đánh giá chính sách về tổ chức và hoạt động của các tổ chức tài chính vi mô

ch th tham gia vào lnh v c này nh th nào... Hình I.1, trang xxvii.

i

L I CAM OAN

Tôi cam đoan lu n v n này hoàn toàn do tôi th c hi n Các đo n trích d n và s li u s d ng trong lu n v n đ u đ c d n ngu n và có đ chính xác cao nh t trong ph m vi hi u bi t c a tôi Lu n v n này không nh t thi t ph n ánh quan đi m c a Tr ng i h c Kinh t thành ph

H Chí Minh hay Ch ng trình Gi ng d y Kinh t Fulbright

TP H Chí Minh, ngày 26 tháng 4 n m 2012

Tác gi lu n v n

Hoàng V n Thành

ii

L I C M N

Tôi xin chân thành c m n TS Tr n Th Qu Giang, ng i tr c ti p h ng d n tôi th c hi n

đ tài t nh ng ngày đ u Cô đã t n tình truy n đ t ki n th c, đ nh h ng, góp ý sâu s c, giúp tôi t ng b c hoàn thành nghiên c u này

Xin chân thành c m n PGS TS Ph m Duy Ngh a, Th y đã có nh ng câu h i, g i m thú v ,

nh ng ch d n sâu s c, giúp tôi xác đ nh v n đ và n i dung nghiên c u phù h p, t ng b c hoàn thi n lu n v n c a mình

Xin chân thành c m n Th y Nguy n Xuân Thành và Th y Hu nh Th Du đã giúp tôi nh ng

b c kh i đ u trong vi c l a ch n, xác đ nh n i dung nghiên c u

Xin chân thành c m n quý Th y, Cô c a Ch ng trình Gi ng d y Kinh t Fulbright – i

h c Kinh t TP.HCM đã nhi t tình gi ng d y, h ng d n, giúp đ tôi trong h c t p, nghiên

c u đây tôi không ch đ c h c t p ki n th c, ph ng pháp mà c tinh th n c u th và th c

h c

C m n các b n MPP3 đã chia s , h tr , giúp đ , kèm c p tôi trong su t quá trình h c t p, nghiên c u Các b n là nh ng ng i b n t n tâm và là nh ng ng i th y yêu m n c a tôi Xin c m n lãnh đ o và đ ng nghi p c a tôi t i Qu tr v n CEP đã t o đi u ki n giúp đ và làm thay công vi c c a tôi trong su t th i gian tôi h c t p nghiên c u

Hoàng V n Thành

H c viên l p MPP3, Ch ng trình Gi ng d y Kinh t Fulbright

iii

TÓM T T

Ho t đ ng tài chính vi mô là m t cách ti p c n đ gi m nghèo thông qua cung c p v n cho các

cá nhân, h gia đình có thu nh p th p, đ c nhà n c Vi t Nam s d ng nh m t ph ng pháp h u hi u đ gi i quy t th t b i th tr ng trong vi c cung c p v n cho ng i nghèo, giúp

h n l c t o sinh k , c i thi n thu nh p và đ i s ng và gi m nghèo b n v ng

Song hành v i nh ng n l c và bi n pháp gi m nghèo là vi c xây d ng khuôn kh chính sách thúc đ y s phát tri n c a tài chính vi mô theo h ng chuyên nghi p hoá, an toàn và b n

v ng, thích ng t ng b c v i c ch th tr ng Tuy nhiên, v i s ra đ i c a Ngh đ nh 28

n m 2005, vi c đ a tài chính vi mô vào khuôn kh , d i s giám sát c a Ngân hàng Nhà n c

ch a đ t k t qu mong đ i, sau g n 7 n m, ch v i 2 t ch c tài chính vi mô đ ng ký c p phép, trong khi r t nhi u t ch c ho t đ ng tài chính vi mô v n n m ngoài khuôn kh chính sách này

là m t câu h i th i s trong ngành

Qua phân tích, đánh giá nh ng n i dung ch n l c c a pháp lu t hi n hành v t ch c và ho t

đ ng c a t ch c tài chính vi mô, tác gi tìm hi u nh ng b t c p v đi u ki n thành l p, lo i hình doanh nghi p và c c u c a t ch c tài chính vi mô, các chính sách v ho t đ ng nh lãi

su t, phí, huy đ ng v n, thu đ i v i t ch c tài chính vi mô đ ch ra nh ng nguyên nhân chính c n tr quá trình chuy n đ i và đ ng ký c p phép ho t đ ng c a các t ch c th c hành tài chính vi mô hi n h u và s gia nh p ngành th ng m i còn r t m i m này c a các ch th khác K t h p đánh giá khía c nh l i ích, chi phí c a các ch th t ng ng v i hành vi đ ng

ký c p phép và chuy n đ i thành t ch c tài chính vi mô chính th c ho c duy trì hi n tr ng đang có c a t ng t ch c đã tác đ ng đ n đ ng c chuy n đ i nh th nào

V i ni m tin vào s c m nh c a th ch , nh h c gi Acemoglu và các đ ng s c a ông t ng

nh n m nh, là nguyên nhân c b n c a t ng tr ng, tác gi đ xu t s a đ i b sung m t s n i dung c a các chính sách đã phân tích, đánh giá nh m thu hút s gia nh p ngành tài chính vi

mô thông qua vi c đ ng ký c p phép ho t đ ng chính th c, t ng b c thi t l p m t kênh cung

c p v n n đ nh, b n v ng, chuyên nghi p phù h p cho nhu c u c a ng i nghèo, c n nghèo -

thành ph n khó ti p c n v n trong xã h i

iv

M C L C

L I CAM OAN i

L I C M N ii

TÓM T T iii

M C L C iv

DANH M C CH VI T T T vi

DANH M C B NG BI U vii

DANH M C PH L C vii

DANH M C HÌNH NH viii

CH NG 1: GI I THI U 1

1.1 B i c nh nghiên c u 1

1.2 V n đ nghiên c u 2

1.3 M c tiêu, câu h i, đ i t ng và ph m vi nghiên c u 4

1.3.1 M c tiêu c a đ tài 4

1.3.2 Câu h i nghiên c u 4

1.3.3 i t ng và ph m vi nghiên c u 4

1.4 C u trúc c a nghiên c u 5

CH NG 2: KHUNG KHÁI NI M, PH NG PHÁP NGHIÊN C U VÀ NGU N TÀI LI U 6

2.1 Khái ni m, đ c tr ng c a tài chính vi mô và t ch c tài chính vi mô 6

2.2 Ph ng pháp nghiên c u và khung phân tích 8

2.2.1 Ph ng pháp nghiên c u 8

2.2.2 Khung phân tích 8

2.2.3 Các tiêu chí đánh giá 9

2.3 Ngu n tài li u và nghiên c u tr c 10

2.4 M t s mô hình ho t đ ng tài chính vi mô thành công trên th gi i 11

2.4.1 Ngân hàng Grameen – Bangladesh 11

2.4.2 Ngân hàng Rakyat Indonesia 11

2.4.3 Ngân hàng CARD - Philippines 12

2.5 Bài h c kinh nghi m cho Vi t Nam 13

v

HI N HÀNH V T CH C TÀI CHÍNH VI MÔ 14

3.1 N i dung đánh giá các chính sách v t ch c tài chính vi mô 14

3.1.1 Quá trình hình thành chính sách v t ch c tài chính vi mô 14

3.1.2 N i dung đánh giá các chính sách tài chính vi mô 15

3.2 ánh giá đi u ki n thành l p và c c u c a t ch c tài chính vi mô 16

3.2.1 i u ki n thành l p t ch c tài chính vi mô 16

3.2.2 Lo i hình doanh nghi p và c c u t ch c 19

3.3 ánh giá chính sách v ho t đ ng c a t ch c tài chính vi mô 20

3.3.1 Lãi su t 20

3.3.2 Chính sách v phí 23

3.3.3 Các kênh huy đ ng v n 24

3.3.4 Thu thu nh p doanh nghi p và các chính sách u đãi v thu 28

3.4 Th c thi chính sách 31

CH NG 4: KI N NGH CHÍNH SÁCH 34

4.1 L a ch n mô hình t ch c tài chính vi mô 34

4.2 Ch th thành l p và c c u c a t ch c tài chính vi mô 35

4.3 Ho t đ ng c a t ch c tài chính vi mô 35

4.3.1 V Lãi su t 35

4.3.2 Huy đ ng v n 36

4.3.3 Chính sách thu đ i v i ho t đ ng tài chính vi mô 37

4.4 Giám sát và th c thi chính sách 38

4.5 K t lu n 38

DANH M C TÀI LI U THAM KH O 40

PH L C 45

vi

DANH M C CH VI T T T

ADB Ngân hàng Phát tri n Châu Á (The Asian Development Bank)

BWTP M ng l i Ngân hàng ph c v ng i nghèo (The Banking with the poor

Network)

BRI Ngân hàng Rakyat Indonesia

CEP Qu tr v n cho ng i lao đ ng nghèo t t o vi c làm, Qu tr v n CEP

Lu t DN Lu t Doanh nghi p s 60/2005/QH11 ngày 29/11/2005

NGO T ch c phi chính ph (Non-governmental organization)

sung, bãi b m t s đi u Ngh đ nh s 28/2005/N -CP ngày 09/03/2005 v

t ch c và ho t đ ng c a t ch c tài chính quy mô nh

TYM T ch c tài chính vi mô Trách nhi m h u h n Tình Th ng/Qu TYM

WB Ngân hàng th gi i (Word Bank)

vii

DANH M C B NG BI U

B ng 2.1 Các khu v c TCVM Vi t Nam (Viet Nam’s Microfinance Sector Profile) 7

B ng 3.1 Quá trình hình thành chính sách v t ch c tài chính vi mô 14

B ng 3.2 Con đ ng d n t i th ng m i hoá tài chính vi mô 15

B ng 3.3 Quá trình hình thành chính sách thu đ i v i các t ch c tài chính vi mô 29

DANH M C PH L C Ph l c 1: Các khái ni m, thu t ng s d ng trong lu n v n 45

Ph l c 2: S li u ho t đ ng tài chính vi mô Vi t Nam 2009 48

Ph l c 3: So sánh các ch s ho t đ ng c a các t ch c tài chính vi mô 49

Ph l c 4: Th t c y quy n trong vi c chuy n đ i Qu CEP thành t ch c tài chính vi mô 50 Ph l c 5: Các đ c đi m c a các ch ng trình tài chính vi mô hàng đ u ch n l c 55

Ph l c 6: Th ng kê ho t đ ng CEP 57

Ph l c 7: Ý ki n c a Ngân hàng nhà n c v áp d ng lãi su t cho các t ch c có ho t đ ng tài chính vi mô 61

Ph l c 8: Chuy n t lãi su t tr góp h ng tháng, tu n sang lãi su t theo d n gi m d n (lãi th c t ) 62

Ph l c 9: Tình tr ng ch u thu và thu su t c a các t ch c có ho t đ ng tài chính vi mô: 64

Ph l c 10: Hi u l c thi hành c a các v n b n tài chính vi mô 66

Ph l c 11: Cung và c u d ch v tài chính vi mô cho các nhóm đ i t ng 68

Ph l c 12: B ng câu h i kh o sát 70

Ph l c 13: Danh sách các chuyên gia đã ph ng v n ho c tham kh o ý ki n 72

Ph l c 14: Ý ki n c a Bà Nguy n Th Lê H i, Giám đ c Qu tr v n cho công nhân viên ch c và ng i lao đ ng nghèo t nh Bà R a –V ng Tàu 73

Ph l c 15: Ý ki n c a bà C T n M Dung, Phó giám đ c Qu h tr ph n phát tri n kinh t 74

Ph l c 16: Ý ki n c a Ông D ng Ph c Hoàng Lân, đi u ph i viên D án tín d ng nh cho Ph n nghèo huy n Th Th a, Long An 75

Ph l c 17: Ý ki n c a Ông Lê Phát Ngân, Tr ng phòng T ch c – Hành chính, Qu H tr Ph n Phát tri n kinh t t nh Ti n Giang 77

Ph l c 18: Bài tr l i Ph ng v n Invest TV ngày 6/11/2011 c a Bà Lê Th Lân 79

viii

DANH M C HÌNH NH

Hình 1: Tác gi và đ ng nghi p (Qu CEP) g p GS Mohammad Yunus trong chuy n h c

t p t i Ngân hàng Grameen – Bangladesh n m 2006 82Hình 2: Tác gi và đ ng nghi p (Qu CEP) d bu i chi tr ti t ki m cho khách hàng trong

chuy n làm vi c và h c t p t i Ngân hàng Grameen– Bangladesh n m 2006 82Hình 3: Nhân viên tín d ng Ngân hàng Grameenđang ki m tra s vay v n c a khách hàng 83Hình 4: Anh H V n Ki p, Tr ng Chi nhánh CEP C Chi đang g i s vay v n cho khách

hàng Hình 3 và Hình 4 cho th y s t ng đ ng trong trong ph ng pháp ho t

đ ng c a TCVM 83Hình 5: Nhân viên tín d ng Ngân hàng Grameen đang thu ti n tr h ng k t khách hàng 84Hình 6: Anh Liên H u L i, nhân viên tín d ng chi nhánh CEP B n Nghé thu ti n c a

khách hàng qua c ng tác viên, m t s “đi u ch nh” trong ph ng pháp TCVM so

v i Ngân hàng Grameen! 84Hình 7: Anh Nguy n T n Khôi, nhân viên tín d ng chi nhánh CEP Th D u M t h ng

d n khách hàng làm h s vay v n 85Hình 8: Anh Tr n Ng c Tu n và ch Ph m Ng c D c, chi nhánh CEP Bình Chánh t p

hu n cho thành viên (khách hàng) nghèo, h ng d n th t c vay v n và k lu t tín

d ng 85

1

CH NG 1: GI I THI U 1.1 B i c nh nghiên c u

Nghèo đói và gi i phóng con ng i kh i s nghèo đói, xoá b b t bình đ ng trong ti p c n các

c h i xã h i là m i quan tâm chung c a nhân lo i Vi t Nam đ c Ngân hàng th gi i (WB) đánh giá đã có m t ch ng trình gi m nghèo n t ng nh t trong l ch s hi n đ i: trong 16

n m, t 1992 đ n 2008, gi m t l nghèo đói t 58% xu ng 14,5%, m i ngày gi i phóng 6.000

ti p c n đ gi m nghèo đói hi u qu Trong l trao gi i Nobel hoà bình n m 2006 cho giáo s Muhammad Yunus và Ngân hàng Grameen (GB) do ông sáng l p, U ban Nobel c a Na Uy

nh n đ nh: “N n hòa bình b n v ng không th đ t đ c n u ph n l n dân chúng không có

ph ng cách thoát kh i nghèo đói, tín d ng nh là m t trong nh ng ph ng cách đó”2

Vi t Nam, TCVM đ c s d ng nh m t ph ng pháp hi u qu đ gi i quy t th t b i th

tr ng trong vi c cung c p v n cho ng i nghèo Cùng v i s ra đ i c a Ngân hàng Chính sách Xã h i (NH CSXH), s tham gia c a Ngân hàng Nông nghi p và Phát tri n Nông thôn (NH NN&PTNT), h th ng các qu tín d ng nhân dân (qu TDND), đ c bi t là vi c du nh p

mô hình ho t đ ng TCVM vào Vi t Nam thông qua các TC TCVM chuyên nghi p, các

2

ph (NGO) Tính đ n cu i n m 2010, các t ch c này (ch a bao g m NH NN&PTNT) cung

c p tín d ng cho kho ng 8,5 tri u ng i, v i d n cho vay kho ng 4,7 t USD3

V i 2,58 tri u h nghèo và 1,53 tri u h c n nghèo t ng ng 11,76% và 9,58% dân s 4

, Vi t Nam s còn nhi u thách th c trong vi c đ a h thoát kh i tình tr ng nghèo đói Trong đó, phát tri n h th ng các t ch c TCVM an toàn, b n v ng đ ph c v ng i nghèo góp ph n đ m

b o an sinh xã h i và gi m nghèo b n v ng là m t gi i pháp quan tr ng, đ ng th i là m c tiêu

c a Chính ph Vi t Nam5 Vì v y xây d ng chính sách, t o khuôn kh pháp lu t phù h p

nh m thúc đ y ho t đ ng này phát tri n là hành đ ng c n thi t c a Nhà n c

1.2 V n đ nghiên c u

Ngh đ nh 28/2005/N -CP ngày 09/3/2005 (N 28) v t ch c và ho t đ ng c a các TC TCVM quy đ nh: “Trong th i gian 24 tháng k t ngày Ngh đ nh này có hi u l c, các t ch c đang th c hi n ho t đ ng tài chính quy mô nh t i Vi t Nam ph i ti n hành các th t c đ ngh Ngân hàng Nhà n c (NHNN) c p Gi y phép theo các quy đ nh t i Ngh đ nh này ho c

ch m d t ho t đ ng tài chính quy mô nh ” ( i u 37) Tuy nhiên, th i h n 24 tháng đã qua, các t ch c có ho t đ ng TCVM ch a đ c c p gi y phép v n ho t đ ng bình th ng và c ng không b gi i th Các t ch c có ho t đ ng TCVM không h n là mu n vi ph m pháp lu t,

ph i ch ng trên th c t t n t i nhi u rào c n trong vi c đ ng ký và c p gi y phép ho t đ ng TCVM Ngày 15/11/2007, Ngh đ nh 165/2007/N -CP (N 165) v s a đ i, b sung, bãi b

m t s đi u c a N 28 ra đ i, đã s a đ i, b sung i u 37 N 28 theo h ng: các t ch c có

ho t đ ng TCVM n u không đ c c p phép, v n có th ho t đ ng v i hai đi u ki n: không

B Lao đ ng – Th ng binh và Xã h i (2012), Quy t đ nh s 375/Q -L TBXH ngày 28/3/2012 v phê duy t k t qu

đi u tra, rà soát h nghèo, h c n nghèo n m 2011

5

Th t ng Chính ph (2011), Quy t đ nh s 2195/Q -TTg, ngày 06/12/2011 v vi c phê duy t đ án xây d ng và phát tri n h th ng TCVM Vi t Nam đ n n m 2020, i u 2

3

TCVM chính th c Hay l i ích k v ng mà h có th đ t đ c sau chuy n đ i không đ bù

đ p, t ng đ ng, ho c l n h n không đáng k chi phí mà h ph i b ra, bao g m chi phí c

h i, chi phí chuy n đ i ho c thành l p m i, và nhi u lo i chi phí và r i ro khác

Theo các quy đ nh hi n hành, các TC CT-XH, t ch c xã h i (TC XH), t ch c xã h i - ngh nghi p (TC XH-NN), qu t thi n (qu TT), qu xã h i (qu XH) và t ch c phi chính ph (NGO) Vi t Nam là nh ng ch th then ch t có đ c quy n l p TC TCVM i u này ch khuy n khích TCVM vì m c tiêu xã h i, h n ch vi c gia nh p th tr ng TCVM vì m c đích

th ng m i, không khuy n khích các TC TCVM phát tri n theo h ng b n v ng v tài chính,

h n ch kh n ng ti p c n v n c a ng i nghèo qua kênh tín d ng chính th c khi h n ch các

ch th khác gia nh p ngành, đi ng c xu th chung gi m d n s tham gia c a khu v c công,

xã h i hoá các ho t đ ng phát tri n c ng đ ng V i các quy đ nh hi n hành, ng i h n ch ngu n l c tài chính và chuyên môn v ho t đ ng tài chính, tín d ng đ c làm TCVM, ng i

có ngu n l c và chuyên môn v tài chính s b h n ch và không đ c làm m t cách đ c l p

i u này c ng khuy n khích m r ng ch c n ng cho các TC CT-XH khi cho phép và khuy n khích h làm TCVM

Trong b i c nh đó, Lu t các t ch c tín d ng s 47/2010/QH12 ngày 16/6/2010 (Lu t các TCTD) đã b sung các TC TCVM vào nhóm các t ch c tín d ng Vi c xác l p đ a v pháp lý cho các t ch c này b ng v n b n lu t, đã t o c s n n t ng đ các TC TCVM có đi u ki n phát tri n chuyên nghi p và lâu dài

Tuy nhiên, các v n b n d i lu t quy đ nh v t ch c và ho t đ ng c a các TC TCVM ra đ i

vi c làm, t ng thu nh p và c i thi n đ i s ng gia đình, gi m thi u tình tr ng nghèo đói trong

xã h i

ch th tham gia vào lnh v c này nh th nào

V m t th ch , Nhà n c nên ng x nh th nào đ i v i các t ch c có ho t đ ng TCVM có

đ đi u ki n nh ng không đ ng ký chuy n đ i Trên c s l p lu n, b ng ch ng đ đ xu t

nh ng đi u ch nh chính sách nh m thúc đ y s phát tri n ho t đ ng TCVM thông qua khuy n khích các ch th gia nh p ngành và thu hút các thành ph n trong xã h i tham gia gi m nghèo thông qua cung c p d ch v TCVM cho ng i nghèo, gi m “tín d ng đen” trong c ng đ ng

ng th i ch ra các bi n pháp, cách th c có th giúp các TC TCVM b n v ng v tài chính bên c nh các m c tiêu xã h i

1.3.2 Câu h i nghiên c u

Tác gi s phân tích, tìm hi u và tr l i câu h i: Nh ng v ng m c v m t th ch nào khi n các Qu xã h i, các ch ng trình, d án đang th c hi n ho t đ ng TCVM không chuy n đ i thành TC TCVM theo quy đ nh c a Nhà n c?

1.3.3 i t ng và ph m vi nghiên c u

i t ng: đ i t ng nghiên c u ch y u g m các v n b n v t ch c và ho t đ ng c a các

TC TCVM (N 28; N 165 và các Thông t h ng d n), các quy đ nh v lãi su t, thu liên quan đ n các t ch c này Minh h a b ng s li u TCVM Vi t Nam, s li u c a các t ch c có

ho t đ ng TCVM trong n c nh Qu tr v n CEP (CEP), Qu tình th ng (TYM), s li u

và thông tin v ho t đ ng c a TC TCVM đi n hình trên th gi i nh GB

Ph m vi: đ tài ch nghiên c u, tìm hi u nh ng nguyên nhân nào làm cho các t ch c có ho t

đ ng TCVM đang t n t i d i hình th c qu XH, ch ng trình, d án c a các TC CT-XH (không bao g m NH CSXH, h th ng các Qu TDND, NH NN&PTNT) ch a đ ng ký chuy n

5

đ i thành TC TCVM chính th c M c dù nhóm các t ch c này đ c khuy n khích, t o đi u

ki n và có c bi n pháp b t bu c chuy n đ i thành TC TCVM chính th c

1.4 C u trúc c a nghiên c u

Ti p theo Ch ng 1 đã trình bày trên, Ch ng 2 nêu rõ khái ni m, đ c tr ng và m t s quan

đi m tiêu bi u v vai trò c a TCVM; khung phân tích và ph ng pháp nghiên c u; đ ng th i nêu m t s kinh nghi m và cách th c ti p c n TCVM c a các n c thông qua m t s mô hình

t ch c TCVM thành công trên th gi i, đ ng th i nêu các ngu n tài li u tham kh o c a nghiên c u Ch ng 3 phân tích và đánh giá m t s n i dung ch n l c c a các chính sách

hi n hành v TCVM, minh h a và d n ch ng b ng các ph n ng c a CEP trong b i c nh chính sách đó Tác gi mô t các tiêu chí đánh giá và ph ng pháp đánh giá chính sách, trên

c s đó đ phân tích đánh giá m t s khía c nh quan tr ng c a các chính sách v t ch c và

ho t đ ng c a các TC TCVM: đ a v pháp lý, c c u t ch c và s h u; lãi su t, chính sách thu thu nh p doanh nghi p (TNDN) và u đãi v thu ; tác đ ng c a các chính sách đ i v i

kh n ng ti p c n ng i nghèo c a các TC TCVM; Tác đ ng c a các chính sách đ i v i đ ng

c chuy n đ i c a các t ch c có ho t đ ng TCVM thu c di n khuy n khích chuy n đ i thành

TC TCVM chính th c, các chính sách đó tác đ ng nh th nào đ n s phát tri n c a các TC TCVM ng th i minh h a cho các phân tích l p lu n b ng nh ng hành đ ng, ph n ng c a CEP đ thích ng v i các chính sách đó Ch ng 4 g i ý nh ng đi u ch nh chính sách c n

thi t nh m thúc đ y s phát tri n c a ho t đ ng TCVM d a trên nh ng phân tích, l p lu n trong các ch ng tr c và đúc k t l i n i dung nghiên c u

kh p th gi i nh vào các ph ng pháp đ c thù b o cho t l hoàn tr n vay cao và c ch sàng l c khách hàng hi u qu , bao g m: c ch cho vay theo nhóm đ ng i vay cùng giám sát và h tr l n nhau, l ch trình hoàn tr n vay th ng xuyên và c ch ti t ki m b t bu c, thay th bi n pháp đ m b o b ng tài s n6 ây là nh ng y u t quan tr ng đ m b o kh n ng thu h i v n, s an toàn và b n v ng v tài chính c a ho t đ ng này

c tr ng c a TCVM Vi t Nam th hi n trên ba giác đ : nhóm khách hàng m c tiêu g m cá nhân, h gia đình có thu nh p th p, doanh nghi p siêu nh ; quy mô kho n vay và ti n g i

t ng đ i nh ; s d ng c ch cho vay và thu h i theo nhóm nh ng ng i t ng t nhau,

nh m đ m b o t l hoàn tr n cao7

Theo N 28, TCVM là ho t đ ng cung c p m t s d ch v tài chính, ngân hàng đ n gi n cho các h gia đình, cá nhân có thu nh p th p ho c nghèo và T ch c TCVM là m t trong các lo i hình t ch c tín d ng, th c hi n m t s ho t đ ng ngân hàng nh m đáp ng nhu c u c a các

cá nhân, h gia đình có thu nh p th p và doanh nghi p siêu nh 8 Nh v y, TC TCVM theo pháp lu t Vi t Nam hi n hành là t ch c tín d ng, lo i hình doanh nghi p ho t đ ng trong l nh

v c ngân hàng, nh m cung c p các d ch v TCVM, bao g m: tín d ng vi mô, nh n ti t ki m

b t bu c, ti n g i t nguy n và th c hi n m t s d ch v thanh toán cho các h gia đình, cá nhân có thu nh p th p9 TC TCVM không bao g m qu TDND

B ng 2.1 Các khu v c TCVM Vi t Nam (Viet Nam’s Microfinance Sector Profile)

S li u cu i n m 2008 B n tin TCVM

Vi t Nam s 13, 6/2009 TC TCVM/NGO là các TC TCVM bán chính th c (không đ ng ký nh m t t

ch c tài chính)

Ngu n: L y t ADB (2010), B ng 1, trang 2

Nh v y, ho t đ ng TCVM đ c th c hi n ch y u b i các ch th : NH CSXH, NH NN&PTNT và H th ng Qu TDND Các t ch c có ho t đ ng TCVM khác, bao g m các

qu XH, các NGO, các ch ng trình, d án c a các TC CT-XH ch chi m 5% s l ng khách hàng TCVM và 1% d n TCVM c bi t, dù N 28 v t ch c và ho t đ ng c a các TC TCVM đã ra đ i 5 n m (tính t 2005 đ n 2009) nh ng v n ch a có m t TC TCVM chính th c nào ra đ i trên c s chuy n đ i t các t ch c có ho t đ ng TCVM này Các qu XH, các

ch ng trình, d án TCVM v n có th ho t đ ng theo cách h mu n mà không c n ph i chuy n đ i thành TC TCVM

10

ADB (2010, tr.2)

8

M c tiêu phát tri n h th ng các TC TCVM đã đ c Th t ng Chính ph xác đ nh: “Xây

d ng và phát tri n h th ng TC TCVM an toàn, b n v ng, h ng t i ph c v ng i nghèo,

ng i có thu nh p th p, các doanh nghi p siêu nh , doanh nghi p nh , góp ph n th c hi n ch

tr ng c a ng và Nhà n c v đ m b o an sinh xã h i và gi m nghèo b n v ng”11 Nh ng

v i quy mô nh hi n nay, n u không có các chính sách phù h p, m c tiêu trên s khó đ t

đ c Các TC TCVM v n ch gi vai ph m nh t trong ho t đ ng TCVM, cho dù h là

nh ng nhà cung c p luôn t p trung ph c v nh ng ng i nghèo và r t nghèo (Ph l c 11)

2.2 Ph ng pháp nghiên c u và khung phân tích

2.2.1 Ph ng pháp nghiên c u

Lu n v n s d ng ph ng pháp phân tích mô t đ đánh giá tác đ ng c a N 28, N 165 và các Thông t h ng d n th c hi n các ngh đ nh này đ n các t ch c có ho t đ ng TCVM

D a trên các b ng ch ng th c ti n k t h p v i ph ng pháp suy lu n đ nh n đ nh m c đ phù h p c a các chính sách đ i v i th c ti n ho t đ ng TCVM và s khác bi t gi a hành vi

ph n ng c a các t ch c có ho t đ ng TCVM v i m c tiêu đ t ra c a chính sách Trên c s

đó đ xu t đi u ch nh chính sách cho phù h p v i th c ti n, khuy n khích các t ch c này phát tri n, đ m b o ngu n cung các d ch v TCVM cho ng i nghèo tránh ch quan trong các l p lu n, nh n đ nh, tác gi ph ng v n đ i đi n m t s t ch c có ho t đ ng TCVM đ tìm

hi u tác đ ng c a các chính sách đ n ho t đ ng c a h (ph l c 13 đ n ph l c 18)

2.2.2 Khung phân tích

Lu n v n s d ng khung phân tích th ch k t h p v i lý thuy t v chi phí giao d ch đ tìm

hi u, đánh giá các chi phí và l i ích phát sinh t vi c tuân th các chính sách v t ch c và

đ nh: RIA (Regulatory Impact Analysis) c a OECD12, đ ng th i v n d ng ki n th c, lý lu n

v TCVM đ phân tích đánh giá chính sách Theo RIA, các tiêu chí đ xem xét, đánh giá v n

hi n ho t đ ng này c ng nh đ ng c c a các ch th có kh n ng gia nh p ngành khác Vi c phân tích c s pháp lu t và th c ti n c a các chính sách TCVM c ng r t c n thi t đ lý gi i tính phù h p c a chúng đ i v i th c ti n ho t đ ng TCVM hi n nay và s t ng thích, đ ng

12

Rodrigo và Amo (2007)

10

b v i các v n b n pháp lu t hi n hành khác M t khác, trong n n kinh t th tr ng, vi c hình thành nhi u TC TCVM s mang l i ngu n cung d i dào, t ng c nh tranh, giúp ng i nghèo có nhi u c h i ti p c n tín d ng h n, đ ng th i gia t ng hi u qu ho t đ ng c a các TC TCVM

Lu n v n này b qua vi c áp d ng các tiêu chí (1), (6) và (8) b i nh ng lý do sau: i) Do ph m

vi nghiên c u và ngu n l c h n ch , tác gi không có đ thông tin v m c tiêu c a vi c ban hành các chính sách, không đ b ng ch ng đ đánh giá m c đ rõ ràng, đ n gi n, thi t th c

đ i v i ng i s d ng, bao g m các t ch c ho t đ ng v TCVM, các c quan qu n lý Nhà

n c và các ch th liên quan khác ii) Khi th tr ng TCVM m i phát tri n, các chính sách,

th ch liên quan ch a đ ng b , đ y đ , quá trình m c a th tr ng ph i đ c th c hi n t ng

b c đ tránh s đ v và các th t b i th tr ng có th x y ra ngoài t m ki m soát c a Nhà

n c, khi đó, r i ro và chi phí xã h i gánh ch u còn l n h n l i ích c a t do th tr ng

2.3 Ngu n tài li u và nghiên c u tr c

Tác gi tham kh o các nghiên c u đi n hình v TCVM: Jonathan Morduch (2005) - H a h n tài chính vi mô, Muhammad Yunus (2003) - Gi m phân n a nghèo đói vào n m 2015, WB (2007) - Xây d ng chi n l c t ng th đ t ng c ng kh n ng ti p c n TCVM cho ng i nghèo và BWTP (2008) - Hành lang pháp lý và các quy đ nh cho ho t đ ng TCVM Vi t Nam ng th i v n d ng các t t ng, lu n đi m v vai trò và tác đ ng c a th ch đ n s phát tri n c a m t qu c gia, là nguyên nhân c b n c a t ng tr ng trong dài h n c a Daron Acemoglu (2005) và lý thuy t v chi phí giao d ch c a Ronald H Coase (1960): pháp lu t có

th t o ra chi phí giao d ch cho các ch th , pháp lu t thi u minh b ch và khó tiên li u, s làm gia t ng chi phí trong vi c tìm hi u thông tin và ra quy t đ nh, c n tr các giao d ch kinh t

11

2.4 M t s mô hình ho t đ ng tài chính vi mô thành công trên th gi i

2.4.1 Ngân hàng Grameen – Bangladesh

GB do Giáo s Muhammad Yunus kh i x ng vào n m 1974 nh m t d án cung c p d ch v ngân hàng cho nh ng h gia đình nghèo nh t, giúp h t t o vi c làm, nâng cao thu nh p, góp

ph n gi i quy t n n th t nghi p tràn lan nông thôn Bangladesh M c tiêu c a d án là h tr

v n đ ng i nghèo đ u t vào các ho t đ ng kinh doanh nh nh m t ng thu nh p13

mô hình ngân hàng có ch đ s h u đ c bi t: 90% thu c nh ng ng i nghèo vay v n c a nó

và 10% thu c Chính ph n tháng 10/2011, GB có 8,349 tri u ng i vay, trong đó 97% là

ph n , ph r ng trên 97% t ng s các làng Bangladesh14 GB theo đu i m c tiêu phi l i nhu n và đ c mi n thu trong su t quá trình ho t đ ng Ngân hàng đ t đ c b n v ng tài chính và có quy n nh n ti n g i t công chúng

2.4.2 Ngân hàng Rakyat Indonesia

Ngân hàng Rakyat Indonesia (BRI) chuy n t ngân hàng h p tác (cooperative bank) thành NHTM nhà n c n m 1950 Trong nh ng n m 1970, 3.600 đ n v Desas BRI (ngân hàng làng) đ c t o ra đ th c hi n ch ng trình h tr tr phát tri n nông nghi p c a chính ph và

tr thành đ i lý cho các ch ng trình cho vay có tr c p c a chính ph , nh ng các đ n v này không đ t đ c tính b n v ng N m 1984, n v Desas đ c tái c c u và ti p c n tài chính

vi mô theo h ng th ng m i: áp d ng m c lãi su t b n v ng, không có tr c p, gia t ng hi u

qu qu n lý và n l c huy đ ng ti t ki m, giúp nó có l i nhu n tài chính ngay n m sau đó

12

BRI chuy n đ i thành công ty trách nhi m h u h n (TNHH) n m 1992, công ty c ph n niêm

y t n m 2003, tr thành m ng l i tài chính vi mô l n và b n v ng v tài chính hàng đ u trên

th gi i, d n cho vay trên 3,6 t USD vào cu i n m 201015

So v i GB, đi m khác bi t c a BRI là ho t đ ng vì l i nhu n và xem TCVM là ho t đ ng kinh doanh t t; không s d ng c

ch cho vay theo nhóm và đòi h i ph i có tài s n th ch p, dù đ c xác đ nh m t cách l ng l o

và n i l ng d n đ i v i khách hàng có uy tín; nh ng ng i r t nghèo b lo i ra kh i ch ng trình i u đ c bi t là t l hoàn tr và l i nhu n – t nh ng kho n vay dành cho các h nghèo

c a các n v Desas (nay là Ngân hàng Micro c a BRI) còn cao h n k t qu cho vay đ i v i khách hàng công ty c a NHTM thu c BRI16 Theo hãng tin Reuters, giá tr v n hóa th tr ng

c a BRI hi n là 163.630.496 tri u Rp, t ng đ ng 17,799 t USD, l i nhu n trên v n ch s

h u (ROE) đ t 34,89%, cao h n h n m c trung bình 5,94% c a ngành17

2.4.3 Ngân hàng CARD - Philippines

Ti n thân c a Ngân hàng CARD là m t NGO ho t đ ng v TCVM tr c thu c CARD (Center for Agriculture and Rural Development - m t qu xã h i Philippines) NGO này ra đ i n m

1989 nh m v n d ng mô hình GB vào Philippines, đ a các d ch v TCVM cho ph n nghèo nông thôn, đ c bi t nh ng ph n không có đ t, giúp h kh i nghi p v i các d án kinh doanh

nh ho c m r ng các ho t đ ng s n xu t kinh doanh nh hi n có đ t o thu nh p, nâng cao

đ i s ng N m 1997 sau 8 n m ho t đ ng, CARD NGO chính th c đ c Ngân hàng Trung

ng Philippines c p gi y phép ho t đ ng nh m t ngân hàng nông thôn t i thành ph San Pablo, v i v n góp ban đ u Php 5.000.000 (167.000 USD) T đây, Ngân hàng có c s pháp

lý đ huy đ ng ti n g i t công chúng và khai thác th tr ng cho vay th ng m i đ ng th i

th c hi n ngha v n p thu thu nh p ây là m t ví d sinh đ ng chuy n đ i mô hình ho t

đ ng t m t NGO thành thành m t trung gian tài chính chính th c t i Philippine c ng nh các

13

n c trong khu v c ông Nam Á n tháng 01/2012, Ngân hàng này ph c v 617.285 khách hàng, v i d n 2,47 t Php (58,56 tri u USD), t l hoàn tr đ t 99,18%18

2.5 Bài h c kinh nghi m cho Vi t Nam

Ba t ch c TCVM nói trên đã ph n nào ph n ánh s đa d ng trong c u trúc t ch c, con

đ ng và cách th c chuy n đ i t m t d án, ch ng trình hay m t NGO thành t ch c TCVM chính th c – m t trung gian tài chính th c th c đi m chung sau khi chuy n đ i là

h đ u có th huy đ ng ti n g i t công chúng, nh ng chính sách u đãi thu đ i c a m i chính ph v i t ng t ch c l i khác nhau ph thu c vào m c tiêu và tính ch t ho t đ ng:

th ng m i hay xã h i, l i nhu n hay phi l i nhu n Dù m c tiêu, tính ch t là gì thì TCVM

v n là ph ng ti n h u hi u đ gi m nghèo, có th thích ng và phát tri n theo c ch th

tr ng Tuy v y, xu h ng th ng m i có th đ y nh ng ng i nghèo nh t kh i ph m vi ti p

c n c a TCVM TCVM đ n đ c v i thành ph n nghèo khó d i đáy xã h i, c n khuy n khích mô hình TC TCVM phi l i nhu n bên c nh mô hình TC TCVM th ng m i M t đi u đáng l u ý là TC TCVM phi l i nhu n v n có th t n t i d i hình th c ngân hàng và huy

đ ng ti n g i t công chúng (GB) Nhà n c có th nâng đ ng i nghèo thông qua chính sách mi n, gi m thu cho các TC TCVM phi l i nhu n mà không c n tr c p Vi c h t đ nh

v “phi l i nhu n” chính là cam k t xác đ nh lãi su t cho vay phù h p nh t v i ng i nghèo

14

CH NG 3:

ÁNH GIÁ M T S N I DUNG C A CÁC CHÍNH SÁCH HI N HÀNH

V T CH C TÀI CHÍNH VI MÔ

3.1 N i dung đánh giá các chính sách v t ch c tài chính vi mô

3.1.1 Quá trình hình thành chính sách v t ch c tài chính vi mô

Quá trình hình thành chính sách v TC TCVM Vi t Nam đ c mô t tóm t t nh sau:

B ng 3.1 Quá trình hình thành chính sách v t ch c tài chính vi mô

06/12/2011

Ngh đ nh 165/2007/ND-CP

S a đ i, b sung Ngh đ nh 28

H n n p Gi y phép ho t đ ng cho Ngân hàng Nhà n c (12 tháng k

th c xác đ nh t

ch c TCVM là t

ch c tín d ng 10/12/2008 16/06/2010

Ngu n: L y t BWTP (2008), B ng 11, trang 19 Tác gi b sung thêm giai đo n t sau ngày 10/12/2008

N 28 và N 165, c s pháp lý đ u tiên đ th ng m i hoá ho t đ ng TCVM thông qua hai hình th c: chuy n đ i ho c thành l p m i Trong đó, chuy n đ i là “quá trình m t TC TCVM

t p trung vào tín d ng (m t NGO ho c m t d án) thành l p ho c tr thành m t trung gian tài chính nh n ti n g i đ c đi u ti t theo khuôn kh lu t pháp”19

Chuy n đ i trong th c t t i

Vi t Nam là vi c các t ch c, ch ng trình, d án TCVM phi l i nhu n, ho t đ ng ch y u là

c p tín d ng b ng v n t có và các ngu n tài tr và huy đ ng ti t ki m t nh ng ng i vay

v n nh m t bi n pháp đ m b o tr thành các TC TCVM chính th c, v i hình th c công ty TNHH, có th nh n ti n g i t công chúng và ho t đ ng d i s đi u ti t c a NHNN N 28

19

Ledgerwood et al (2007, tr.17)

15

ra đ i là kh i đ u chính sách th ng m i hoá t ng b c ho t đ ng TCVM, cho phép TCVM

ho t đ ng nh m t ngành kinh doanh vì m c tiêu l i nhu n, theo đúng xu h ng và kinh nghi m c a th gi i đ c t ng k t d i đây:

B ng 3.2 Con đ ng d n t i th ng m i hoá tài chính vi mô

Ngu n: L y và d ch t Charitonenko (2003) trích trong Ledgerwood, Joanna et al (2007) Hình I.1, trang xxvii

Thông qua vi c cho phép các TC TCVM huy đ ng ti n g i t công chúng - ngu n v n th

tr ng, TCVM Vi t Nam đã đ c th ng m i hoá Tuy v y, còn nhi u n i dung trong các chính sách ch a phù h p v i quá trình này

3.1.2 N i dung đánh giá các chính sách tài chính vi mô

Nghiên c u này ch n l a phân tích, đánh giá m t s n i dung nh đi u ki n thành l p và ho t

đ ng, c c u t ch c và s h u c a các TC TCVM; c ch lãi su t, các kênh huy đ ng v n và chính sách v thu TNDN đ i v i các t ch c này Bên c nh đó, nghiên c u c ng phân tích tác đ ng c a các chính sách đ i v i kh n ng ti p c n ng i nghèo, đ ng c chuy n đ i thành

TC TCVM chính th c ho c gia nh p th tr ng này thông qua vi c các ch th tham gia thành

l p các TC TCVM m i

Các v n b n làm c s cho nghiên c u ch y u g m N 28, N 165 v t ch c và ho t đ ng

c a các TC TCVM trong m i quan h v i Lu t các TCTD và các v n b n pháp lu t có liên quan khác

16

M t đi u đáng l u ý: do N 28 và N 165 đ u ra đ i tr c Lu t các TCTD và án xây

d ng và phát tri n h th ng TCVM Vi t Nam đ n n m 2020 do Th t ng phê duy t theo Quy t đ nh s 2195/Q -TTg, ngày 06/12/2011, khi “ch a có b t k m t chi n l c qu c gia nào v phát tri n TCVM Vi t Nam Các nguyên t c c b n cho m t ngành TCVM ho t đ ng

có hi u qu v i n n móng v ng ch c c ng không đ c áp d ng r ng rãi trong quá trình ho ch

đ nh chính sách”20

Vì v y, trong b i c nh chính sách không ch c ch n và khó tiên li u đó, các

ch th s ch n cách hành x an toàn và có l i h n, thay vì gia nh p ngành thông qua vi c thành l p TC TCVM, h s ch n h ng đi khác và ch th c hi n vi c thành l p TC TCVM khi môi tr ng lu t pháp n đ nh, ch c ch n và có t m nhìn xa h n

3.2 ánh giá đi u ki n thành l p và c c u c a t ch c tài chính vi mô

3.2.1 i u ki n thành l p t ch c tài chính vi mô

Trong các đi u ki n thành l p TC TCVM, đi u ki n v ch th là m t trong nh ng y u t quan

tr ng nh t, xác đ nh quy n tham gia vào d ch v này Kho n 2, i u 1, N 28 xác đ nh ch

th đ c phép thành l p TC TCVM bao g m: TC CT-XH, TC XH, TC XH-NN c a Vi t Nam,

qu t thi n và qu xã h i; T ch c phi chính ph Vi t Nam Kho n 3 quy đ nh thêm: “Các cá nhân và t ch c khác trong n c và n c ngoài có th tham gia góp v n v i các t ch c thu c

đ i t ng quy đ nh t i kho n 2 i u này”

N i dung quy đ nh này mang tính l ch s - th c t , th n tr ng, đ ng th i đ c s d ng nh

m t công c áp ch tài chính, h n ch s gia nh p ngành c a nhi u ch th khác, k c các ch

th có ti m l c tài chính và n ng l c chuyên môn v ho t đ ng tài chính nói chung nh các NHTM, các NGO qu c t Ho t đ ng TCVM đ c du nh p vào Vi t Nam t nh ng n m 1990

nh nh ng ch ng trình hành đ ng c a các TC CT-XH tham gia vào công cu c xoá đói gi m nghèo, đi n hình là TYM c a H i Liên hi p ph n Vi t Nam, CEP c a Liên đoàn Lao đ ng (L L ) thành ph H Chí Minh (TP HCM) Có th xu t phát t th c t này, cùng v i vi c

“m c a” ngành TCVM m t cách th n tr ng nên Chính ph đã có nh ng ràng bu c nh trên Tuy nhiên vi c không quy đ nh rõ c p nào c a TC CT-XH và các t ch c khác đ c thành l p

TC TCVM đã gây ra nh ng h l y trong quá trình th c hi n th t c đ ngh c p gi y phép, gây

20

BWTP (2008, tr.18)

17

khó kh n cho c p t nh và các c p d i c a các t ch c này khi h đ ngh c p phép thành l p

TC TCVM v i t cách ch s h u M c dù pháp lu t đã quy đ nh công đoàn t c p c s tr lên có t cách pháp nhân21, nh ng L L TP.HCM v n ph i đ c y quy n t T ng L L

Vi t Nam khi th c hi n th t c đ ngh NHNN c p gi y phép thành l p TC TCVM trên c s chuy n đ i Qu CEP (Ph L c 4) i u này th hi n s thi u rõ ràng trong quy đ nh, làm gia

t ng chi phí và th i gian đ c c p phép, c n tr s tham gia vào ho t đ ng TCVM c a các ch

th

H n ch gia nh p ngành s không thúc đ y phát tri n th tr ng TCVM chính th c cho ng i nghèo, thi u ngu n cung s bu c h ti p c n th tr ng “tín d ng đen” lãi su t cao M t khác,

ho t đ ng TCVM không ph i là ch c n ng chính c a các t ch c đ c phép thành l p TC TCVM nêu trên, h c ng không th c hi n ho t đ ng này vì m c tiêu l i nhu n nên r t khó đ khuy n khích h chuy n đ i thành TC TCVM chính th c v i hình th c công ty – vì l i nhu n Các ch th khác ch có th tham gia góp v n khi có s đ ng ý c a các TC CT-XH, TC XH

ch không th đ c l p và t do trong vi c thành l p TC TCVM có s đ ng ý trong tr ng

h p này là r t khó, vì h không cùng m c đích khi th c hi n ho t đ ng TCVM: m t bên ch

y u vì m c tiêu xã h i, m t bên vì l i nhu n

Tính ch t áp ch tài chính còn th hi n khía c nh: thông qua các TC CT-XH, ch s h u c a

TC TCVM, Nhà n c có th ch đ nh phân b tín d ng, tham gia s h u ho c qu n lý vi mô

đ i v i các t ch c này i u này d ng nh ng c l i xu th chung hi n nay là gi m s can thi p, thu h p ph m vi đ t ng hi u qu ho t đ ng c a Nhà n c, vì b n ch t các TC CT-XH

v n ho t đ ng có tính nhà n c Th c ch t, N 28 và N 165 là c s cho quá trình th ng

m i hoá TCVM thông qua vi c cho phép các qu XH, các ch ng trình d án ch t p trung vào tín d ng (h tr v n) thành các trung gian tài chính có đi u ti t c a NHNN, thông qua

vi c cho phép h huy đ ng ti n g i t công chúng và cho vay l i nh các NHTM Nh ng các

v n b n này l i th hi n s mâu thu n khi cho phép và khuy n khích ch th h n ch ngu n

l c và kh n ng chuyên môn v ho t đ ng tài chính đ c thành l p TC TCVM, ng c l i ch

th có n ng l c chuyên môn và tài chính l i không th t thành l p TC TCVM nh NHTM,

21 Qu c h i (1990), Lu t công đoàn ngày 30/6/1990, i u 1, Kho n 3

18

NGO, ho c n u có góp v n thành l p TC TCVM, h ph i t n nhi u chi phí h n trong quá trình đàm phán thành l p và v n hành TC TCVM i u này tác đ ng l ch l c đ n th tr ng, khi các ch th có th ch n l a cách th c khác đ tham gia ho t đ ng TCVM nh đ ng ký ho t

đ ng d i hình th c qu TDND, công ty tài chính Nhà đ u t s n sàng đ u t vào n i tr t t pháp lu t ch a an toàn, chi phí cao nh ng l i nhu n thu đ c th a mãn k v ng c a h 22 Nh

v y, đi u ki n ràng bu c trên ch y u làm n n t ng đ chuy n đ i các t ch c có ho t đ ng TCVM, ch a khuy n khích các ch th khác thành l p các TC TCVM m i

M t trong nh ng đi u ki n đ đ c NHNN c p gi y phép thành l p TC TCVM là m c v n pháp đ nh 5 t đ ng23

Theo s li u th ng kê n m 2009, trong 18 TC TCVM, 16 t ch c có ch

s h u là TC CT-XH có quy n đ ng ký chuy n đ i Tuy nhiên, có 9 t ch c có hi u s gi a

t ng tài s n và ngu n ti t ki m d i 5 t đ ng, ngh a là có ít nh t 9/18 chi m 50% trong s các

t ch c này không đ đi u ki n v v n pháp đ nh đ chuy n đ i thành TC TCVM chính th c (Ph l c 2) Trong s 9 t ch c còn l i, tính đ n ngày 01/3/2012 ch có 02 t ch c th c hi n chuy n đ i24 Nh v y v ng m c không ch là v n đ ràng bu c v ch th đ c thành l p và

v n pháp đ nh, bên c nh đó còn có nhi u n i dung ch a phù h p

V i ngu n v n 972,6 t đ ng, trong đó v n ch s h u là 293,3 t đ ng tính đ n 31/12/2011 (Ph l c 6), CEP đ đi u ki n v ch th đ có th chuy n đ i thành TC TCVM chính th c

Nh ng đi u này đ ng ngh a v i vi c chuy n t m t TC XH sang mô hình công ty, tính ch t xã

h i, phi l i nhu n đã xác đ nh trong đi u l s không còn ho c b chi ph i, vi c thu hút các ngu n tài tr và v n giá r t Chính ph và các t ch c qu c t s b nh h ng m nh, uy tín

c a ch s h u b gi m sút khi ngu n v n hình thành ph n l n là nh tài tr và ngu n tích l y

đ c không b đánh thu , nay chuy n sang đ kinh doanh sinh l i25

19

3.2.2 Lo i hình doanh nghi p và c c u t ch c

Lo i hình doanh nghi p và c c u c a TC TCVM theo N 28 và N 165 còn b t c p, không đáp ng h u h t các tiêu chí c a RIA đ c l a ch n đ đánh giá, đ c bi t là tính không t ng thích v i Lu t doanh nghi p (Lu t DN) hi n hành, c s pháp lu t và th c ti n không ch c

ch n, làm gia t ng chi phí thành l p và v n hành TC TCVM

Theo N 165, TC TCVM là doanh nghi p, đ c thành l p d i hình th c công ty TNHH m t

ho c nhi u thành viên V c c u t ch c c a TC TCVM g m có H i đ ng thành viên (H TV) ho c ch s h u, H i đ ng qu n tr (H QT), Ban ki m soát (BKS) và T ng Giám

đ c (Giám đ c) và b máy giúp vi c27

Theo Lu t DN, và Lu t các TCTD, t ch c tín d ng thành l p d i hình th c công ty TNHH không b t bu c ph i có H QT trong c c u t

ch c28 S không th ng nh t này ph n ánh th c t không ch c ch n c a chính sách, pháp lu t, làm gi m s s n sàng chuy n đ i c a các TC TCVM M t khác, quy đ nh ph i có H QT và BKS trong c c u t ch c c a TC TCVM là c ng nh c và thi u linh ho t, làm cho b máy

k ng k nh, kém hi u qu , đ c bi t đ i v i các TC TCVM có quy mô nh Theo s li u th ng

kê ngành TCVM 2009, m t nhân viên tín d ng qu n lý trung bình kho ng 2,273 t đ ng d

n 29, v i m t TC TCVM có m c v n đúng b ng v n pháp đ nh (5 t đ ng), n u cho vay h t s

c n hai nhân viên tín d ng, trong khi c c u TC TCVM có t i thi u ba thành viên BKS, ba thành viên H QT, giám đ c, k toán tr ng, ch a k H TV (ho c ch t ch công ty) Nh v y

t l nhân viên so v i qu n lý, giám sát là ¼, r t b t h p lý và thi u hi u qu

V trí và quy n h n c a BKS c a TC TCVM theo N 28 đã b thu h p so v i Lu t doanh nghi p 2005 Theo đó, BKS là c quan giúp vi c cho H QT ch không ph i thay m t ch s

h u giám sát H QT và ho t đ ng đi u hành c a Giám đ c nh Lu t doanh nghi p quy đ nh

và tri t lý t ch c công ty nói chung30 i u này không th đ m b o cho ho t đ ng c a các TC

20

TCVM đ c an toàn, hi u qu , gi i quy t t t các xung đ t l i ích gi a H QT và ch s h u khi m i quy t đ nh c a H QT n m ngoài t m giám sát b i BKS

C c u t ch c c ng k nh, nhi u t ng n c s nh h ng đ n hi u qu và t c đ c a vi c ra quy t đ nh, gia t ng chi phí thành l p và v n hành, gây khó kh n cho c doanh nghi p và các

c quan qu n lý đ ng ký kinh doanh, c n tr quá trình chuy n đ i c a các TC TCVM c ng

nh s gia nh p th tr ng c a các ch th m i

CEP đã th c hi n th t c chuy n đ i t n m 2008 v i hình th c công ty TNHH m t thành viên Tuân th N 165, L L TP HCM đã m i đ i di n m t s c quan, ban ngành c a Thành ph tham gia H QT, không ph i v i t cách đ i di n cho v n ch s h u, ch y u là đáp ng yêu c u c a pháp lu t V i s ra đ i c a Lu t các TCTD, CEP đã ch đ ng t m

ng ng chuy n đ i, dù đã t n nhi u chi phí cho vi c chu n b chuy n đ i, “ch ” chính sách ti p theo c a nhà n c

3.3 ánh giá chính sách v ho t đ ng c a t ch c tài chính vi mô

3.3.1 Lãi su t

Lãi su t đ c xác đ nh là m t công c quan tr ng đ NHNN đi u hành chính sách ti n t ,

ch ng cho vay n ng lãi thông qua vi c công b lãi su t tái c p v n, lãi su t c b n và các lo i lãi su t khác nh m h n ch các th t b i c a th tr ng NHNN có th quy đ nh c ch đi u hành lãi su t áp d ng trong các quan h tín d ng khi th tr ng ti n t b t n31

Tuy v y, b n

ch t lãi su t là chi phí s d ng v n, “là giá c mà ng i vay ph i tr cho vi c s d ng v n c a

ng i cho vay trong m t kho ng th i gian nh t đ nh”32, nên c ch lãi su t tho thu n đã d n hình thành và đ c thi t l p trong ho t đ ng c a các t ch c tín d ng nói chung, đ c bi t k t tháng 4 n m 2010, NHNN đã cho phép TCTD cho vay theo lãi su t th a thu n đ i v i h u h t các nhu c u s n xu t, kinh doanh, d ch v , đ u t phát tri n và đ i s ng 33

C ch lãi su t th a thu n thúc đ y tính b n v ng v tài chính và qua đó khuy n khích các t

ch c có ho t đ ng TCVM chuy n đ i, đ ng th i phân tách đ i t ng khách hàng gi a TC TCVM chuy n đ i và các t ch c còn l i c ng nh m c lãi su t t ng ng mà h ph i ch u khi vay ti n t hai nhóm t ch c này Tuy v y, các t ch c có ho t đ ng TCVM đ c khuy n khích chuy n đ i ch y u là “con” c a các TC CT-XH, ho t đ ng không vì m c tiêu l i nhu n

mà ch y u là h tr v n cho các h i viên nghèo nh t, giúp h t o vi c làm, c i thi n thu nh p

Vì v y, các t ch c này thi u và th m chí không có lý do chính đáng đ b o v ph ng pháp

ti p c n mang n ng tính th ng m i đ i v i ho t đ ng TCVM, đó c ng là lý do c n tr h chuy n đ i dù có nh ng l i ích t vi c này35

Ng c l i, n u không chuy n đ i, v i m c lãi su t c b n 9%/n m hi n nay36

, theo B Lu t dân s , các t ch c có ho t đ ng TCVM này ch đ c cho vay v i lãi su t không quá

34 Ph l c 7: NHNN (2010), Công v n s 9455/NHNN-CSTT ngày 01/12/2009 v vi c áp d ng lãi su t cho t ch c ho t

đ ng TCVM t i Vi t Nam.

35

BWTP (2008, tr.18)

36

NHNN (2010), Quy t đ nh s 2868/Q -NHNN ngày 29/11/2010 v m c lãi su t c b n áp d ng t 01/12/2010

37 NHNN (2011), Thông t s : 02/2011/TT-NHNN ngày 03/3/2011, quy đ nh m c lãi su t huy đ ng v n

22

v y, h ch cung c p d ch v TCVM đ i v i nhóm khách hàng an toàn, ho c tìm cách chuy n

d n chi phí giao d ch cho ng i vay thông qua c c u l i lãi su t và phí đ i v i m t kho n vay

và s đi u ch nh lãi su t huy đ ng ti t ki m theo h ng th p h n

Trên th c t , h u h t các s n ph m tín d ng c a các TC TCVM (ngo i tr Ngân hàng CSXH)

đ u có lãi su t v t quá 150% lãi su t c b n theo quy đ nh c a B lu t dân s , nh ng r t

hi m th y tranh ch p liên quan đ n lãi su t gi a ng i vay và ng i cho vay Theo BWTP,

ng i nghèo có kh n ng vay v n theo lãi su t th tr ng, y u t quan tr ng nh t trong quy t

đ nh vay v n c a h không ph i là lãi su t mà chính là kh n ng ti p c n lâu dài các d ch v tài chính n đ nh và tin c y38

M t khác ph ng pháp ti p c n và cho vay c a TCVM khác bi t r t l n so v i NH b i nh ng

đ c tr ng nh chi phí cao và r i ro cao Do kho n vay nh l nên chi phí qu n lý d n cao

h n nhi u so v i NH, ph ng th c ho t đ ng “tín d ng t n ngõ” s gi m t i thi u chi phí cho khách hàng nh ng t ng chi phí cho TC TCVM Ho t đ ng TCVM th ng không có tài s n th

ch p, vì khách hàng th ng là nh ng ng i nghèo và nghèo nh t, không có tài s n có giá tr

đ b o đ m, đây là nh ng khách hàng mà ngân hàng (k c NH chính sách xã h i) không ti p

c n ho c không mu n ti p c n Chi phí cao, r i ro cao, c n ph i có m t m c lãi su t h p lý đ

bù đ p và đ m b o b n v ng tài chính là c n thi t M t cách hình t ng, ho t đ ng cho vay

c a NH là “bán s ”, ho t đ ng cho vay c a TC TCVM là “bán l ”, giá c trong hai tr ng h p này là khác nhau, vì v y c n có khung lãi su t khác nhau

CEP hi n đang áp d ng lãi su t bình quân 1%/tháng và 0,25%/tu n trên d n ban đ u cho

lo i hình vay tr góp h ng tháng, th i h n 10 tháng và h ng tu n, th i h n 40 tu n N u quy

đ i ra lãi su t theo d n gi m d n b ng t su t n i hoàn (IRR) c a dòng ti n g m cho vay và thu h i, m c lãi su t t ng đ ng theo d n gi m d n là 1,77%/tháng (23,46%/n m) đ i v i vay tr góp h ng tháng và 0,47%/tu n, 2,04%/tháng (27,49%/n m) đ i v i vay tr góp h ng

tu n (Ph l c 8) M c lãi su t này cao h n nhi u so v i m c tr n c a B Lu t dân s , nh ng

đã bao g m phí thu h , chi h và c ng ch đ bù đ p chi phí và b o toàn v n vì chênh l ch không đáng k lãi su t huy đ ng ti n g i Nhi u TC TCVM t i Vi t Nam áp d ng m c lãi

38

BWTP (2008, tr.18)

23

2,78%/tháng t ng đ ng 33,36%/n m39

, th c t còn cao h n do có th đi kèm các kho n phí Lãi su t cho vay danh ngha c a các ch ng trình TCVM hàng đ u trên th gi i giao đ ng t 20%/n m đ n 55%/n m tùy theo m i qu c gia, trong khi l m phát t ng ng t 2,7%/n m đ n

12,4%/n m th p h n so v i Vi t Nam (Ph l c 5) Nh v y, m c lãi su t các TC TCVM

Vi t Nam đang áp d ng, so v i th gi i là trung bình th p

Trong b i c nh đó, các kho n vay c a NH CSXH có lãi su t t 0%/n m đ n 10,8%/n m40

, ch

t ng đ ng ½ m c lãi su t th tr ng đ c các TC TCVM áp d ng 41, th p h n m c lãi su t huy đ ng c a các NHTM 14%/n m42

, v a không đ m b o y u t b n v ng c a chính ngân hàng này, bu c nó ph i nh n tr c p “c đ i” t ngu n thu thu c a dân, v a làm bi n d ng

đ ng c vay v n c a ng i dân, làm méo mó th tr ng Trong tr ng h p này ng i dân có

th và s n sàng vay c a NHCS đ g i NHTM và h ng chênh l ch, ch ch a h n là s d ng

v n hi u qu đ s n xu t, nâng cao đ i s ng! S không nh t quán v chính sách lãi su t, cùng

v i vi c áp d ng lãi su t u đãi không d a trên c s th tr ng và nguyên t c b n v ng v tài chính c a ngân hàng CSXH đã tác đ ng l ch l c t i th tr ng, h n ch c nh tranh, kéo th p lãi su t cho vay c a TC TCVM nói chung, làm gi m kh n ng b n v ng v tài chính, m r ng

ho t đ ng và s t ng tr ng c a các t ch c này

3.3.2 Chính sách v phí

Thông t 02 quy đ nh TC TCVM đ c cung ng m t s d ch v thanh toán nh chuy n ti n, thu h , chi h và t v n h tr trong vi c qu n lý và s d ng đ ng v n hi u qu cho khách hàng, các d ch v này đ c th c hi n theo quy đ nh c a TC TCVM và phù h p v i quy đ nh

c a NHNN Tuy v y, hi n nay NHNN ch a có chính sách c th nào v phí đ i v i các d ch

v trên D a trên s khác bi t trong ph ng pháp ho t đ ng c a TCVM so v i ho t đ ng tài chính tín d ng thông th ng đ đ t ra m c phí thu h , chi h là ch a phù h p S khác bi t này chính là ph ng pháp đ c tr ng c a TCVM nh m ti p c n khách hàng d dàng h n do

NHNN (2011), Thông t 30/2011/TT-NHNN ngày 28/9/2011 quy đ nh lãi su t huy đ ng ti n g i c a các t ch c tín d ng

t i đa không quá 14% đ i v i ti n g i có k h n 01 tháng tr lên, i u 1, Kho n 2

24

ng i nghèo thi u thông tin và ph ng ti n, đ ng th i ti t ki m chi phí cho c khác hàng và

TC TCVM nh vào c ch nhóm t ng h M c dù v y, chi phí giao d ch trong TCVM r t l n

so v i ngân hàng, đ c bi t so sánh gi a chi phí giao d ch trên v n vay, do v y m c lãi su t

th ng cao h n ho t đ ng ngân hàng đ bù đ p chi phí

D ch v thu h , chi h trong TCVM là có th t và khác bi t so v i ngân hàng nh ng tách phí

c a các d ch v này ra kh i lãi su t v a không phù h p v i th c t ho t đ ng c a TCVM, t o

ra thêm chi phí qu n lý và v n hành trong ho t đ ng c a các t ch c này, v a gi m s minh

b ch trong chính sách lãi su t và quan h vay v n c a ng i nghèo, d phát sinh tiêu c c thông qua vi c duy trì lãi su t th p nh ng l i t ng các kho n phí đ bù đ p chi phí

i v i các t ch c có ho t đ ng TCVM không chuy n đ i, vi c kh ng ch lãi su t tr n theo

i u 476 B Lu t dân s s khi n h “thi t k ” các kho n phí khác nhau nh m bù đ p chi phí

và đ t đ c m c l i nhu n k v ng đ có th đ m b o b n v ng v tài chính Nh v y, suy cho cùng, khách hàng v n ph i tr m t m c chi phí theo k v ng c a TC TCVM, bao g m lãi

su t và phí đ ti p c n đ c kho n vay i u này g n nh b t bu c vì thu h và chi h là m t

3.3.3 Các kênh huy đ ng v n

Hi n nay, kênh huy đ ng v n n đ nh và lâu dài c a TCVM g m nh n ti t ki m b t bu c và

ti n g i t nguy n bên c nh các ngu n khác nh vay v n, ti p nh n v n u thác theo các

25

ng mà dành quy n này cho TC TCVM44 Trên th c t , Vi t Nam c ng nh các n c khác, ngu n ti n g i c a khách hàng TCVM (bao g m ti t ki m b t bu c và ti n g i t nguy n) là kênh huy đ ng v n n đ nh và quan tr ng nh t, đ c bi t đ i v i các t ch c ti n t i

b n v ng v tài chính Theo s li u th ng kê n m 2009 c a Nhóm công tác TCVM Vi t Nam,

v i 18 t ch c đ c kh o sát, s d ti t ki m chi m 27% t ng tài s n, m t s t ch c t l này lên đ n trên 60%45 i v i CEP, ti t ki m chi m t tr ng l n nh t trong t ng ngu n v n so

v i v n ch s h u và các kho n n khác và luôn t ng đ u t n m 2008 đ n nay N m 2008

ti t ki m chi m 25,5% t ng ngu n v n, t ng đ ng 78,8% v n ch s h u c a CEP N m

2011, ti t ki m chi m 38,7% t ng ngu n v n, t ng đ ng 128,3% v n ch s h u, tr thành ngu n ch l c và quan tr ng nh t đ m b o ngu n v n cho ho t đ ng c a CEP46

có đ v n đ m r ng ho t đ ng cho vay nh ngu n ti n ti t ki m huy đ ng đ c48

t b n v ng v tài chính, không ph thu c vào các ngu n tr c p và tài tr , ho t đ ng TCVM ph i đ c đ m b o t các ngu n ti t ki m b t bu c c a khách hàng TCVM và ngu n

ti n g i t công chúng Tuy nhiên, các v n b n v TCVM hi n nay ch a quy đ nh c th v huy đ ng ti n g i t nguy n t công chúng đ i v i các t ch c đã chuy n đ i và đ ng ký ho t

đ ng chính th c, trong khi N 165 và Thông t 02 yêu c u các TC TCVM không chuy n đ i

ng ng huy đ ng và hoàn tr h t ti n g i t nguy n c a khách hàng không vay v n khi đ n

h n; gi m quy mô huy đ ng ti t ki m b t bu c và ti n g i t nguy n c a các khách hàng có

GB, Balance Sheet (1983-2010) in USD

http://www.grameen.com/index.php?option=com_content&task=view&id=179&Itemid=424 truy c p ngày 05/3/2012

48

Yunus (2003, tr.3)

26

vay v n xu ng d i 50% v n t có, đ ng th i ph i g i vào ngân hàng s ti n g i t nguy n,

ch đ c phép rút ra nh m m c đích hoàn tr cho khách hàng g i ti n 49

Quy đ nh này có ph n khiên c ng và không kh thi trên th c t Hi n nay, s khách hàng không vay v n và g i ti n cho TC TCVM r t ít, do đ c thù c a ho t đ ng này là cung c p tín

d ng song hành v i ti t ki m đ gi m thi u chi phí giao d ch H ch y u là nh ng ng i t ng vay v n c a TC TCVM và ti p t c tham gia d ch v ti t ki m góp đ nh k Ng c l i, ngu n

ti t ki m b t bu c và ti n g i t nguy n c a khách hàng có vay v n gi vai trò t i quan tr ng trong ho t đ ng TCVM Tín d ng - ti t ki m là hai ho t đ ng luôn song hành trong ho t đ ng này t ng t nh ngu n nguyên li u đ u vào và s n ph m đ u ra c a doanh nghi p s n xu t Yêu c u gi m quy mô huy đ ng ti t ki m b t bu c và ti n g i t nguy n đ ng ngh a v i vi c

gi m quy mô cho vay xu ng d i kh n ng hi n có, gi m tính t ch v ngu n v n c a TC TCVM và thu h p m t kênh cung c p d ch v tài chính thích h p cho ng i nghèo Hi n nay,

t ng s d ti t ki m c a CEP b ng 128,3% v n ch s h u, t l này còn l n h n m t s t

ch c ch a chuy n đ i khác nh PPC Hà T nh, Ch ng trình Tín d ng Ti t ki m Phù Yên, S n

La (trên 150%)50 N u c t gi m theo yêu c u xu ng d i 50% v n t có, tác đ ng trên toàn ngành r t l n, nh h ng tr c ti p đ n đ i s ng và m u sinh c a ng i nghèo N u tuân th yêu c u này, ch riêng trong n m 2011 s có 27 nghìn h nghèo không đ c ti p t c ti p c n ngu n v n t CEP (xem s li u t i Ph l c 6) C th :

27

công chúng kh i nh ng r i ro có th l i càng thi u b ng ch ng thuy t ph c Th c ti n an toàn trong ho t đ ng TCVM d a trên t l hoàn v n ho c t l d n có n quá h n trên t ng d n (PAR: Portfolio at Risk) S li u th ng kê c a CEP t n m 1992 đ n 2011 cho th y t l PAR trên 30 ngày cao nh t là 3,63% vào n m 1994 và đ t bình quân là 1,8% PAR liên t c gi m

d n t 0,99% đ n 0,39% t 2007 đ n 2011, ngh a là t l hoàn v n luôn đ t trên 99% trong kho ng th i gian trên51 T ng t , PAR c a TYM t 2009 đ n 2011 c ng ch giao đ ng t

0,03% đ n 0,06%, ngh a là t l hoàn v n c ng đ t trên 99%52

V y t i sao h không th huy

đ ng v n t công chúng và ph i gi m quy mô huy đ ng ti t ki m t nh ng ng i r t tin c y

h , cùng h đ ng hành qua m t quá trình gian truân đ v t lên nghèo đói?

Vi c yêu c u “g i vào ngân hàng s ti n g i t nguy n, ch đ c phép rút ra nh m m c đích hoàn tr cho khách hàng g i ti n” v a làm t ng chi phí, gi m ngu n v n cho các TC TCVM,

v a gi m c h i ti p c n v n c a ng i nghèo Có th đã nh n ra nh ng b t c p c a quy đ nh này nên m c dù các TC TCVM không chuy n đ i đã không ch p hành quy đ nh v gi m quy

mô huy đ ng ti t ki m b t bu c và ti n g i t nguy n c a các khách hàng có vay v n xu ng

d i 50% v n t có và h c ng không g i s ti n này vào ngân hàng trong h n 4 n m qua k

t khi N 165 có hi u l c, NHNN v n ch a có bi n pháp can thi p nào

Kinh nghi m c a GB và nh ng ki n gi i c a Giáo s Muhammad Yunus có th mang l i nhi u g i ý v m t chính sách T l hoàn tr c a GB th ng đ t kho ng 98% Ngân hàng này

có quy n huy đ ng v n t công chúng, cùng v i ti n g i c a khách hàng vay v n, t o nên 83,8% t ng ngu n v n53, giúp h không ch t v ng v tài chính, không c n ti p c n các kho n vay th ng m i nh ng v n đ m b o ngu n cung giá r Giáo s Muhammad Yunus

t ng đ t câu h i: “m t hi n t ng r t l nhi u n c ch ng ki n các ngân hàng chính th ng

v i t l hoàn tr d i 70% l i đ c phép ti p nh n các kho n ti t ki m kh ng l t công chúng n m này qua n m khác, nh ng các t ch c tín d ng nh v i t l hoàn tr liên t c trên 98% l i không đ c phép huy đ ng ti t ki m t công chúng” T đó, ông đ xu t t o ra khuôn

51 Ph l c 6: M c các ch s CEP t 2007 đ n 2011

52

TYM, Báo cáo th ng niên (2011, tr.16)

53

GB, Balance Sheet 1983-2010(As on December 31), Amount in Million US $ web site:

http://www.grameen.com/index.php?option=com_content&task=view&id=179&Itemid=424 truy c p ngày 12/3/2012

3.3.4 Thu thu nh p doanh nghi p và các chính sách u đãi v thu

Hi n nay, tùy thu c vào m c tiêu ho t đ ng, tình tr ng ch u thu và m c thu su t thu TNDN

t ng ng v i t ng lo i hình t ch c th c hành TCVM có s khác bi t l n Ph l c 9 mô t chi ti t tình tr ng ch u thu và thu su t c a các t ch c này Trong đó, các t ch c có ho t

đ ng TCVM không vì m c tiêu l i nhu n đ c mi n thu Ho t đ ng c a nhóm các t ch c này ch y u nh m gi i quy t th t b i th tr ng trong vi c cung c p v n ph c v ng i nghèo

v i lãi su t th p

Tuy nhiên, trong khi pháp lu t quy đ nh rõ NH CSXH đ c mi n thu và các kho n ph i n p ngân sách nhà n c56

, các ch ng trình, d án TCVM l p ra đ ch y u th c hi n m c tiêu nhân đ o xã h i c ng đ c mi n thu 57

, nh ng c s pháp lu t đ mi n thu cho các qu XH

v n ch a c th , dù trên th c t các t ch c này hoàn toàn mi n thu , có th vì ho t đ ng c a

h không vì m c tiêu l i nhu n, không ph i là ho t đ ng kinh doanh nh m m c đích sinh l i58

Vi c không quy đ nh rõ ch đ thu (mi n thu hay ph i n p thu ) c a các t ch c này s là khe h cho s tu ti n và nh ng nhi u t phía ng i th c thi công quy n M t khác n u ho t

58 Qu c h i (2005), Lu t Doanh nghi p, i u 4 quy đ nh: “1 Doanh nghi p là t ch c kinh t có tên riêng, có tài s n, có tr

s giao d ch n đ nh, đ c đ ng ký kinh doanh theo quy đ nh c a pháp lu t nh m m c đích th c hi n các ho t đ ng kinh doanh” và “2 Kinh doanh là vi c th c hi n liên t c m t, m t s ho c t t c các công đo n c a quá trình đ u t , t s n xu t

đ n tiêu th s n ph m ho c cung ng d ch v trên th tr ng nh m m c đích sinh l i”

ch a ch c đ c h ng l i ích gián ti p t vi c u đãi thu này vì h v n có th ph i ch u m c lãi su t cao ho c không ti p c n đ c tín d ng khi các t ch c này không th c s “phi l i nhu n” và không s n sàng cho vay đ i v i khách hàng có r i ro cao

i v i các TC TCVM, trong kho ng th i gian t tháng 3 n m 2005 đ n nay, chính sách thu TNDN v n ch a n đ nh, thu su t thay đ i, vi c áp d ng thu su t chung cho các t ch c

ho t đ ng vì m c tiêu l i nhu n và không vì m c tiêu l i nhu n c ng gây ra nh ng b t c p

B ng 3.3 Quá trình hình thành chính sách thu đ i v i các t ch c tài chính vi mô

Ngh đ nh 124/2008/N -CP ngày 11/12/2008 áp d ng thu su t u đãi 20% đ i v i qu tín d ng nhân dân, 25%

đ i v i t ch c tín d ng nói chung (bao

30

T khi N 28 ra đ i tháng 3/2005 đ n tháng 12/2008, m c thu su t áp d ng cho các TC TCVM là 28%, t tháng 1/2009 h t tháng 2/2012, m c thu su t là 25%, ngang b ng v i cho vay th ng m i, cao h n m c thu su t áp d ng cho qu TDND (20%), không khuy n khích

xu ng th p h n su t sinh l i t i khu v c khác s làm t ng kh n ng l u chuy n v n đ n n i có

su t sinh l i sau thu không b c t gi m60

Khi chính sách thu không khuy n khích các ch

th gia nh p ngành và s n sàng ph c v nh ng h nghèo và nghèo nh t cùng v i vi c h n ch

v ngu n l c c a nhà n c, các t ch c tín d ng chính th c, các t ch c phi l i nhu n, tín

d ng “ch đen” v i lãi su t “c t c ” s lên ngôi, ch t thêm gánh n ng n lên ng i nghèo

T tháng 3/2012, m c thu su t đ i v i TC TCVM gi m xu ng còn 20%, ngang b ng v i qu TDND nh ng có l v n ch a đ thu hút các t ch c có ho t đ ng TCVM chuy n đ i và s gia

nh p ngành c a các ch th m i Chuy n đ i s giúp các TC TCVM huy đ ng v n t công chúng, t ch h n v ngu n v n Tuy v y, v n ch a có m t mô hình t ch c thích h p cho các

t ch c có ho t đ ng TCVM phi l i nhu n mong mu n chuy n đ i nh ng v n duy trì m c tiêu phi l i nhu n và chính sách thu thích h p đi kèm sau khi chuy n đ i a s các t ch c có

ho t đ ng TCVM Vi t Nam hi n nay ho t đ ng ch y u vì m c tiêu xã h i, phi l i nhu n,

có l h không có đ ng c chuy n đ i thành m t t ch c kinh doanh, xa r i nhi m v chính

tr, xã h i c a t ch c ch s h u, đ ng th i ph i ch u thêm gánh n ng thu Các t ch c này

s thích h p h n v i mô hình doanh nghi p xã h i, không đ t l i nhu n làm m c tiêu hàng đ u

nh ng đòi h i t b n v ng v tài chính đ duy trì và theo đu i ho t đ ng lâu dài, c n huy đ ng

v n t xã h i đ ng th i th a mãn d ch v ti t ki m nh cho ng i nghèo, nhóm này c n đ c

mi n thu và ki m soát ho t đ ng Nh v y dù m c tiêu ho t đ ng là phi l i nhu n, h v n

c n chuy n đ i thành TC TCVM đ có th huy đ ng ti n g i t công chúng nh m đ m b o s

60

Gillis (1989, tr.8)