ đểchúng ta xác lập các tiêu chuẩn cho một bài tập cụ thể

Dựa trên các nguyên tắc trên đòi hỏi từng bộ phận trong bài tập phảiđảm bảo các yêu cầu sau:

- Lệnh của bài tập (yêu cầu mà bài tập đưa ra buộc HS phải thực hiện)phải ngắn gọn, rõ ràng, không mơ hồ, hoặc không đầy đủ dữ kiện Tránhtrường hợp lệnh bài tập và ngữ liệu đưa ra không phù hợp với nhau Lệnhcủa bài tập không nên quá dài vì khả năng chú ý của HS Tiểu học còn hạnchế, nếu lệnh quá dài HS không nhớ hết yêu cầu dễ dẫn đến làm thiếu hoặclàm sai

- Ngôn ngữ được đưa ra trong bài tập phải chuẩn, tránh trường hợpngôn ngữ đưa ra sai văn phạm, không tự nhiên, phản ánh không đúng hiệnthực Ngôn ngữ trong bài tập phải cụ thể, rõ ràng, phù hợp với khả năngnhận thức của HS, không quá dễ mà cũng không quỏ khú so với các em

- Hệ thống bài tập đưa ra phải phù hợp với khả năng nhận thức của

HS lớp 4 Bài tập không nên quỏ khú, vỡ như vậy thì các em sẽ nản chí,không muốn làm bài tập

2.3 Các bước hướng dẫn HS viết bài văn miêu tả ở lớp 4

Mỗi tiết học văn miêu tả đều có một phương pháp dạy riêng nhưnggiữa chỳng cú một điểm chung là HS phải tích cực, chủ động hoạt động để tựrút ra kiến thức GV chỉ đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn, gợi ý Nhưvậy HS sẽ rèn được các kỹ năng sản sinh văn bản cho chính bản thân mình

Trong phần này, chúng tôi chỉ đề cập sơ qua về phương pháp dạy Tậplàm văn nói chung Chúng tôi sẽ tập trung chủ yếu đến vấn đề mà chúng tôinghiên cứu: hướng dẫn HS rèn kỹ năng sử dụng biện pháp so sánh và nhânhoa trong văn miêu tả lớp 4

Biện pháp so sánh (ở đây chỉ nói đến biện pháp so sánh tu từ) và nhânhóa được sử dụng nhiều trong văn miêu tả Như trên chúng tôi đã đề cập đếnvấn đề vai trò của hai biện pháp này đối với văn miêu tả là rất quan trọng.Nhờ nó mà bài văn miêu tả trở nên sinh động, giàu hình ảnh, cảm xúc và cóhồn hơn Chúng ta cần giúp HS thấy được cái hay, cái đẹp của biện pháp sosánh và nhân hóa, cái hay của các câu văn, hình ảnh miêu tả do biện pháp sosánh, nhân hóa mang lại, để từ đó HS có ý thức sử dụng so sánh và nhân hóatrong bài văn miêu tả của mình

Tuy nhiên có những trường hợp dùng biện pháp so sánh, nhân hóa vàkhông dùng hai biện pháp này (dùng cách khác) vẫn có thể tạo nên một câuvăn hay, một hình ảnh miêu tả đẹp, có cảm xúc Vì vậy, ta không nên quálạm dụng biện pháp so sánh và nhân hóa trong văn miêu tả, không áp đặthay bắt buộc HS phải làm theo mẫu cố định Điều đầu tiên và hết sức quantrọng là GV phải hướng dẫn để HS tích lũy, lựa chọn từ ngữ và những biệnpháp tu từ cho phù hợp với đối tượng miêu tả

2.3.1 Hướng dẫn và tạo điều kiện để HS tích lũy vốn từ ngữ miêu tả

Biện pháp đầu tiên là giỳp cỏc em tích lũy vốn từ ngữ miêu tả qua cácbài Tập đọc Nhiều bài Tập đọc là các bài miêu tả hay, số lượng từ ngữ miêu

tả phong phú, cách sử dụng từ và cõu sáng tạo Khi dạy các bài Tập đọc,

giáo viên cần chỉ ra các từ ngữ miêu tả hay, chọn vài trường hợp đặc sắcnhất để phân tích cái hay, cái sáng tạo của nhà văn khi dựng chỳng.

Các tiết học Luyện từ và câu cũng là một biện pháp để GV giỳp cỏc

em không chỉ hiểu rõ nghĩa của từ mà còn mở rộng chúng, tìm hiểu hệ thốngcủa các từ, biết cách sử dụng từ, đặc biệt là HS biết các biện pháp tu từ để sửdụng chúng tạo nên các hình ảnh miêu tả hay

Ngoài ra GV còn hướng dẫn HS tích lũy vốn từ ngữ miêu tả qua việcđọc các tác phẩm văn học, các đoạn văn hay bài văn mẫu

2.3.2 Hướng dẫn HS lựa chọn từ ngữ khi miêu tả

Khi tích lũy được vốn từ ngữ miêu tả cần hướng dẫn HS lựa chọn đểdùng cho đúng lúc, đúng chỗ Cách làm thông thường khi lựa chọn các từngữ là so sánh các từ gần nghĩa hay trái nghĩa Các câu hỏi của GV khôngchỉ có tác dụng định hướng quan sát mà còn ảnh hưởng lớn tới việc tìm tòi

từ ngữ, hình ảnh khi miêu tả

2.3.3 Tích lũy các kiến thức về biện pháp so sánh, nhân hóa

Cần tiến hành cung cấp kiến thức về biện pháp so sánh, nhân hóatrong các tiết Luyện từ và câu ở lớp 3, trong các tiết Tập đọc Các tiết Luyện

từ và câu ở lớp 3 trực tiếp cung cấp các kiến thức cơ bản về biện pháp sosánh, nhân hóa Còn ở các tiết Tập đọc, GV khéo léo lấy ra các câu thơ hoặccâu văn có hình ảnh so sánh, nhân hóa để HS học tập, có ý thức sử dụng cáchình ảnh so sánh, đưa vào bài viết của mình

Phương pháp hướng dẫn thường dùng trong các loại tiết của SGKTiếng Việt 4 là đưa ra đoạn hoặc bài văn mẫu, sau đó nêu câu hỏi yêu cầu

HS trả lời để tự rút ra kiến thức Kết hợp với phương pháp thực hành, luyệntập để giúp HS được thực hành, luyện tập

Để HS biết cách và có ý thức sử dụng hai biện pháp tu từ so sánh vànhân hóa trong viết văn miêu tả, cần đưa thờm cỏc câu hỏi, bài tập, gợi ý vềkiến thức có liên quan đến so sánh, nhân hóa để hướng dẫn cho HS Các câu

hỏi, bài tập và gợi ý này được đan xen vào các bài tập, câu hỏi trong tiết học

Sau khi HS đó cú định hướng rồi thì khi thực hành HS sẽ chú ý để sửdụng biện pháp so sánh và nhân hóa trong bài văn của mình GV chú ýtheo dõi, khéo léo hướng dẫn HS để các em sử dụng một cách tự nhiên,không gò ép

+ Ngoài ra, trong từng tiết học GV cần nhắc nhở HS chú ý đến sửdụng biện pháp so sánh, nhân hóa Sau khi nêu câu hỏi gợi ý, đưa ra bài tậphướng dẫn HS sử dụng, GV nên chốt lại kiến thức, có thể nói như sau:

- Từ một sự vật, chúng ta có thể liên tưởng tới rất nhiều các sự vậtkhác xung quanh giống nó, trong khi nói và viết, để tránh sự khô cứng và đểtạo ra cách nói hay, mới mẻ, độc đáo chúng ta có thể sử dụng phép so sánh Muốn liên tục sử dụng phép so sánh thỡ cỏc em phải chịu khó quan sát, liêntưởng, tưởng tượng, có như vậy chúng ta mới có thể giúp cho việc nói vàviết của HS trở nên hay hơn

- Các em nên chú ý sử dụng các biện pháp tu từ như so sánh, nhânhóa, …để viết bài được hay hơn

- GV hướng dẫn HS khi viết bài phải thường xuyên sử dụng phép sosánh để cho câu văn trở nên có hình ảnh, gợi cảm và hay hơn, tránh được sựkhô cứng

Để đạt được kết quả tốt nhất, phát huy được tính tích cực chủ độngcủa HS, GV nên sử dụng phiếu bài tập mà nội dung của phiếu là các câu hỏi,gợi ý và bài tập hướng dẫn HS GV làm phiếu bài tập phát cho HS, yêu cầu

HS về nhà làm, đến tiết học thì HS báo cáo kết quả trước lớp, GV cựng cỏc

HS khác nhận xét Nếu cần thì GV sẽ hỏi thêm, đưa thêm bài tập và khắcsâu kiến thức Có như vậy mới có đủ thời gian truyền tải được lượng kiếnthức đầy đủ hơn, HS phát huy được khả năng của mình nhiều hơn

Như vậy, thông thường quy trình của một tiết dạy văn miêu tả baogồm những bước sau:

- Kiểm tra bài cũ: Kiểm tra sự chuẩn bị của HS về nội dung tiết học

- GV nêu yêu cầu, mục tiêu của tiết học

- HS đọc yêu cầu của bài hoặc nội dung đoạn văn

- GV nêu câu hỏi

- HS suy nghĩ, trao đổi, thảo luận và báo cáo kết quả

- HS khác nhận xét, bổ sung, sửa chữa (có thể dựa vào sự chuẩn bị từtrước của mình để trả lời)

- GV nhận xét, đưa ra kết luận (chốt kiến thức)

- HS thực hành làm bài

Cần hướng dẫn kỹ cho HS sử dụng biện pháp so sánh và nhân hóatrong các loại tiết sau: quan sát, tả các bộ phận của đối tượng miêu tả, xâydựng đoạn văn trong bài văn miêu tả và tiết luyện tập miêu tả

Trong các phần cụ thể dưới đây, chúng tôi kết hợp giữa các câu hỏi,bài tập của SGK và các câu hỏi gợi ý, bài tập chúng tôi đưa ra thêm để đưa

ra các câu hỏi, gợi ý và hướng dẫn của sách “Tài liệu hướng dẫn giảng dạy”

2.4.1 Khi quan sát đối tượng miêu tả

Để miêu tả được một đối tượng hay viết được một bài văn miêu tả thìđiều đầu tiên và rất quan trọng là người viết phải hiểu được đối tượng mìnhđịnh miêu tả Nghĩa là người viết phải đã từng quan sát đối tượng Sẽ là khókhăn nếu chúng ta yêu cầu một em HS nông thôn viết bài văn về cảnhđường phố vào buổi sáng sớm hay chiều tối hoặc viết bài văn miêu tả cảnhđẹp của công viên Ngược lại, chúng ta yêu cầu HS thành phố viết bài văn

về vẻ đẹp của cánh đồng lúa đang thì con gái, hay cánh đồng lúa chín đang

vào mùa gặt hỏi thỡ HS rất khó viết vỡ cỏc em chưa được quan sát Hơn nữatrong bài văn miêu tả của các em chúng ta còn yêu cầu phải biết sử dụng cảbiện pháp so sánh và nhân hóa Để làm được điều đó khi dạy loại bài này,

GV cần hướng dẫn kĩ cho HS để HS biết cách sử dụng so sánh và nhân hóavào viết văn miêu tả bởi đây là tiết giúp HS quan sát, liên tưởng, nhận xét

Khi dạy HS quan sát, GV cần hướng dẫn HS quan sát kĩ lưỡng, tỉ mỉtừng bộ phận của đối tượng Khi quan sát như vậy cần phải có sự liên tưởng,tưởng tượng luôn đến các sự vật, hiện tượng xung quanh giống nó để sosánh hoặc tưởng tượng nó như một con người, cũng có những cử chỉ, hànhđộng, suy nghĩ, tình cảm như con người để tạo ra các câu văn hay, mới mẻ,sinh động và gợi cảm

Khi quan sát, GV yêu cầu HS quan sát theo trình tự nhất định GVhướng dẫn luôn HS sử dụng biện pháp so sánh và nhân hóa trong quá trìnhquan sát đó

Trong tiết này, ngoài việc hướng dẫn HS tạo các hình ảnh so sánh khiquan sát, nhận xét các hình ảnh so sánh có trong đoạn văn mẫu, cần yêu cầu

HS viết đoạn văn ngắn có sử dụng biện pháp so sánh và nhân hóa dựa trênkết quả mà HS quan sát được Có như vậy, HS mới được thực hành, áp dụngđược luôn kết quả quan sát Từ đó HS sẽ thành thạo hơn trong việc áp dụngbiện pháp so sánh và nhân hóa vào viết văn

Ví dụ: Tiết “Luyện tập quan sát con vật”– Trang 123 – Tuần 29 – TV 4

- Mục tiêu của tiết học:

+ Biết quan sát con vật và chọn lọc chi tiết để miêu tả

+ Biết tỡm cỏc từ ngữ miêu tả phù hợp làm nổi bật ngoại hình hoặchành động của con vật

- Các câu hỏi và gợi ý hướng dẫn HS:

1 Đọc bài sau:

ĐÀN NGAN MỚI NỞ

Những con ngan mới nở được ba hôm chỉ to hơn cái trứng một tí.Chỳng có bộ lông vàng óng Một màu vàng đáng yêu như màu nhữngcon tơ nõn mới guồng Nhưng đẹp nhất là đôi mắt với cái mỏ Đôi mắt chỉbằng hạt cườm, đen nhánh hạt huyền, lúc nào cũng long lanh đưa đi đưa lạinhư có nước, làm hoạt động hai con ngươi bóng mỡ Một cái mỏ màu nhunghươu, vừa bằng ngón tay đứa bé mới đẻ và có lẽ cũng mềm như thế, mọcngăn ngắn đằng trước Cái đầu xinh xinh, vàng nuột và ở dưới bụng, lủnchủn hai cỏi chõn bé tí màu đỏ hồng…

Tô Hoài

2 Trả lời câu hỏi:

(?) Để miêu tả con ngan, tác giả đã quan sát những bộ phận nào củachúng? Ghi lại những câu miêu tả em cho là hay và phân tích cái hay củacâu văn đó!

(?) Em hãy chọn một con vật nuôi và thực hiện các yêu cầu sau:

- Quan sát và miêu tả các đặc điểm ngoại hình của con vật đó

- Quan sát và miêu tả hoạt động thường xuyên của con vật đó (chú ý

sử dụng các hình ảnh so sánh và biện pháp nhân hóa để miêu tả)

3 Dựa trên kết quả quan sát ở bài tập 2, hãy viết một đoạn văn miêu

tả đặc điểm ngoại hình hoặc hoạt động thường xuyên của con vật nuôi trongnhà em, trong đoạn văn có sử dụng ít nhất hai hình ảnh so sánh và nhân hóa