hình tượng cái tôi văn hóa trong tùy bút đỗ chu

Tuy nhiên với sựra đời của tập tùy bút Tản mạn trước đèn đã được nhận giải thưởng của Hội nhà văn năm 2005, ba năm sau tác giả lại trình làng tập tùy bút Thăm thẳm bóng người tháng1/ 200

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay ở Việt Nam, vấn đề văn hóa đang được quan tâm, chú ý vìnhu cầu nhận thức dân tộc, vì sự cần thiết phải quảng bá những nét đặc sắccủa văn hóa Việt Nam, đất nước con người Việt Nam với thế giới; vì mục

tiêu“xây dựng và phát triển một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” Sự phát triển văn hóa của mỗi dân tộc đều gắn liền với vận mệnh của

dân tộc đó Vì vậy việc xác định những giá trị văn hóa trong đời sống tinhthần của con người là cần thiết và quan trọng

Văn học vốn được coi là gương mặt của văn hóa, tiêu biểu cho diệnmạo và các giá trị văn hóa, nhất là văn hóa tinh thần Mỗi tác phẩm văn họcđều mang tính đại diện cho văn hóa, có khả năng nhận thức, phản ánh, sángtạo, chuyển tải và giữ gìn văn hóa Thông qua tác phẩm văn học, người đọckhông chỉ nhìn thấy bức tranh đời sống con người với những sự kiện văn hóa

đa dạng của nó, mà chính đặc điểm văn hóa còn là cơ sở khu biệt các giaiđoạn, thời kì văn học và những đặc trưng nghệ thuật của văn chương Văn hóakhông chỉ hiện diện trên bề mặt mà nó còn có khả năng chi phối, tác động ởchiều sâu đối với văn học, đặc biệt là đối với tâm thức sáng tạo của nhà văn.Tác phẩm văn chương vì thế mà thể hiện những dấu ấn văn hóa nhất định Thực tế cho thấy, đã xuất hiện và tồn tại nhiều tác phẩm văn chươngmang dấu ấn văn hóa, tạo thành một mảng màu khá đậm nét trong bức tranhtoàn cảnh của nền văn học Việt Nam Trong đó phải kể đến những sáng táccủa các nhà văn như: Nguyễn Tuân, Thạch Lam, Vũ Bằng, Hoàng Phủ NgọcTường, Đỗ Chu…

Đỗ Chu đến với bạn đọc ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường với

truyện ngắn Ao làng trích in trên Tạp chí Văn nghệ quân đội (1962) Từ đó

đến nay ông vẫn sáng tác đều đặn và hiệu quả Trên hành trình đến với vănchương, Đỗ Chu đã thử ngòi bút trên nhiều thể loại: truyện vừa, truyệnngắn, bút kí…Trong đó, truyện ngắn là thể loại làm nên văn hiệu của ông

Bản thân nhà văn từng cho rằng: “tôi thấy mình chủ yếu là ngòi bút viết

truyện ngắn”, “định mệnh đã gắn mình với truyện ngắn” Tuy nhiên với sự

ra đời của tập tùy bút Tản mạn trước đèn (đã được nhận giải thưởng của Hội nhà văn năm 2005), ba năm sau tác giả lại trình làng tập tùy bút Thăm thẳm bóng người (tháng1/ 2008), dường như đã phá vỡ “định mệnh” của

một cây bút có sở trường về truyện ngắn

Đến với hai tập tuỳ bút này, Đỗ Chu đã đóng góp vào nền văn họcnước nhà một tiếng nói đầy bản lĩnh và tài năng, một cái nhìn mới về conngười và cuộc sống trong chiều sâu văn hóa Và đến nay với hai tác phẩmđậm chất văn hóa này, Đỗ Chu trở thành một trong số ít các nhà văn hiện đạiViệt Nam tạo được dấu ấn đậm nét trong lòng người đọc Với cảm quan vănhóa, Đỗ Chu đã tạo dựng một thế giới nghệ thuật đặc sắc mà ở đó thiênnhiên, con người, tâm hồn dân tộc cùng hòa điệu trong nhịp trầm sâu vănhóa Đặc biệt, trong thế giới nghệ thuật ấy, người đọc thấy nổi bật lên hìnhtượng cái tôi văn hóa đầy bản lĩnh Dưới cái nhìn văn hóa, mỗi nhân vật mà

Đỗ Chu nói đến trong tác phẩm đều mang trong mình những nét văn hóatruyền thống của dân tộc Điều ấy thể hiện trong cách con người ứng xử vớiquê hương, với những giá trị văn hóa lâu đời của dân tộc, với người thân -bạn bè - đồng nghiệp và với chính mình Họ là hiện thân của những giá trịvăn hóa, là nơi bảo tồn và nuôi dưỡng văn hóa Việt, tâm hồn Việt Các vấn

đề về văn hóa - lịch sử, về xã hội và con người… được đặt ra trong hai tùybút của Đỗ Chu đạt tới tầm triết lý nhân sinh, tới tầng sâu nhân bản

Ngoài ra, trong sách Tiếng Việt của học sinh phổ thông, tên tuổi của

Đỗ Chu đã được các em biết đến qua những đoạn văn tả cảnh mẫu mực vềcách sử dụng ngôn từ và cú pháp Vì vậy nghiên cứu tác phẩm của Đỗ Chucũng là một việc làm thiết thực và bổ ích đối với những người làm công tácgiảng dạy văn học Về tùy bút của Đỗ Chu, đã có một số bài viết, bài nghiêncứu rải rác trên báo chí, internet tuy nhiên tính đến thời điểm này, tùy bút của

Đỗ Chu vẫn chưa được tìm hiểu và nghiên cứu một cách có hệ thống Vấn đềđặt ra là bên cạnh thành tựu về truyện ngắn cần đi sâu tìm hiểu, nghiên cứutùy bút Đỗ Chu - một thể loại ghi nhận thành tựu mới của nhà văn trong lao

động sáng tạo Trên cơ sở đó luận văn góp phần khẳng định đóng góp của ĐỗChu trong tiến trình phát triển của thể tùy bút nói riêng và văn xuôi đương đạinói chung.

Với những lí do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Hình tượng cái tôi văn hóa trong tùy bút Đỗ Chu”.

2 Lịch sử vấn đề

Vào nghề viết từ năm 1962, khi Đỗ Chu mới 17 tuổi, đang là học sinhnăm cuối của một ngôi trường cấp ba mang tên người đầu tiên sáng tạo raloại văn học mới (văn Nôm) - trường Hàn Thuyên, được chào đón như một

nhà văn tiêu biểu của thế hệ mới, sau thế hệ “tiền chiến” và “kháng chiến”,

ông nổi tiếng với những truyện ngắn đầy phong vị trữ tình Với hàng loạt các

tác phẩm Thung lũng cò, Hương cỏ mật, Mùa cá bột… Đỗ Chu được biết

đến như là một cây bút truyện ngắn đầy hứa hẹn Tên tuổi Đỗ Chu khiến cácbậc đàn anh như Nguyễn Minh Châu, Hồ Phương, Phạm Tiến Duật, Nghiêm

Văn Đa, “sửng sốt” và trầm trồ khen ngợi Nhớ lại những năm tháng ấy, nhà văn Nguyên An tâm sự: “còn nhớ, vào giữa và cuối những năm1960, truyện ngắn của Đỗ Chu từ Hà Nội vào tuyến lửa khu Tư qua đường bưu điện và giao liên, qua túi quà tết hay quà nhân khai giảng của người nhà ở Hà Nội đưa về, đã làm rất nhiều rất nhiều thanh niên chuyền tay nhau đọc như tập

Từ tuyến đầu Tổ quốc Rồi các truyện Hương cỏ mật, Thung lũng cò, Mùa

cá bột, Phù sa ” [II.1, 6] Nguyễn Hoàng Sơn trong một bài viết của mình

cũng khẳng định: “Hương cỏ mật” và một số truyện ngắn khác của Đỗ Chu là

“một loạt truyện ngắn đẹp như thơ, tươi rói như anh tân binh mới nhận được quân phục, được cả làng văn và bạn đọc đón nhận chằm bặp” [II.34] Là

người luôn theo sát những sáng tác của Đỗ Chu, Phan Hồng Giang khái quát:

“những gì mà Đỗ Chu đem đến cho chúng ta đã rất quý” Bởi “ đọc anh, không bao giờ chúng ta có thể tìm thấy sự yên tĩnh Cuộc sống trong tác phẩm của anh luôn lung linh, xao động, như chào mời, như khơi dậy, nhóm lên, đốt cháy trong lòng ta ngọn lửa khát vọng sống, khát vọng cống hiến thật nhiều cho lý tưởng” [II.17, 37] Những thành công bước đầu ấy đã lôi

cuốn trong Đỗ Chu một niềm say mê sáng tạo không ngừng và cuộc đời ông

là một hành trình theo đuổi một nguồn văn không bao giờ cạn

Trong quá trình sáng tạo, Đỗ Chu thường huy động tới mức tối đachất liệu cái tôi Nhà nghiên cứu Phan Hồng Giang đã tinh tế nhận ra kí ức

tuổi thơ trong những trang văn của Đỗ Chu: “Những kỉ niệm của Đỗ Chu

về quê hương, về quá khứ đâu còn là những hồi tưởng đơn thuần về quá khứ nữa, nó chính là tình yêu con người, yêu quê hương đã bao trùm lên năm tháng, vượt qua mọi khoảng cách về không gian và thời gian để nối liền những con người hiện tại (…) Đỗ Chu là người có khả năng phát hiện cái đẹp cái đẹp tâm hồn,(…) là người nhạy bén trong việc cảm thụ cái đẹp của thiên nhiên, đất nước.” [II.17, 28] Nhà văn Nguyên An thì lại nhận thấy : “Đã đôi ba lần tôi thấy Đỗ Chu tự trào, tự xỉ vả như Tú Xương, Nguyễn Khuyến hơn một trăm năm trước, lại cũng có lúc bi thương thống thiết như Phan Bội Châu thuở nào Nhưng một lát sau, từ trong cặp mắt

đã nhuốm vẻ mỏi mệt của một người trải đời và cả nghĩ nơi anh, tôi thấy

có gì đó như là sự cầm lòng vậy, tự bằng lòng đã, mà không phải an phận, hơn thế, vẫn đau đáu một niềm tin hi vọng những người đã làm nên lịch sử nước nhà” [II.1, 5] Văn Đỗ Chu chính là cuộc đời của ông Và đặc biệt,

cái tôi nhà văn được thể hiện một cách sâu sắc, trọn vẹn trong những trangtùy bút khi ông đã có độ chín về tuổi đời, tuổi nghề

Hơn bốn mươi năm cầm bút, một khoảng thời gian không phải làngắn đối với một đời người, Đỗ Chu đã sở hữu một khối lượng tác phẩmđáng kể Xuất hiện trên văn đàn với nhiều truyện ngắn đặc sắc, Đỗ Chu tựnhận mình là người sinh ra để viết truyện ngắn, cơ duyên đã đưa đẩy ông đến

với thể loại này và thành công với nó Tuy nhiên đến khi tùy bút Tản mạn trước đèn và tiếp đó là tùy bút Thăm thẳm bóng người xuất hiện dưới cái

tên Đỗ Chu khiến người đọc phải nhìn nhận lại Hóa ra tác giả của nhữngtruyện ngắn trữ tình lại có tạng cảm xúc rất hợp với thể tài tùy bút Vì vậy,tìm đến thể tùy bút như một điều tất yếu, Đỗ Chu đã tự tay viết cho tác phẩm

của mình “giấy thông hành” vào thế giới của thể tài tùy bút Hai tập tùy bút

Tản mạn trước đèn và Thăm thẳm bóng người đã thực sự chiếm được thiện

cảm của bạn đọc và được giới sáng tác cũng như phê bình chú ý Trong một

bài viết của mình, nhà phê bình văn học Nguyễn Hòa đã nhấn mạnh: “Với Đỗ Chu, về tài văn của anh tôi đồng ý với nhận xét của người bạn tôi rằng, có thể nói nửa cuối thế kỉ XX nếu Nguyễn Huy Thiệp góp phần tạo nên bước phát triển thứ hai trong truyện ngắn thì người làm nên bước phát tiển thứ nhất là Đỗ Chu (…) Sung sức hơn bốn mươi năm, tuổi càng cao, văn Đỗ Chu càng tinh tế, lịch lãm, đặc biệt là cái “vốn” anh tích lũy được đã trở thành vỉa quặng tinh chất để anh khai thác, ngẫm ngợi, giãi bày, sẻ chia…” Trên

cơ sở đó, tác giả đi đến khẳng định: “anh đi từ Mùa cá bột, Hương cỏ mật tới Tản mạn trước đèn, Thăm thẳm bóng người mà hầu như không hề trồi

sụt Ở Việt Nam người viết văn như Đỗ Chu không nhiều” [III.1] Theo dõi

suốt hành trình sáng tạo của Đỗ Chu từ truyện ngắn đến những tập tùy bút,

nhà văn Nguyên An trong bài viết Phiên bản Đỗ Chu cũng khẳng định: “Đỗ

Chu là Đỗ Chu Anh là sản phẩm đích thực của khí hậu thời tiết chính trị xã hội, của tập tục mới vừa xưa cũ của một đất nước trải qua chiến tranh, sang thời hòa bình đã lâu mà chưa hết bức xúc buồn đau với ít tủi hờn Cái chất

kẻ sĩ nơi anh hay để cho người ta thấy có chút tự hào vì đã đi cùng dân tộc, vượt qua bao cơ cực mà không sờn lòng, không oán thán, nhưng nhiều hơn

cả, là cả một tâm sự ngổn ngang những lo toan về thời cuộc đã qua và hội nhập hôm nay với thân phận của mỗi người dân Việt, không trừ một ai, từ ông thủ tướng đến người cuốc đất nhặt cỏ” [II.1, 5]

Nhiều ý kiến nghiên cứu và phê bình văn chương đã cho rằng: hômnay là thời của tản văn và tạp bút khi quãng thời gian của người đọc không

đủ dành cho tiểu thuyết dông dài Tạp bút tản mạn đâu phải chuyện “thiên

tào” mà là chuyện rất người Năm 2005, khi cuốn Tản mạn trước đèn của

nhà văn Đỗ Chu nhận giải thưởng của Hội nhà văn, cũng là thời kỳ tản văn

và tạp bút xuất hiện ồ ạt Hầu hết trên các báo đều lần lượt có mục tạp văn,

tạp bút hay tản văn Và Tản mạn trước đèn của nhà văn Đỗ Chu là một khởi

đầu đầy suôn sẻ cho thời của tản văn và tạp bút

Trong bài viết “Đỗ Chu chiêm nghiệm về nghề văn và nghệ thuật”

tác giả Phan Huy Dũng đã có cái nhìn khách quan về những thành công cũng

như hạn chế của tập tùy bút này Trước hết tác giả bài báo khẳng định: “Tác

phẩm (Tản mạn trước đèn – NTH) đã chứa đựng những suy tư, trăn trở đầy

trách nhiệm về nghề văn, về nghệ thuật, về phong cách của nghệ sỹ dù mức độ đậm nhạt khác nhau” Với chiều sâu phân tích và lý giải, Phan Huy Dũng đã khái quát: “khi tản mạn trước đèn, ông muốn đặt lại và tái khẳng định vấn đề

và trách nhiệm của nhà văn đối với vận mệnh đất nước, bản lĩnh văn hóa của người viết, sự cô đơn của người nghệ sĩ trên hành trình đi tìm cái đẹp, sự tỉnh táo cần thiết của một nhà văn giữa muôn nẻo đường sáng tạo để làm sao thoát khỏi mê lầm” [II.14, 57] Cũng thống nhất với quan điểm này, Lý Hoài Thu

trong Hồi ký và bút ký thời kì đổi mới đã viết: “Trong Tản mạn trước đèn

(2005) của Đỗ Chu, người đọc có thể cảm nhận sâu sắc nỗi “ưu tư” lớn của tác giả về con đường mà chính ông cũng đang là người bộ hành, can đảm và

cô độc” [II.41, 82] Nói về những vấn đề nhạy cảm của đời sống xã hội và văn

học, Đỗ Chu nói bằng một giọng điệu riêng nhằm thuyết phục người đọc.Bằng cái tinh tế của người phê bình Phan Huy Dũng đã nhận ra cái giọng điệu

“điềm tĩnh, khoan hòa” của Đỗ Chu và khẳng định: “Đó là giọng của người đang tự nói với mình hay đang tâm sự rủ rỉ cùng bạn bè, sau nhiều trải nghiệm và có thể cả trả giá nữa, một giọng văn như thế hẳn dễ được chấp nhận, lắng nghe, dễ khơi lên chưa phải sự tranh luận mà là sự đồng cảm”

[II.14, 57] Cũng ở phương diện nghệ thuật trong tùy bút Đỗ Chu, Lý HoàiThu một lần nữa khẳng định những sáng tạo, cách tân của nhà văn trong nghệ

thuật sử dụng ngôn từ và kiến tạo giọng điệu chủ thể: “Trong bút ký của Đỗ Chu, người đọc bắt gặp một thứ ngôn từ giản dị, chân phương, nhẹ nhàng song vẫn thấm đượm chất triết lí, suy tư” Đó là thứ ngôn ngữ và giọng điệu

“nhẩn nha, nhỏ nhẹ, tâm tình nhưng lắng đọng một chiều sâu cảm xúc” [II.41,

85] Lần theo con đường lao động và sáng tạo của nhà văn Đỗ Chu từ nhữngngày đầu đến với văn học cho tới những trang tùy bút nảy nở ở tuổi lục tuần,

được gặp lại ở Tản mạn trước đèn vẫn một Đỗ Chu thời Hương cỏ mật, Mùa

cá bột - người từng thể hiện rất tinh tế, tài hoa những cảm xúc ân tình ân

nghĩa trong đời sống cộng đồng, đưa lại cho độc giả một cảm giác ấm áp, tin yêu ” [II.14, 60] Bên cạnh thành tựu của tập tùy bút, Phan Huy Dũng cũng chỉ

ra những hạn chế: “ở một vài chỗ giọng chính luận đã không được kết hợp nhuần nhị với giọng nhỏ nhẹ chuyện trò, khiến một số trang viết mang tính chất nửa văn nửa báo, chưa thoát được kiểu trình bày ý kiến trong chuyên

mục Tiếng nói nhà văn của báo Văn nghệ, thiếu đi cái ý vị hàm súc mênh

mang mà hẳn tác giả - người rất kỹ tính trong việc trau chuốt lời văn - dụng tâm đạt tới ” Hay như ở đoạn “viết về sự cần thiết phải có một bút pháp riêng

(với mỗi nhà văn) và bàn về cái hay của văn chương (trong Hoa trước thềm văn) còn quá chung chung và thậm chí hơi luẩn quẩn” [II.14, 60] Tuy nhiên,

về cơ bản bài báo đề cao những đóng góp của tập tùy bút, đặc biệt “là cách phát hiện riêng và đóng góp riêng của Đỗ Chu trên phương diện dựng chân dung văn học” và qua tập sách thấy được “điều khiến tác giả trăn trở nhiều nhất là làm sao giữ vững được cốt cách nhà văn giữa náo động xô bồ, làm sao vun đắp được cho mình một vốn văn hóa sâu dày để mỗi trang viết luôn chở nặng tự tình dân tộc, luôn chứa chất niềm tự hào về cái đẹp, cái thanh cao của

nghề, của nghệ thuật ” [II.14, 60] Kết lại giá trị của tập tùy bút Tản mạn trước đèn Phan Huy Dũng một lần nữa nhấn mạnh: “có hương vị riêng, sức

nặng riêng, đáng được sẻ chia, trân trọng” [II.14, 61]

Sau sự thành công của của tập tùy bút Tản mạn trước đèn (Giải thưởng

Hội nhà văn, 2005), với tinh thần “thừa thắng xông lên” Đỗ Chu đã cho ra mắt

bạn đọc tập tùy bút nối tiếp Thăm thẳm bóng người, có độ dày hơn 300 trang, và

với số lượng in lên tới 2500 cuốn

Khi mới trích đăng trên báo Tiền phong với tên gọi Miên man tùy bút,

những dòng viết của Đỗ Chu đã cuốn hút người đọc Đến khi in ra sách tác giả

đổi tên thành Thăm thẳm bóng người thì người đọc không thể không thừa nhận

tài năng của ngòi bút Đỗ Chu ở thể loại “dễ viết mà khó hay” này.

Nếu như ở tập Tản mạn trước đèn Đỗ Chu nhấn mạnh hai chữ:

“Trước đèn” thì đến Thăm thẳm bóng người ông lại nhấn mạnh vào hai chữ:

“bóng người” Nói về vấn đề này Đỗ Chu tâm sự: “Hai tập sách giống nhau

là ở tên sách đều giới thiệu cho người ta một cái gì cùng nhịp điệu và nội dung nặng về kỉ niệm, gợi những gì mình đã sống và nghe thấy Thoạt đầu,

cuốn sách mới này tôi định đặt tên là Miên man tùy bút” và tác giả khẳng

định: “trong miên man có thăm thẳm mà trong thăm thẳm có miên man Miên man một cách nông nổi sẽ hóa mơn man, miên man sâu xa hóa ra thăm thẳm” [I.2, 304].

Cuốn sách chia làm 3 phần: Hoa bờ giậu, Thăm thẳm bóng người,

Về quê đốt lửa Xuyên suốt ba phần là chiều dài thời gian lịch sử của một

dân tộc, của những đời người, của những thân phận vinh quang có, cay đắng

có, nổi danh có, âm thầm có, là chiều rộng không gian của nước Việt mở rađến những bờ bến lạ, những xứ sở xa xôi Có thể thấy, ở đâu, lúc nào, conngười với những nỗi niềm trăn trở của nó vẫn là cái đích đến của văn học,vẫn là cái neo cho ngòi bút sáng tạo, vẫn là câu hỏi muôn đời đặt ra và đi tìm

câu trả lời Đỗ Chu viết Thăm thẳm bóng người cũng là một cách đi tìm câu

trả lời cho câu hỏi đó Đây là câu trả lời của riêng ông, góp vào câu trả lờicủa nhiều người khác Từ đầu đến cuối tác phẩm được thấm tràn một mạchnguồn cảm xúc say đắm, nồng nàn, da diết của một con người đã trải nhữngbuồn vui thế sự đời người, đời văn đủ để trang trải lòng mình lên trang giấy

sẻ chia đồng vọng cùng người đời

Tiếp cận tùy bút Thăm thẳm bóng người, nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến nhận định: “cách nhìn“Thăm thẳm bóng người” là một cách nhìn nhân hậu, nhiều chỗ có màu sắc tâm linh Trong“Thăm thẳm bóng người” có bóng ta Có thăm thẳm bóng nguyễn Tuân với những kiệt tác ông

để lại cho đời Tô Hoài còn đấy, “đứng chống đòn gánh, dưới chân là hai quang sách nặng”, bóng của hàng triệu độc giả hòa vào bóng Tô Hoài trong những tác phẩm bất hủ của ông” [I.20, 89] Có thể thấy đằng sau những bóng

dáng ấy là dấu ấn của một thời đã qua, dấu ấn của những con người bìnhthường nhưng lớn lao bởi chính họ đã làm ra văn hóa, làm nên lịch sử.

Trong các thể loại văn học thì tùy bút, bút ký, hồi ký, tự truyện là khólàm giả nhất vì nhà văn phải viết bằng chính cái tôi của họ Đặc biệt ở thểloại tùy bút, cái tôi nhà văn là linh hồn làm nên sức sống của tác phẩm.Không phải ai cũng viết được tùy bút, phải là người có tài năng, có độ từngtrải, có uy tín văn học mới có thể viết được bài tùy bút hay Không phải ngẫu

nhiên trong bài viết “Cái tôi trong tùy bút”, Nguyễn La khẳng định: “Làng

văn xứ ta (…) có được mấy tên tuổi đáng phục: Nguyễn Tuân, Hoàng Phủ

Ngọc Tường… và gần đây, qua tập Thăm thẳm bóng người có Đỗ Chu” [II.23] Như vậy với Thăm thẳm bóng người, Đỗ Chu đã một lần nữa xác lập

được cái uy văn chương cùng những khái niệm văn chương mới trên từng

trang viết Vẫn tác giả Nguyễn La nhận định: “Tùy bút Đỗ Chu luôn bám lấy cái gốc trữ tình, trong đó đậm đà nhất là cái tình quê mà phần ba của tập sách là về quê đốt lửa rất rõ cái tình ấy ( ) Suốt tập sách thể hiện một Đỗ Chu nhất quán với cái nhìn về con người luôn bằng tấm lòng trân trọng, cảm phục, đáng quý, đáng mến ( ) Đấy là một bài học về đối nhân xử thế lấy chữ tình làm trọng” [II.23].

Những câu chuyện Đỗ Chu kể trong tác phẩm của mình không chỉ có

chuyện đời mà cả chuyện nghề Thăm thẳm bóng người là sự nối tiếp của Tản mạn trước đèn nhưng sâu sắc hơn, nhuần nhị hơn trong từng câu, từng

chữ, từng chi tiết, hình ảnh cho tới từng nhịp kể Ở tập tùy bút này, người đọcthấy Đỗ Chu viết văn bằng sự hiểu đời của chính ông Hoàng Ngọc Hiến gọi

đó là “thứ văn biết đời” Nói như Nguyễn La: “Đỗ Chu cũng đủ cái biết đời

để mà cắt nghĩa, lí giải, triết lí về sự đời Đọc văn anh ta thấy thêm yêu cái văn hóa xứ mình” Thật hiếm thấy một tác phẩm văn học nào mà khi người

đọc cầm nó lại không thể dứt ra được Nói như nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc

Hiến: “Có một cảm giác thăng hoa như vừa được uống rượu quý, một cảm

giác bình yên khi ta gấp lại tập tùy bút này Vui đấy mà nghiệm lắm đấy, đây

là những trang sách của người thắp lửa.” [II.20, 93].

Nhìn lại những gì Đỗ Chu đã sống và viết, nhà văn Nguyên An khẳng

định: “Nếu làng văn ta ở Hà Nội vắng Đỗ Chu bởi anh đang trốn về quê ngồi viết hay lên Tây Nguyên rồi lại đi Lào, đi Thái, đi Trung Quốc, hoặc sang tận

Âu – Mĩ vài tuần vài tháng, thì quả là nhạt chuyện thế nào vắng anh, người

ta lại mang anh ra kể với nhau, Đỗ Chu thành nhân vật, thành hình tượng tự bao giờ không biết nữa” [II.1, 5] Đây cũng chính là cái nhìn khách quan của

tác giả bài báo nhằm khẳng định vị trí, tài năng của Đỗ Chu trong nền vănxuôi đương đại Việt Nam

Tuy không nhiều nhưng các bài nghiên cứu xoay quanh tùy bút của

Đỗ Chu đã khẳng định tài văn của Đỗ Chu không hề trồi sụt từ những truyệnngắn đầu tay tới những trang tùy bút được ông viết ra lúc tuổi đã ngoài sáumươi Với hành trình lao động sáng tạo bền bỉ Đỗ Chu đã tạc khắc được mộtdấu ấn phong cách riêng trên các thể loại truyện ngắn, tùy bút Đặc biệt, với

Tản mạn trước đèn, Thăm thẳm bóng người ông đã nối tiếp tên tuổi của

mình sau những cây tùy bút cự phách của làng văn như: Nguyễn Tuân, VũBằng, Hoàng Phủ Ngọc Tường

Có thể nói, cho tới thời điểm này chưa có một công trình nghiên nào

đi sâu tìm hiểu về tùy bút Đỗ Chu, nhất là dấu ấn phong cách của cái tôi ĐỗChu ở thể tùy bút Trên cơ sở tiếp thu những ý kiến, nhận xét, đánh giá củacác nhà nghiên cứu đi trước, chúng tôi bước đầu đưa ra một cái nhìn về hìnhtượng cái tôi trong tùy bút Đỗ Chu Từ đó góp phần khẳng định tài năng,phong cách cũng như vị trí của nhà văn Đỗ Chu trong đời sống văn họcđương đại Việt Nam

3 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu về tùy bút Đỗ Chu và hình tượng cái tôi văn hóa trong tùy bútcủa ông là một vấn đề mới và khó.Tuy nhiên với luận văn này chúng tôi sẽ cốgắng đảm bảo tính nghiêm túc, khoa học, khách quan trong nhận định, đánhgiá nhằm hướng tới các mục đích sau:

• Khảo sát thống kê và phân tích để làm rõ những đặc điểm về hình

tượng cái tôi văn hóa trong hai tùy bút Tản mạn trước đèn và Thăm thẳm bóng người của Đỗ Chu.

• Nhận diện một vài phương thức biểu hiện cái tôi văn hóa văn hóatrong tùy bút của Đỗ Chu

• Xác định những đóng góp của nhà văn Đỗ Chu đối với thể loại tùybút nói riêng và đối với sự phát triển của nền văn học đương đại nói chung

4 Giới hạn đề tài và phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài: “Hình tượng cái tôi văn hóa trong tùy bút Đỗ Chu”, chúng tôi tập trung khảo sát và nghiên cứu hai tập tùy bút Tản mạn trước đèn (tái bản lần thứ nhất năm 2005), và Thăm thẳm bóng người (xuất

bản năm 2008) Bên cạnh đó, chúng tôi cũng đối chiếu so sánh với truyệnngắn Đỗ Chu để thấy được tài năng và sức sáng tạo mạnh mẽ của nhà văn từtruyện ngắn đến tùy bút

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài luận văn đã chọn, chúng tôi đã kết hợp sử dụng kếthợp những phương pháp sau:

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp khảo sát thống kê - phân loại

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp so sánh văn học

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung của luận văn được trình bàytrong ba chương:

Chương I: Một số vấn đề về lý thuyết và tác giả Đỗ Chu

Chương II: Đặc điểm cái tôi văn hóa trong tùy bút Đỗ Chu

Chương II: Một vài phương thức thể hiện cái tôi văn hóa trong

tùy bút Đỗ Chu

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LÝ THUYẾT VÀ TÁC GIẢ ĐỖ CHU

1.1 Khái lược về thể loại tùy bút

1.1.1 Khái niệm tùy bút

Văn chương không chỉ phản ánh hiện thực cuộc sống bên ngoài màcòn thể hiện sâu sắc đời sống tâm hồn của con người Mỗi thể loại văn học

theo M.Bakhtin: “thường thể hiện một thái độ thẩm mỹ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải minh thế giới và con người” Như vậy, thể loại

vốn được coi là dạng thức tổ chức tác phẩm, qui tụ những hình thức nhìn

nhận và phản ánh đời sống, là “nhân vật chính” của tiến trình văn học Trong

mỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ văn học, thể loại với tư cách là một mô hình nghệthuật tương ứng, phản ánh đặc điểm văn hóa, trình độ nhận thức và nhu cầuthẩm mỹ của người đọc đã tồn tại bằng chính sự vận động của nó cùng với sựliên kết và tác động với các thể loại khác Trong quá trình vận động và pháttriển, mỗi thể loại luôn có sự vận động dưới tác động biến đổi của các quanniệm về con người, về hiện thực, quan niệm văn chương về chính bản thân nó

và đặc biệt là ý thức nhà văn, góp phần làm nên giá trị văn chương

Là “một hiện tượng mang tính thời đại” và ở một chừng mực nhất

định, thể loại phản ánh tư tưởng, khuynh hướng nghệ thuật của nhà văn.Trong qua trình sáng tạo, nhà văn sẽ phát huy khả năng khám phá, tái tạohiện thực qua việc vận dụng ngôn ngữ và các đặc trưng của thể loại mà mình

đã lựa chọn Có thể thấy, mỗi thể loại văn học đều có những đặc trưng riêngcủa nó Có những thể loại là sự giao thoa của nhiều thể loại văn học khácnhau và ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử nhất định Ký là một thể loại nhưvậy Một thể loại thường phát triển mạnh mẽ trong những thời kỳ mà xã hội

có nhiều biến động, ký phản ánh những sự việc và con người có thật trongcuộc sống Yếu tố chính xác được đặt lên hàng đầu, do đó sức hấp dẫn, sức

thuyết phục của ký một phần lớn nằm ở chính sự việc phản ánh trong tácphẩm Do đặc trưng riêng nên so với truyện ngắn, tiểu thuyết, ký phản ánhcuộc sống nhanh chóng và linh hoạt hơn Ở Việt Nam, thể loại ký ra đờikhông phải là sớm Mãi đến khoảng thế kỉ XVIII những tác phẩm ký đầu tiên

mới ra đời như: Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác, Vũ trung tùy bút của

Phạm Đình Hổ…

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, ký là “một loại hình trung gian

nằm giữa báo chí và văn học, gồm nhiều thể, chủ yếu là văn xuôi tự sự như bút ký, hồi ký, du ký, phóng sự, ký sự, nhật ký, tùy bút” [I.19, 423]

Như vậy, tùy bút là một trong những thể loại ký văn học Tuy ra đờikhông phải là sớm, số lượng tác phẩm cũng không nhiều nhưng các sáng tácthuộc thể văn này đã đóng một vai trò quan trọng, góp phần làm phong phúkho tàng nền văn học nước nhà Gắn liền với thể loại văn học này là tên tuổicủa những tài năng xuất sắc - những người góp phần xác định diện mạo củathể loại này và đưa nó sánh ngang hàng với các thể loại khác trong nền vănhọc như: Nguyễn Tuân, Vũ Bằng, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Băng Sơn vàmới đây có sự góp mặt của nhà văn Đỗ Chu Và chắc hẳn trong tương lai, vớitiềm năng dồi dào, thể loại này sẽ còn đón nhận nhiều gương mặt khác thamgia thử sức

Về khái niệm tùy bút, từ trước đến nay có rất nhiều ý kiến khác nhau

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Tùy bút là một thể thuộc loại hình kí.

Có lối viết tương đối phóng thoáng, nhà văn tùy theo ngọn bút đưa đi; có thể

từ việc này sang sự việc kia, từ liên tưởng này đến liên tưởng kia, để bộc lộ những cảm xúc, những tình cảm, những phát biểu, những nhận xét về người,

về cảnh Cái bản ngã nhà văn được thể hiện gần như trong thơ trữ tình Tùy bút là thể văn giàu chất trữ tình nhất trong các thể loại kí” [II.19, 380].

Trong Lí luận văn học, các nhà nghiên cứu cũng khẳng định: “Tùy bút

là thể loại văn xuôi phóng thoáng Nhà văn theo ngọn bút mà suy tưởng, trần thuật, nhưng thực chất thả mình theo dòng liên tưởng, cảm xúc mà tả người,

kể việc Cái hay của tùy bút là qua sự bộc lộ những cảm xúc, nhận xét, suy tưởng của tác giả, làm hiện lên một nhân cách, một chủ thể giàu có về tâm tình, sắc sảo về trí tuệ Các sự vật, hiện tượng, con người được nhắc đến là để làm cơ sở, nguyên cớ, khêu gợi một cái tôi suy nghĩ và trữ tình” [II.26, 362].

Dù có những cách diễn đạt khác nhau nhưng các ý kiến đều khẳngđịnh tùy bút là một thể loại thuộc thể ký, mang những đặc trưng của thể ký.Đây là một thể loại tương đối phóng thoáng, viết theo cảm hứng, nghĩ gì viếtnấy, viết theo dòng cảm xúc của chính mình Và như vậy, tùy bút là thể loạimang tính chủ quan, người viết có thể tùy theo cảm xúc của mình mà tảngười, kể việc đồng thời tự do bộc lộ cảm xúc và bày tỏ suy ngẫm về cuộcsống Ở đây, cái tôi nhà văn càng hằn rõ bao nhiêu, đậm nét bao nhiêu càng

dễ đi vào lòng người bấy nhiêu

Đề cập đến vấn đề này, giáo sư nguyễn Đăng Mạnh trong Tuyển tập Nguyễn Tuân cũng cho rằng: “Trong văn học, có lẽ đây là thể tài chủ quan

và tự do nhất”, đồng thời giáo sư cũng nhấn mạnh “Người viết thường mượn

cớ thuật lại một sự kiện, một mẩu chuyện nào đó mà mình có trải qua để nhân đấy nêu lên những vấn đề này khác mà bàn bạc, mà nghị luận triết luận, ném ra những suy tưởng của mình một cách thoải mái, phóng thoáng”.

Trong cuốn Những bài giảng về tác gia văn học Việt Nam hiện đại, giáo sư

còn nhấn mạnh: “Đặc điểm của tùy bút là giàu tính trữ tình Nghĩa là tác giả được phép trực tiếp bộc lộ cảm nghĩ của mình, thông qua cái “tôi” chủ quan

mà phản ánh hiện thực” [II 28, 279].

Đến Băng Sơn - một nhà văn đã thành công khi đến với thể loại tùy

bút đã cho rằng: “Tùy bút rất gần với thơ nó biểu đạt về cảm xúc là chính Viết tùy bút cũng giống như làm thơ từ cách tìm đề tài, lập tứ, ngôn ngữ, hình ảnh… chỉ khác làm thơ là diễn tả nó bằng hình ảnh mà thôi”.

Các ý kiến trên đều đi đến nhấn mạnh đặc điểm tự do và tính chất trữtình, giàu chất thơ của thể loại tùy bút Chính vì đặc điểm này mà các nhà

nghiên cứu lý luận văn học đã xếp thể loại tùy bút vào loại tác phẩm trữ tìnhbên cạnh thơ trữ tình, thơ văn xuôi, ca trù, từ khúc.

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng chú ý đến đặc điểm riêng, độcđáo của thể loại tùy bút Đây là một thể loại khó Người viết phải có bản lĩnhriêng với cách cảm cách nghĩ sâu sắc, về cuộc đời Mỗi tác giả tùy bút phảiđem lại một điều gì mới mẻ với mọi người trong cách phát hiện, đề cập và lí

giải vấn đề Đây là một “lối chơi độc tấu” như lời của nhà văn Nguyễn Tuân

từng khẳng định lúc sinh thời Điều ấy cũng có nghĩa là ở thể loại này, cái tôibản ngã của nhà văn mới được bộc lộ rõ nét nhất, trực tiếp nhất Đó là mảnhđất chỉ dung nạp những người có cốt cách riêng, độc đáo, cá tính và thực sự

có tài năng và tâm huyết Đề cập đến vấn đề này, nhà nghiên cứu Vương Trí

Nhàn đã thể hiện quan niệm của mình khi cho rằng “Được gọi là tùy bút, là những tác phẩm mà ở đó có nổi lên những bình diện thứ nhất, những phẩm chất riêng, cốt cách riêng của tác giả Chỉ những người muốn làm rõ cái giọng điệu độc đáo của riêng mình, những người thích tự biểu hiện, tự phân tích, đồng thời là những bút pháp vừa giàu chất hình tượng, vừa có khả năng viết chặt chẽ như châm ngôn… những người đó mới đi vào tùy bút” Như

vậy, một lần nữa ta có thể khẳng định, đây là lĩnh vực mà chỉ những người cótài năng, có độ từng trải, có uy tín văn học và có bản lĩnh văn hóa mới cóđược những bài tùy bút hay và khẳng định được tên tuổi của mình

Về cơ bản, các quan điểm trên không đối lập và mâu thuẫn với nhau

mà chúng đều góp phần bổ sung lẫn nhau làm hoàn thiện khái niệm tùy bút làgì? Tùy bút có đặc điểm như thế nào? Qua khảo sát các định nghĩa, các ýkiến đánh giá về thể loại này chúng ta thấy: tùy bút là một thể loại tiêu biểuthuộc thể loại ký Thể loại này có sự đan xen giữa trữ tình và tự sự, giữa vănhọc và báo chí, vừa mang tính khách quan vừa mang đậm màu sắc chủ quan.Đây là thể tài có tính chất tự do, phóng túng và hết sức linh hoạt Ở tùy bút,cái tôi nhà văn giữ vị trí trung tâm, trở thành linh hồn và hạt nhân cốt lõi của

những thiên tùy bút Chính cái tôi giữ vai trò “độc tấu” này sẽ chi phối toàn

bộ thế giới nghệ thuật của tùy bút như hình tượng, ngôn ngữ, giọng điệu…

Và chính cái tôi tác giả ấy đã góp phần tạo nên một thế giới nghệ thuật riêngmang màu sắc cá nhân đậm nét

Trên cơ sở đó, chúng tôi đi sâu tìm hiểu về hình tượng cái tôi tác giảtrong thể tùy bút để thấy được vị trí vai trò của nó trong việc kiến tạo nên sựthành công của bài tùy bút

1.1.2 Hình tượng cái tôi tác giả trong thể tài tùy bút

1.1.2.1 Hình tượng nhân vật trong tác phẩm văn học

Văn học thể hiện cuộc sống bằng hình tượng, có nghĩa là văn học làmsống lại một cách sinh động, gợi cảm một thế giới trong đó có những sự vật,hiện tượng, con người Thế giới ấy chính là hình tượng Trong tác phẩm vănhọc, hình tượng có nhiều cấp độ, có thể là một cảnh vật, một hình ảnh, mộtcảm xúc, có thể là cuộc đời cả một hoặc nhiều nhân vật và thế giới xungquanh nó

Hình tượng trong tác phẩm văn học bao giờ cũng là sự khái quát vềmột tư tưởng, thái độ và quan niệm của chủ thể về cuộc đời Mỗi một hìnhtượng nghệ thuật đều có một hình thức chủ quan đặc biệt, ghi dấu cách cảmnhận và thể hiện thế giới độc đáo, riêng biệt, không lặp lại của từng tác giả

Có thể nói mỗi hình tượng văn học không phải là sự sao chép nguyên xi đờisống hiện thực mà mang quan niệm, đánh giá về thế giới, chứa đựng tưtưởng, thái độ và tình cảm của nhà văn Trong hệ thống hình tượng nghệthuật của tác phẩm văn học thì hình tượng nhân vật là hình tượng trung tâmnhất, nó có vai trò quyết định sự thành bại, sống còn của tác phẩm văn học

Nhân vật là hình tượng nghệ thuật quan trọng nhất trong một tácphẩm văn học, là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới mộtcách hình tượng Đồng thời qua nhân vật, nhà văn có thể bày tỏ quan niệm, tưtưởng, thái độ và tình cảm của mình đối với con người và cuộc đời Không cónhân vật thì không có sự tồn tại của tác phẩm văn học và không có chỗ đứngcho nhà văn Nghiên cứu tác phẩm văn học từ góc độ nhân vật là con đường

ngắn nhất để tìm đến giá trị của tác phẩm văn học đó và hiểu được tư tưởngnghệ thuật của nhà văn.

Như trên đã khẳng định, văn học bao giờ cũng là chuyện của conngười Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiệntrong tác phẩm Tùy thuộc vào quan niệm riêng của mỗi nhà văn mà họ cóthể xây dựng trong tác phẩm của mình những kiểu loại nhân vật riêng độcđáo, mang đậm dấu ấn cá nhân của các nhà văn và cả dấu ấn của thời đại màtác giả sống và sáng tác

Có thể thấy cùng là một kiểu loại nhân vật, một mô túyp nhân vậtnhưng ở các tác phẩm khác nhau với những tác giả khác nhau thì chúng lạimang những diện mạo, cá tính… không giống nhau Chính điểm khác biệtnày mới thể hiện được được cá tính riêng độc đáo của người nghệ sỹ trênhành trình đi tìm cái đẹp và sáng tạo ra cái đẹp để khẳng định tài năng vànhân cách của mình

1.1.2.2 Hình tượng tác giả trong thể tài tùy bút

Nhà văn là người sáng tạo ra tác phẩm và tác phẩm dù ở mọi dạngthức đều mang dấu ấn cá nhân của người sáng tạo ra nó Tác phẩm văn học

ra đời là kết quả của quá trình lao động sáng tạo âm thầm và vất vả củanhà văn Nó mang dấu ấn của người sáng tạo từ cách cảm, cách nghĩ, cáchlựa chọn câu từ, hình ảnh, cách xây dựng nhân vật, tổ chức tác phẩm… Vàchủ nhân của những sản phẩm tinh thần ấy được gọi với cái tên chung làtác giả văn học

Tác giả là người làm ra tác phẩm Để hiểu được con người cùng tàivăn của một nhà văn không có con đường nào khác là đi tìm hiểu về tácphẩm của họ Và muốn tìm hiểu tác phẩm đó thì con đường ngắn nhất là đisâu nghiên cứu về cái tôi tác giả ngự trị trong tác phẩm Đây là một loại hìnhtượng được sáng tạo trong tác phẩm như hình tượng nhân vật Tuy nhiên nólại được xây dựng theo một nguyên tắc khác và ở từng thể loại văn học nó lạiđược biểu hiện khác nhau

Nếu hình tượng nhân vật được xây dựng theo nguyên tắc hư cấu,được miêu tả theo một quan niệm nghệ thuật nhất định… thì hình tượng tácgiả lại được thể hiện theo nguyên tắc tự biểu hiện Ẩn tàng đằng sau cách lựachọn, sử dụng từ ngữ, hình ảnh, giọng điệu, cách xây dựng nhân vật trongmột không gian và thời gian nhất định, cách kết cấu, tổ chức tác phẩm… làhình bóng của cái tôi nhà văn Tác phẩm văn học đó có đến được và xác lậpđược chỗ đứng trong lòng độc giả hay không đều quyết định bởi tài năng, sựkhéo léo của chính cái tôi nhà văn Có thể thấy tác phẩm văn học vừa là nơichứa chất những điều nhà văn nghĩ, nhà văn muốn nói, muốn sẻ chia cùngngười đọc, vừa là nơi góp phần tạo cho nhà văn một chỗ đứng trong đời sốngvăn học Nhà văn sinh ra tác phẩm và góp phần tạo nên linh hồn sức sống cho

nó, còn tác phẩm văn học lại làm nên tên tuổi của nhà văn Nó xác lập đượctầm vóc tinh thần, sự sắc sảo trong trí tuệ của nhà văn Đó là mối quan hệ haichiều giữa tác phẩm và tác giả

Hình tượng tác giả được biểu hiện trong tác phẩm một cách đặc biệt

Nhà thơ Đức I.W.Goethe từng cho rằng: “mỗi nhà văn, bất kể muốn hay không, đều miêu tả chính mình trong tác phẩm của mình một cách đặc biệt.

Có nghĩa là cái tôi nghệ sỹ của nhà văn biểu hiện cảm nhận của mình về thế giới, cách suy nghĩ và ngôn ngữ, cách diễn đạt của mình Cảm nhận đó trở thành trung tâm tổ chức tác phẩm, tạo thành sự thống nhất nội tại của tác phẩm về mặt phong cách học” Theo như ý kiến trên thì cái tôi nhà văn có

một sức sống nội tại trong tác phẩm, nó là trung tâm kết dính và tổ chức tácphẩm theo một quan niệm nhất định để tự biểu hiện ý đồ nghệ thuật của nhà

văn Nói như L.Tônxtôi : “nếu trước mắt ta là một tác giả mới, thì câu hỏi tự nhiên đặt ra là liệu anh ta có nói điều gì mới với người đọc”.

Là một nhà văn được tôi luyện trong nghề, Đỗ Chu đã tâm sự: “Với tôi, người viết và nhân vật là một Tôi muốn huy động vai trò bản thân tới mức tối đa Tôi không bám vào hiện tượng quan sát được, mà thường ướm mình vào nhân vật, không giả sử mình đóng vai người khác sẽ ra sao, mà

thường giả sử trong trường hợp đó, mình sẽ xử sự ra sao” Và như vậy, thế

giới nhân vật trong tác phẩm của Đỗ Chu là thế giới của sự phân thân Tácgiả hóa thân vào nhân vật và nhân vật là hình bóng của tác giả Ở góc độ củanhà nghiên cứu văn học, giáo sư Trần Đình Sử cho rằng: trong một tác phẩm,

“hình tượng tác giả biểu hiện chủ yếu ở cái nhìn riêng, độc đáo, nhất quán

và có ý nghĩa tư tưởng, đạo đức, thẩm mỹ; giọng điệu của tác giả thâm nhập vào cả giọng điệu nhân vật; và ở sự miêu tả, có sự hình dung của tác giả đối với chính mình” [II.35] Như vậy theo ý kiến của nhà nghiên cứu thì hình

tượng cái tôi tác giả được xem xét trên nhiều phương diện trong tác phẩm vănhọc Hình tượng tác giả là một thành tố quan trọng để cấu thành nên chỉnhthể nghệ thuật của tác phẩm văn học

Giống như đạo diễn của một vở kịch hoặc một bộ phim, hình tượngcái tôi tác giả luôn giữ vai trò quan trọng trong điều khiển thế giới nghệ thuậttrong tác phẩm văn học Tuy nhiên ở mỗi thể loại văn học khác nhau, hìnhtượng cái tôi tác giả lại được thể hiện khác nhau, theo những nguyên tắc biểuhiện khác nhau

Trong thơ, hình tượng cái tôi có vị trí quan trọng với tư cách là chủ thểsáng tạo có thế giới nội tâm vô cùng phong phú và phức tạp Nhà thơ phải làngười hiện diện Người đọc sẽ tìm thấy trong thơ một cách cảm nghĩ về cuộcsống, có chiều sâu và bản sắc độc đáo, với giọng điệu thi ca riêng Nhà thơ nói

về cuộc sống thông qua những cảm nghĩ chủ quan, hay nói cách khác là phươngthức biểu hiện của thơ trữ tình dựa chủ yếu vào chủ thể sáng tạo Cái tôi trongthơ là cái tôi tự biểu hiện, tự giãi bày, tự tạo cho mình một gương mặt riêng màmọi người có thể tìm thấy để chia sẻ những cảm nghĩ của mình

Trong tiểu thuyết và truyện ngắn, nhân vật là hạt nhân của sự sáng tạonghệ thuật, là trọng điểm để nhà văn lí giải tất cả mọi vấn đề của đời sống xãhội Nhân vật trong hai thể loại này có thể chỉ là sự hóa thân, là hình bóng, làmộng tưởng của chính tác giả như trong tiểu thuyết lãng mạn; cũng có khiđược xây dựng từ những nguyên mẫu của đời sống kết hợp với năng lực hư

cấu sáng tạo riêng của nhà văn như trong tiểu thuyết hiện thực Như vậy hìnhtượng cái tôi tác giả ở đây được thể hiện thông qua nhân vật được hư cấu.Hoặc nó được thể hiện thông qua nhân vật trung gian - người kể chuyện

Khác với thể loại thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết… cái tôi tác giả trongthể loại kí lại có một phương thức tồn tại khác Đa số trong các tác phẩm kí,nhân vật trần thuật chính là cái tôi tác giả Sự có mặt của nhân vật trần thuật,nhất là tác giả, trước hết đóng vai trò người chứng kiến để tăng cường tínhxác thực của con người và sự việc trong tác phẩm kí đồng thời cũng để bộc lộkhuynh hướng tư tưởng của mình Giống như người viết báo, người viết kíphải đặc biệt tôn trọng, phải truyền đạt trung thực, chính xác những sự kiệncủa đời thực, việc thực, xúc cảm thực Nhà viết kí nào cũng phấn đấu theophương châm xác thực tới mức tối đa Cái xác thực đó có lúc thuộc về kháchthể cũng có khi thuộc về chủ thể sáng tạo Do đặc trưng này người viết kí đòihỏi một sự chuẩn bị nghiêm túc như làm một công trình khoa học Và các tácphẩm kí, do trần thuật về người thật, việc thật nên nó có giá trị cung cấp chongười tiếp nhận những tri thức về cuộc sống và có giá trị như những tư liệulịch sử Tuy nhiên, hình tượng cái tôi trong tác phẩm kí không mang tính chấtghi chép và phản ánh một cách thụ động, máy móc mà ngược lại rất năngđộng, chủ động và sáng tạo trong mọi tình huống Trong nghệ thuật viết kí,điều quan trọng nhất là người viết kí phải biết lựa chọn, phải thấy được trongmuôn vàn cảnh sắc của thiên nhiên đâu là những cảnh sắc thân quen, gần gũinhất, dễ làm say đắm lòng người nhất Và trong muôn vàn những nét đẹp củacon người đâu là những nét đẹp tiêu biểu nhất cho tâm hồn con người, tínhcách dân tộc, thời đại và giai cấp

Trong các tiểu loại của kí, tùy bút là thể tài tương đối tự do, phóngthoáng Nhà văn tùy theo ngọn bút đưa đi, có thể từ sự việc này sang sự việckia, từ liên tưởng này sang liên tưởng kia, để bộc lộ cảm xúc, tâm tình vàphát biểu những nhận xét về người và cảnh Tùy bút lấy cái tôi của mình đểdẫn chuyện, đưa chuyện, dĩ nhiên cái tôi ấy đã là một sự bảo hiểm để cam

đoan với bạn đọc: chính tôi chứ không phải ai đó kể lại chuyện này Do vậyđây là thể tài mà cái tôi nhà văn bộc lộ rõ nét nhất Cái tôi ấy hằn rõ baonhiêu, đậm nét bao nhiêu càng dễ đi vào lòng người bấy nhiêu.

Tùy bút là một thể loại khó Không phải ai cũng viết được tùy bút.Phải là người có tài năng, có độ từng trải, hiểu đời, hiểu người, hiểu nghề mộtcách sâu sắc, có uy tín văn học mới có được bài tùy bút hay Do vậy nhữngcây bút chưa đạt đến độ chín về tài năng, chưa tích lũy được vốn sống, vốn

văn hóa sâu rộng thì thể loại này sẽ là “tử địa”.

Hình tượng cái tôi tác giả thể hiện trong tùy bút không giống nhau.Mỗi một tác giả tùy bút thường đem lại một điều gì mới mẻ với mọi ngườitrong cách phát hiện và thể hiện Trong vô vàn những nhà văn tìm đến với thểloại này thì số những nhà văn tạo được dấu ấn riêng không phải là nhiều Nhà

nghiên cứu Nguyễn La đã từng khẳng định: “Làng văn xứ ta (…) có mấy tên tuổi đáng phục: Nguyễn Tuân, Hoàng Phủ Ngọc Tường… và gần đây (…) có

Đỗ Chu” [II.23]

Qua hai tập tùy bút Tản mạn trước đèn và Thăm thẳm bóng người,

người đọc thấy Đỗ Chu viết tùy bút bằng sự hiểu đời của chính ông và

Nguyễn La gọi đó là thứ văn “biết đời” Với vốn văn hóa của mình, qua tùy

bút ông đã tự xác lập cho mình một lối viết, một cách làm mới mình Có thểnói, nếu như Nguyễn Tuân là người đưa thể tùy bút lên vị trí ngang hàng vớicác thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại thì Đỗ Chu là người củng cốthêm vị trí danh dự ấy của nó

1.2 Khái lược về thuật ngữ văn hóa và cái tôi văn hóa.

1.2.1 Khái niệm văn hóa

Hội nhập là nhu cầu tất yếu của sự phát triển Và hội nhập trước hết làhội nhập về văn hóa Vậy văn hóa là gì? Đây là một khái niệm hết sức phứctạp và nội hàm hết sức phong phú Văn hóa là một hiện tượng vừa mang tínhphổ biến vừa mang tính cá biệt Tuy nhiên cách nhìn nhận vấn đề này cũngthay đổi theo thời gian và còn tùy thuộc vào quan niệm của từng người

Về bản chất, văn hóa có tính bền vững Văn hóa luôn luôn tồn tạitrong đời sống của con người, luôn chiếm giữ một vai trò vô cùng quan trọngtrong đời sống của con người bởi vì nó chính là con người Văn hóa là yếu tốthể hiện một cách đầy đủ nhất, một cách trọn vẹn nhất, một cách tổng hợpnhất các giá trị người.

Trong Tiếng Việt, văn hóa được dùng theo nghĩa thông dụng để chỉhọc thức (trình độ văn hóa), lối sống (nếp sống văn hóa); theo nghĩa chuyênbiệt chỉ trình độ phát triển về vật chất và tinh thần của những xã hội, dân tộc,

bộ tộc cụ thể: văn hóa cổ đại, văn hóa May a, văn hóa Trung Hoa… Theonghĩa hẹp, văn hóa thường dùng để chỉ những vấn đề liên quan đến đời sốngtinh thần của con người

Với ý nghĩa rộng, văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt thể hiệntrình độ phát triển về mặt vật chất và tinh thần, trí tuệ và cảm xúc, và trình độ

tổ chức cuộc sống, quyết định tính cách của một xã hội hay một cộng đồngngười Với nghĩa rộng này, văn hóa lại được các nhà nghiên cứu về các lĩnhvực xã hội định giá với vô vàn các khái niệm khác nhau

Coi văn hóa như tập hợp, như hệ thống, như giá trị, như hoạt động,như kí hiệu, như thuộc tính nhân cách, như thuộc tính xã hội… Giáo sư Trần

Ngọc Thêm trong Cơ sở văn hóa Việt Nam đã khẳng định: “VĂN HÓA là

một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo

và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [II.30, 10].

Ý kiến trên đã nhấn mạnh văn hóa là một sự tổng hòa chứ khôngphải là tổng số các thành tố văn hóa Văn hóa không phải là cái gì cụ thểnhưng lại có mặt ở tất cả mọi thứ: nó là phần giao bội của tất cả cácđường tròn tiếp xúc với nhau

Đó là cách nhìn nhận, đánh giá từ phía các nhà văn hóa học Còn cácnhà văn và nghiên cứu văn học - một lĩnh vực của văn hóa thì lại có cáchhiểu riêng của mình Hoàng Phủ Ngọc Tường - Tác giả của những trang văn

đậm màu sắc văn hóa thì cho rằng: “Văn hóa chính là bài thơ cuộc sống, không phải làm ra trong một khoảnh khắc cảm hứng của thi sỹ mà được sáng tạo qua kinh nghiệm sống trường kỳ của nhân dân, là sức vươn tới cái đẹp của con người nhiều đời, trong cuộc tiếp xúc trao đổi giữa con người và con người, mang những lối sống khác nhau thuộc các dân tộc” Với cách hiểu

này thì văn hóa có tính lịch sử, nó không ngừng tự hoàn thiện và thích ứngvới những biến đổi, nó định hướng các chuẩn mực cho con người và như vậy

nó cũng là động lực cho sự phát triển của xã hội Đồng thời văn hóa chính làthước đo trình độ phát triển theo hướng chân - thiện - mĩ của xã hội hay một

cộng đồng người nhất định

Cũng như con người ngày càng muốn trở nên CON NGƯỜI hơn, thìnhân loại ngày càng muốn tiến đến một nhân loại tiến bộ hơn Văn hóahướng tới một nền văn hóa ngày càng cao, hoàn hảo hơn, nhân bản hơn.Như vậy, một nhân loại văn hóa là một nhân loại đang tiến tới giá trị vănhóa lý tưởng Chúng ta không thể phủ nhận rằng: văn hóa là cái nhân loại đã

có rồi nhưng luôn luôn còn thiếu Nghị trưởng Pháp Edouard Herriot đã

từng nói: “Văn hóa là cái còn lại khi người ta đã quên hết cả, là cái vẫn còn thiếu khi người ta đã học đủ cả”

Trong định nghĩa về văn hóa của UNESCO, “Văn hóa là tập hợp hệ thống biểu tượng, nó quy định về thế ứng xử của con người và làm cho số đông con người có thể giao tiếp với nhau, liên kết họ thành một cộng đồng riêng” Như vậy văn hóa là sản phẩm của con người, cũng là dấu hiệu riêng

chỉ có ở loài người Đó chính là sự hiểu biết, tình cảm và trí khôn của conngười được biểu hiện ra bằng hệ thống các biểu tượng nhằm phân biệt giữangười và động vật

Mặc dù có những quan niệm, định nghĩa khác nhau về văn hóanhưng các ý kiến đó đều đồng qui ở một điểm: văn hóa không là cái gì cụthể, nhưng lại có mặt trong tất cả mọi thứ Tất cả đều được con người sángtạo ra và dồn tụ, lưu giữ qua mọi thời gian, qua mọi sự biến thiên của lịch

sử loài người Và dân tộc nào cũng có nền văn hóa mang diện mạo đặc thùkhác nhau Nó chính là bảo bối của mỗi một dân tộc trên hành trình vươntới cái đẹp, cái hoàn mĩ

Trong tập tùy bút Tản mạn trước đèn, Đỗ Chu đã bảy tỏ quan niệm

của mình về văn hóa: “Văn hóa vốn là vẻ đẹp, là sự tỏa sáng của con người,

là cái có ý nghĩa cao quý để người ta thường mang ra đối đãi nhau” Để nền

văn hóa của một dân tộc có thể hợp lưu với những nền văn hóa trên thế giới,

theo Đỗ Chu thì “một nền văn hóa có bản sắc riêng thì càng đến được với nhân loại rộng lớn, sức mạnh tồn tại của nó càng lớn, sức thu nhận cái mới, sức vận động sáng tạo càng lớn, ( ) và một khi đã thành mực thước văn hóa thì nó chẳng bao giờ cũ cả Nền văn hóa của chúng ta có sức sống mấy ngàn năm, tất nhiên phải có tiêu chuẩn bền vững của nó” [I.1, 219, 220] Đồng

thời, theo quan niệm của Đỗ Chu, văn hóa xét đến cùng là vẻ đẹp của tìnhngười, tình đời thấm nhuần tư tưởng nhân ái, nhân đạo cao cả

Bằng sự trải nghiệm của mình, Đỗ Chu cho rằng: làm nên văn hóaViệt Nam không thể là công việc của một người nào, cũng không thể là côngviệc của một lúc Công việc kì diệu này là do bàn tay kì diệu của con người

Việt Nam cùng bạn bè năm châu tụ họp nơi mảnh đất “địa linh nhân kiệt”

này tạo dựng lên Giữa những xô đẩy của lịch sử, bằng nghị lực phi thường,người Việt vẫn không ngừng vươn dậy tạo dựng cho mình một nền văn hóađậm đà bản sắc dân tộc

1.2.2 Quan niệm về cái tôi văn hóa

Nhìn nhận về mối quan hệ giữa con người và văn hóa nhà nghiên cứu

Đỗ Lai Thúy cho rằng: “Văn hóa nếu hình dung như một tam giác nguyên ủy, thì đỉnh trên của nó là con người, hai đỉnh dưới là thiên nhiên và xã hội Và trong mối quan hệ tương hỗ nhiều chiều này thì, thì yếu tố con người con người đóng vai trò quan trọng nhất Con người chẳng những là chủ / khách thể của văn hóa, mà còn là kẻ mang vác những giá trị văn hóa” [II.43, 9].

Như vậy con người là sự ngưng kết những chứng tích và những giá trị văn

hóa Những biến thiên lịch sử không mất đi mà đọng lại trong tâm thức, tronglối sống, trong ngôn ngữ, trong ứng xử của con người Những dấu vết vănhóa này luôn tồn tại trong con người, bởi con người từ thế hệ này sang thế hệkhác, từ đời này sang đời khác, rất khó bị tẩy xóa Bởi vậy, nghiên cứu conngười với những phẩm chất văn hóa của nó là cách thức để tìm ra những bấtbiến và khả biến, cái còn và cái mất trong đời sống văn hóa dân tộc

Văn học là một bộ phận quan trọng cấu thành nên văn hóa, lưu giữdấu ấn văn hóa của mỗi dân tộc Và như vậy, nhà văn với tư cách là ngườisáng tạo đã mang bản sắc văn hóa của dân tộc mình lưu giữ trên từng trangviết Họ là những kẻ mang vác giá trị văn hóa, tạo cho văn hóa có một sứcsống mới, linh hồn mới Những nét đẹp văn hóa đó thể hiện trong cách ứng

xử với thiên nhiên, với những giá trị truyền thống và hiện đại của dân tộcmình, với con người xung quanh mình và thể hiện trong cả mối quan hệ vớichính bản thân người sáng tạo

Trong tùy bút, ẩn sau cái tôi - người kể chuyện bao giờ cũng là tácgiả Cái tôi ẩn sau tác phẩm không chỉ là cái tôi trực tiếp bộc lộ cảm xúc, suy

tư về một sự vật, sự việc cụ thể mà còn là cái tôi sáng tạo của người nghệ sĩ.Thực tế cho thấy, tùy bút trở thành địa hạt của cái tôi bởi cái tôi trần thuật vàsáng tạo đồng nhất Tuy nhiên, trong tùy bút cái tôi sáng tạo lộ rõ hơn

Nếu gọi tùy bút là lối viết tùy hứng, tùy thích để bộc lộ cảm xúc củamình thì ai cũng có thể viết được nhưng để viết hay không phải dễ Phải là

người có nghề, “cao tay ấn” mới chọn cho mình lối viết này Bởi thành công

của tùy bút chỉ có được khi người viết đủ bản lĩnh, ý thức cái tôi tài hoa củamình cùng với tầm hiểu biết rộng, kiến thức phong phú, uyên thâm

Có thể nói rằng cái tôi tài hoa của người nghệ sĩ làm nên giá trị tácphẩm Và ở tùy bút Đỗ Chu cái tôi sáng tạo nghiêng về cái tôi văn hóa Đó làcái tôi thể hiện cách nhìn, cách xử lí vấn đề, triển khai tình huống và bút phápđều đề cập đến những yếu tố văn học, văn hóa Chính cách lựa chọn này đãtạo nên nét độc đáo trong tùy bút Đỗ Chu

1.3 Đỗ Chu và việc đến với thể tài tùy bút

1.3.1 Đỗ Chu khơi nguồn sáng tạo từ cái nôi văn hóa Kinh Bắc

Đào Duy Anh và nguyễn Văn Huyên khi nghiên cứu về mảnh đất và

con người Kinh Bắc đã cho rằng: “Xứ Bắc là cái nôi sinh thành tộc người Việt dân tộc chủ thể, là không gian sinh thành nền tảng và bản sắc văn hóa Việt Nam” Những đặc trưng và sắc thái văn hóa vùng Kinh Bắc đều được hình

-thành từ những điều kiện tự nhiên, vị thế của lịch sử xã hội, với những phongtục tập quán, các nghi thức, ngôn ngữ rất riêng của con người thuộc vùng đất

này quy định Đây là mảnh đất “địa linh nhân kiệt”, sinh ra nhiều hiền tài cho

đất nước trong suốt tiến trình phát triển chung của lịch sử nước nhà

Sinh ra và lớn lên từ cái nôi văn hóa Kinh Bắc, ngay từ nhỏ Đỗ Chu

đã hấp thụ một cách tự nhiên những tinh hoa văn hóa của vùng đất “quê Trương Chi hòn đất cũng đa tình” Tuổi thơ ông trôi qua với bao kỉ niệm êm

đềm đáng nhớ Sau này, nhiều kỉ niệm đã trở đi trở lại trong tâm thức sángtạo của nhà văn Nó thôi thúc nhà văn phải viết về nó như là một món nợtrước sau cũng phải trả Những hồi ức ấy vui có, buồn có… nhưng tất cả đềugần gũi thân thương như nhành cây, lá cỏ trong đời sống thường ngày củamỗi con người Đấy là kỉ niệm của riêng Đỗ Chu nhưng khi chảy tràn lêntrang giấy thì nó đã kêu gọi được sự đồng cảm, đồng vọng ở nơi người đọc.Đến với tùy bút Đỗ Chu, người đọc như được sống lại những tháng năm tuổithơ, thấy bóng dáng của những người thân yêu một thời lam lũ, thấy cảnhững âm thanh dân dã nơi đường làng ngõ xóm lúc sớm mai hay lúc chiềuxuống, thấy cả những hình ảnh của núi, của đồi với ánh lửa bập bùng Tất cảnhư mời gọi, như khơi dậy những tình cảm trong trẻo nhất trong thẳm sâutâm hồn mỗi con người

Trong những hồi ức đó, dòng sông Tiêu Tương, sông Thương, sôngCầu hiện lên như một chứng nhân văn hóa Đó là những dòng sông có thựcnhưng khi đi vào tùy bút Đỗ Chu, chúng trở thành những dòng sông biểutượng, dòng sông nhuốm màu cổ tích, huyền thoại và lắng đọng trong đó là

những giá trị văn hóa truyền thống Dòng sông quê nhưng cuốn trong dòngchảy của nó bao nhiêu cuộc đời, số phận cùng bóng dáng của quê hương xứ

sở suốt chiều dài thời gian Chứng kiến bao đổi thay của cuộc đời, nhữngdòng sông quê ấy mang trong mình bao yêu ghét, hờn ghen, niềm vui và cảnỗi đau khổ tủi nhục của con người xứ Bắc Tìm lại tuổi thơ nơi dòng sôngquê, Đỗ Chu như sống lại với những con người mà ông đã từng nhìn thấy,nghe thấy Nơi tận cùng của dòng sông, hình ảnh của anh Bi - một ngườiPháp lai Ấn vẫn mãi khát khao muốn được là người Kinh Bắc, sống hòathuận với người Kinh Bắc Dòng sông ấy cũng thổn thức quặn sóng khichứng kiến hình ảnh chị Gái Nhỡ tất tả chạy trên bờ đê tìm chồng trong tiếng

khóc không thành tiếng trong một buổi chiều nhá nhem tối (Thăm thẳm bóng người) Dòng sông quê ấy cũng là nơi đón nhận một người con khi đã

chuẩn bị đầy đủ cho sự trở về với tổ tiên, cội nguồn - cụ lang Tích… Tự baođời nay dòng sông vẫn cứ trôi, nó vẫn cứ cuốn đi vào trong tận cùng tâmsóng những buồn vui của những kiếp đời, kiếp người để rồi sau mưa lũ là mặtsông lại lấp lánh ánh nắng của buổi bình minh

Cùng với hình ảnh dòng sông, hồi ức của Đỗ Chu đưa ta trở về vớinhững ngọn núi cùng những đốm lửa đường dài Những ngọn lửa có sức layđộng tới tận cùng của nỗi nhớ một thời xa vắng trong mỗi con người Tuổithơ nơi làng quê, ai chẳng có đôi lần nhóm lửa trên đường đi thả trâu, cắt cỏlúc sang đông Những đốm lửa thơm nức mùi ngô, mùi khoai nướng Khóicay nhèm mắt, chân tay, mặt mũi nhem nhuốc vì than củi, vậy mà vẫn vui,vẫn sung sướng Điều ấy mới thấy, với trẻ con, hạnh phúc và niềm sungsướng thật đơn giản, thật ngây thơ Chính vì vậy không cần băn khoăn vì sao

Đỗ Chu - một nhà văn gần đến ngưỡng cửa của cái tuổi thất thập cổ lai hy lạiluôn khao khát được một lần trở lại tuổi thơ bên núi Voi, bên dòng Tiêutương cổ tích, dòng sông Thương nước chảy đôi dòng

Kinh Bắc là nơi sinh ra những hiền nhân quân tử, những danh thầncho đất nước suốt chiều dài dựng nước và giữ nước Nơi mảnh đất lành này

đã sinh ra vị vua sáng lập triều Lý - Lý Công Uẩn - người mở đầu cho mộtquốc gia giàu mạnh của thời kì độc lập tự chủ, phục hưng xây đắp nền vănhóa dân tộc Không chỉ vậy, xứ Bắc còn là mảnh đất của nguồn văn khôngbao giờ cạn Nguyễn Thuyên - người được coi đã sáng tạo ra loại văn học

mới - văn Nôm với bài “Văn tế cá sấu” đã được sinh ra và lớn lên ở đây Và

ở độ rực rỡ nhất của văn học có Đoàn Thị Điểm, Cao Bá Quát xuất hiện vàonửa cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX Bước sang thế kỉ XX, Kinh Bắc lạichào đón những nhà thơ, nhà văn lần lượt xuất hiện và khẳng định tên tuổinhư: Bàng Bá Lân, Anh Thơ, Thế Lữ rồi Ngô Tất Tố, Kim Lân, Nguyễn HuyTưởng cùng nhiều, rất nhiều bậc trí giả, lương y nổi tiến Mảnh đất địa linhnhân kiệt, với những tên tuổi lừng danh và những dấu tích đẹp đã thổi vàotâm hồn Đỗ Chu một niềm kiêu hãnh, tự hào ngay từ khi còn ngồi trên ghếnhà trường cho tới khi cầm bút viết những trang văn đầu tiên trong cuộc đờigắn bó với văn nghiệp của mình

Có thể thấy, bất kì một vùng quê nào trên đất Việt cũng có những nétđẹp văn hóa, những giá trị tinh thần vô giá của riêng nó Tuy nhiên hiếm thấymột người con của quê hương nào lại lưu giữ nó một cách trân trọng, thiêngliêng và sống động hồn phách quê hương Kinh Bắc như Đỗ Chu Và cái đặc

biệt, trong tùy bút Tản mạn trước đèn và Thăm thẳm bóng người, nhà văn

lấy văn hóa Kinh Bắc làm hệ quy chiếu để đi tìm cái đẹp của cảnh, củangười, của những giá trị văn hóa truyền thống trên mọi miền tổ quốc Hiện

lên trên các trang tùy bút, trước hết là một người con của đất Kinh Bắc “địa linh nhân kiệt” Ông viết về những giá trị truyền thống của quê hương mình,

chỉ có ở quê hương mình bằng niềm tự hào và kiêu hãnh Nhiều khi ngườiđọc thấy ông miên man ca ngợi về những giá trị văn hóa độc đáo đó một cáchsay sưa như chính ông đang sống, đang đắm chìm, ngụp lặn trong đó

Từ không gian văn hóa Kinh Bắc, từ những khúc thức khoan thai mờigọi tha thiết yêu thương của những làn điệu quan họ, Đỗ Chu miên man tìm đếnnhững vẻ đẹp của những giá trị văn hóa trên dọc hành trình kiếm tìm của mình

Nhà văn đi và thấy những sức sống dẻo dai, trường tồn của những cái đẹp tinhkhôi, nguyên bản của xứ sở Việt Nam Nó tồn tại, giăng mắc ở khắp nơi Nó toátnên từ hồn phách của một chiếc cổng làng phủ sương kính của thời gian, trongnhững quán cóc ven đường, trên những cây gạo lập lòe ánh lửa mỗi độ hè sanghay nơi những dòng sông đã đi vào huyền thoại Quan trọng hơn, những giá trịvăn hóa truyền thống của dân tộc còn được bảo lưu trong cách cảm, cách nghĩcủa con người, trong cái tình sông núi mênh mang, sâu lắng, trong cách khu xửlấy tình người làm trọng của con người Việt Nam

Đỗ Chu là một người nặng tình nặng nghĩa với quê cha đất tổ Trong

ý thức của ông, Kinh Bắc hiện lên là một vùng quê đẹp, giàu truyền thốngvăn hóa Đọc tùy bút của ông, người ta thấy cái tôi tác giả luôn chìm đắm,miên man trong những hồi ức về tuổi thơ Ông đi tìm một Kinh Bắc đã vàđang phôi pha trong hiện tại, một Kinh Bắc chỉ còn lắng đọng trong tiềmthức, trong hoài niệm Nhiều khi ta tưởng như con người Đỗ Chu đang ngungơ trong hiện tại nhưng tâm hồn ông lại lắng sâu trong những giá trị văn hóavững bền Giọng văn của Đỗ Chu ngọt ngào bao nhiêu khi được sống tronghoài niệm thì xót xa, ngậm ngùi bấy nhiêu khi đối diện với những giá trị vănhóa của làng quê mình đang ngày bị mai một trong hiện tại Cơn bão thịtrường đã ùa vào đất kinh Bắc tự lúc nào không ai hay, cùng với cuộc sốngcon người khấm khá hơn thì mặt trái của nó khiến người ta phải lo sợ Nhữnggiá trị văn hóa truyền thống cứ ngày bị mai một dần, con người không biết tìvịn vào đâu để tìm lại một chút thanh thản cho tâm hồn, một chút bình yêncho cuộc sống Riêng với Đỗ Chu, những nét đẹp văn hóa của vùng quê KinhBắc đã được ông mang theo bên mình trong suốt hành trình bôn ba đây đó

theo đuổi nghiệp văn Ông yêu say mê một Kinh Bắc “diễm hảo, huê tình”, ông tự hào về một mảnh đất “địa linh nhân kiệt”, nơi sinh ra những nhân tài

đất Bắc, nơi nảy mầm của những bậc trí giả được muôn người và muôn đờikính trọng Ông sống với nó vẹn nghĩa, vẹn tình Đến với tùy bút, Đỗ Chunhư muốn trải lòng mình trên trang giấy để tìm kiếm sự đồng cảm nơi người

đọc Có lẽ ông tin người đọc sẽ cùng ông “miên man”, “thăm thẳm” trong

dòng hồi tưởng và suy nghiệm không có điểm dừng

Có thể thấy, từ những truyện ngắn đầu tay thuở đầu đời đến nhữngtập tùy bút khi Đỗ Chu đã ngoài sáu mươi, người đọc thấy hiện lên trênnhững trang văn một Đỗ Chu nặng tình với đất Kinh Bắc giàu truyền thốngvăn hóa Đỗ Chu viết về quê hương, về con người, về những nơi, những cuộcđời ông đã gặp trên hành trình mải miết đi tìm cái đẹp như là một sự tri ânvới nguồn cội, với nơi ông đã sinh ra và lớn lên Đó là sự tri ân với cái tài, cáiđẹp ở đời của cái tôi văn hóa Đỗ Chu

1.3.2 Tùy bút - Thể tài mời gọi khả năng sáng tạo và ký thác văn hóa của Đỗ Chu

Tùy bút là một tiểu loại thuộc thể ký, mang những đặc trưng của thể

ký Tuy nhiên, tùy bút lại tương đối tự do, linh hoạt và phóng túng hơn cáctiểu loại khác Ngoài chức năng thông tin, tính sự kiện, tính linh hoạt trong

xử lí và chuyển tải thông tin, tùy bút còn có khă năng chuyển tải ký ức, cảmxúc của cái tôi tác giả Phải là người có cốt cách riêng, độc đáo, có độ chín vềtài năng và có bản lĩnh văn hóa mới ghi được tên tuổi của mình trên danh bạcủa thể tài này

Đỗ Chu là nhà văn đã từng thành công ở thể loại truyện ngắn ngay từnhững tác phẩm đầu tay vào những năm 60 của thế kỷ trước Với hàng chụctruyện ngắn đẫm hương vị trữ tình, Đỗ Chu được coi là người làm nên bướcphát phát triển thứ nhất của thể loại truyện ngắn trong nửa sau thế kỉ XX Làmột người không đơn giản, không chịu bằng lòng với những gì mình đã có,

đã đạt được, ông tiếp tục phát huy tài văn của mình trên lĩnh vực tùy bút Tạimảnh đất màu mỡ này Đỗ Chu lại một lần nữa sung sức sau hơn bốn mươinăm cầm bút Tuổi càng cao, văn Đỗ Chu càng tinh tế, lịch lãm, đặc biệt là

cái “vốn” ông tích lũy được đã trở thành “vỉa quặng tinh chất” để ông khai

thác, ngẫm ngợi, giãi bày, sẻ chia cùng người đọc Cũng như với Nguyễn

Khải, Ma Văn Kháng, với Đỗ Chu “gừng càng già càng cay” Đến với tùy

bút khi người đi trước - Nguyễn Tuân đã thành công xuất sắc trên văn đàn ởthể loại này, Đỗ Chu đã thể hiện sự tự tin, đầy quyết đoán vào khả năng sángtạo của mình Cũng như những người đi trước, ông là người miệt mài trênhành trình đi tìm cái đẹp, góp nhặt nó, lưu trữ nó trên những trang viết củamình với một lối riêng, cách riêng.

Một nhà văn từng nói: “Đỗ Chu bức xúc gì thì nói ra mồm, nhưng văn hắn thì kĩ càng” Một ý thức xuất hiện khá sớm ở Đỗ Chu là: viết cận

thận, kỹ càng và khi tập hợp thành sách thì ít khi phải sửa chữa Điều này đủthấy ý thức sâu sắc của ông trước những trang viết của mình Đến với vănhọc, Đỗ Chu không chỉ nói ra suy nghĩ, quan niệm của mình về những điềumắt thấy tai nghe, những điều từng nếm trải trong cuộc đời mà những cái viết

ra đấy phải vì con người, vì nhân dân, vì đất nước Văn học là nhân học, làchuyện về con người, đời người Những trang văn thực sự là văn khi nhìn vào

đó, đọc nó chúng ta thấy được hình bóng của những năm tháng, của thời đại

đã qua Nơi đó có hình bóng của nhân dân, những con người bình thường vôdanh nhưng chính họ đã làm nên dáng hình đất nước, quê hương, xứ sở Âmthầm và lặng lẽ, bằng bàn tay và khối óc của mình, nhân dân vĩ đại đó đãgom góp, chắt chiu từng gốc khoai, nhành lúa, từng mảnh thời gian, từng góckhông gian để làm nên lịch sử, văn hóa Việt Nam Đọc tùy bút Đỗ Chu tathấy điều đó, ta gặp lại hình ảnh của cha ông ta thuở trước Và ta hiểu vănhóa của một dân tộc, một đất nước không phải là một khái niệm trừu tượng,khó hiểu mà nó chính là cuộc sống mà chúng ta đang từng ngày từng giờ chắtchiu, gom góp xây dựng nên Văn hóa chính là vẻ đẹp trong sáng, hồn hậucủa con người được chắt lọc, kết tinh từ bao thế hệ, qua bao thăng trầm củalịch sử Văn hóa tồn tại ở mọi nơi, mọi chỗ Nơi đâu, có con người và dấutích của nó thì nơi đó văn hóa tồn tại Một dòng sông Thương, sông Cầu ngànnăm vẫn chảy như vậy nhưng nếu thiếu đi những câu thơ, câu hò, những điệuhát mượt mà, sâu lắng thì liệu rằng nó còn có duyên, còn là dòng sông mangđậm màu sắc văn hóa – lịch sử? Những cây đa, bến nước sân đình nếu không

có hồn người, tình người vương vấn nơi đó thì liệu nó có còn tồn tại vĩnh cửutrong tâm thức văn hóa của con người bất chấp sự thách thức của thời gian?

Và những bông hoa nữa Nó tồn tại tự nó, theo quy luật riêng của nó Có sinhthì có diệt, hoa nở rồi tàn Nhưng hương thơm và ánh sắc của nó sẽ không

bao giờ “diệt”, không bao giờ tàn khi con người biết cảm nhận, trân trọng,

nâng niu vẻ đẹp của nó trong tâm hồn và trên những trang văn Đỗ Chu đãlàm được điều đó bằng cuộc đời lao động âm thầm và không ít nhọc nhằn củangười nghệ sĩ Là một nhà văn nhưng cũng là một nhà văn hóa, giữa nhữngbộn bề đúng sai khôn dại ở đời, Đỗ Chu vẫn chọn cho mình một cách đi, cáchhọc, cách viết riêng để những cái đẹp của con người, thiên nhiên mãi đọnglại trên các sáng tác của ông

Tùy bút của Đỗ Chu nổi bật ở cái nhìn văn hóa, ở tấm lòng tri ân với cáitài, cái đẹp ở đời Những vấn đề của cuộc sống xã hội, con người cứ lần lượt đivào trang sách của Đỗ Chu, sâu sắc và đầy ấn tượng Từ vấn đề chính trị kinh tếthời hội nhập cho tới văn hóa, giáo dục, lịch sử, địa lý và đạo lý trong nước và cảthế giới Từ không gian văn hóa Kinh Bắc, Đỗ Chu đưa người đọc đến với cácvùng miền của đất nước và cả không gian văn hóa của nước ngoài Giống nhưcon ong hút nhụy hoa từ những bông hoa của đời sống, không có sự tái tạo củacon ong thì phấn hoa cũng không thể thành mật ngọt Và rõ ràng không có nhữngchuyến bay xa để đem về hương phấn của cuộc đời thì con ong cũng không thể tựmình mãi mãi tạo nên mật ngọt Hành trình làm ra tác phẩm của mỗi tác giả vănhọc cũng vậy Muốn chưng cất những hương sắc được chắt lọc từ vẻ đẹp của conngười, cuộc đời ở khắp mọi nẻo đường, nhà văn phải có những cuộc lên đườngđầy gian nan và vất vả để tìm, để kiếm không chỉ là chất liệu để thêu dệt lên tácphẩm mà còn là cảm hứng, là niềm say mê sáng tạo Và điều quan trọng hơn bêncạnh cảm hứng thì lối viết hay cách chọn vấn đề của người viết cũng làm nên giátrị của tác phẩm Có thể nói với cảm quan văn hóa, nhìn vấn đề gì cũng ra vănhóa của một tư duy nghệ thuật đầy mẫn cảm, tinh tế, Đỗ Chu đã kí thác vào tùybút cái tôi văn hóa của mình

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM CÁI TÔI VĂN HOÁ TRONG TUỲ BÚT ĐỖ CHU

2.1 Một cái tôi gắn bó với các giá trị tự tại

2.1.1 Con người tha thiết với đất đai, sông nước, quê hương

Tình yêu quê hương, bản quán là tình cảm tự nhiên, trong sáng của mỗicon người nhưng nó chỉ có giá trị khi nó được tiếp nhận, kế thừa qua các thế

hệ Tình cảm này thể hiện trong văn học với nhiều phương diện khác nhau Có

thể nó biểu hiện trong hình ảnh của những con người “bám níu” với đất đai,

ruộng vườn quê nhà và cuộc sống lao động đặc trưng của mỗi vùng quê Cũng

có khi tình cảm này được biểu hiện trong hình ảnh của những con người xa quênhưng vẫn luôn nhớ về quê với những hoài niệm không phai nhạt

Tùy bút Tản mạn trước đèn và Thăm thẳm bóng người đã để lại cho

người đọc ấn tượng sâu sắc về một cái tôi tha thiết với đất đai, sông nước,quê hương Tình cảm yêu thương, gắn bó đó có khi được biểu hiện bằngnhững suy nghĩ và cảm xúc trực tiếp của tác giả, có khi được gửi gắm qua thếgiới nhân vật trong tác phẩm của ông

Sinh ra tại vùng thôn quê tỉnh Bắc Giang nhưng lên mười tuổi nhà thơ

đã cùng gia đình chuyển lên Bắc Ninh sinh sống Đến khi học hết phổ thôngthì tham gia nhập ngũ rồi theo đuổi nghiệp văn, quê hương nơi chôn rau cắtrốn dần trở thành xa ngái khi ông khi tìm bến đậu ở đất Hà thành Vì chiếntranh, vì cuộc sống mưu sinh, vì sự tác động của quá trình đô thị hóa màkhông ít người như Đỗ Chu phải xa quê nhưng dường như sợi dây tình cảmgiữa quê hương và những người con sinh ra và lớn lên từ đó không dễ gì bịrạn nứt dù thời gian có thể làm băng hoại mọi thứ Có điều, mỗi con ngườikhi xa quê hương đều mang theo một hình ảnh quê hương cùng những kỉniệm của riêng mình Với Đỗ Chu, ông nhớ và yêu thương không chỉ là mộtKinh Bắc trong hiện tại mà là cả một Kinh Bắc trong quá khứ, trong hoài

niệm của chính ông Quê hương đó gắn liền với những kí ức tuổi thơ, vớidáng hình của những người thân yêu với những buồn vui của một thời.

Trong cuộc hành trình tâm tưởng trở về quê hương, nơi đầu tiên cósức níu kéo tâm hồn Đỗ Chu chính là những ngọn núi bập bùng ánh lửa, làdòng sông quê ắp đầy những kỉ niệm buồn vui, là những âm thanh của tiếng

gà, tiếng cuốc thảng thốt trong mỗi lần hồi nhớ

Trong chiều sâu tâm thức của người Việt, núi - sông gắn bó với nhaunhư hai mặt tồn tại của vũ trụ, biểu hiện mối quan hệ âm - dương trong trờiđất Người Việt đã tìm thấy ở những ngọn núi vẻ uy linh của trời đất, sự minhtriết của trí tuệ và nét thâm trầm cao khiết của tâm hồn Trong tâm thức củacộng đồng, những giá trị tâm linh dường như bao giờ cũng được hun đúc trênnhững ngọn núi cao Hình ảnh ngọn núi Voi trở đi trở lại trong nhiều trangtùy bút của Đỗ Chu như là hiện thân của quá khứ, hiện thân của bóng dángquê xưa với biết bao kiếp người chìm nổi Nó như là cầu nối để Đỗ Chu cóbến neo đậu khi đi trên chuyến đò cập bến trở về quê hương Tuổi thơ ông đãtừng gắn bó với những ngọn núi cùng ánh lửa bập bùng trên đó mỗi khi chiềubuông nắng tắt Đến tận lúc tóc trên đầu điểm bạc ông vẫn muốn một lần nữađược leo lên ngọn núi ăm ắp kỉ niệm thời ấu thơ ấy

Hình ảnh những ngọn núi bập bùng ánh lửa mang dấu ấn đậm nét củavùng miền trung du gò đồi trùng điệp rải khắp đất nước ta Vì thế đọc tùy bút

Đỗ Chu con người như tìm lại được cảm giác gần gũi thân quen của bóngdáng quê nhà Nó không còn là ngọn núi của riêng nhà văn mà tự nó đã mang

ý nghĩa phổ quát để trở thành hình ảnh biểu tượng cho quê hương, xứ sở.Nhất là với những ai sinh ra và lớn lên trên những miền đồi núi trung du trậptrùng thì sẽ gặp lại bóng mình trong bóng dáng của nhà văn những năm thiếuthời, sẽ gặp lại những trạng thái tình cảm, cảm xúc trong những miên manhoài niệm của nhà văn trên từng trang viết Những buổi thả trâu, đốt cỏ trênnúi, mùi khoai sắn nướng vùi trong những đống nhấm, những khuôn mặt trẻthơ nhem nhuốc vì bụi khói và mồ hôi, những trò chơi dân gian như đánh

khăng, đánh đáo, những mối tình thơ dại không nói thành lời của lũ trẻ chốnhương thôn tất cả đều là những kỉ niệm níu giữ tình cảm của nhà văn vớiquê hương Nhớ về những hồi ức tuổi thơ với tâm trạng bồi hồi xao xuyến làcách mà Đỗ Chu thể hiện tình cảm gắn bó tha thiết với cội nguồn xứ sở đãsinh ra và nuôi lớn mình

Chào đời nơi vùng quê quan họ với phong cảnh sông nước hữu tình,

Đỗ Chu không thể không bị ám ảnh bởi bóng hình của những con sông Từsâu thẳm tâm hồn nhà văn đất Kinh Bắc này, các dòng sông vận hành trong lẽtuần hoàn của vũ trụ đã chuyên chở bao nhiêu điều huyền nhiệm của cuộcsống Các dòng sông là nỗi hoài vọng về cái đẹp nào đó chưa đạt tới ở đời.Các dòng sông là nỗi ám ảnh, ước mơ về cội nguồn, về thời xa xưa của dântộc Và không biết tự bao giờ, những dòng sông ấy trở thành trở thành niềmsay mê riêng của một con người vốn sinh ra và lớn lên bên dòng sông quê,được phù sa của dòng sông quê nuôi dưỡng

Là người gắn bó bền chặt với quê hương xứ sở, Đỗ Chu viết nhiều về

dòng sông Thương, sông Cầu với bao nghĩa tình sâu lặng: “Có con sông Thương chảy vào đời tôi, lại có dòng sông Cầu chảy qua đời tôi” Đó là những dòng sông “đã có cả ngàn năm đi vào văn hóa” Trong tâm hồn Đỗ

Chu, đó là nơi gần gũi và thương yêu nhất không chỉ với ông mà với nhữngngười con sinh ra và lớn lên nơi đó Từ hiện thực đi vào trong tâm thức sángtạo của nhà văn, những dòng sông quê đã trở thành dòng sông của đời người,gắn với phận người Mỗi khúc, mỗi đoạn của nó là tâm trạng, suy nghĩ củacái tôi tác giả trước dòng biến dịch của đất trời Dòng sông trở thành mộtngười bạn cố tri của nhà văn Nó chuyên chở những buồn vui, lo lắng, nhữngnỗi niềm cô đơn của con người trên hành trình tìm kiếm cái đẹp ở người, ởđời Có thể thấy, cuộc đời dù có những biến thiên dữ dội nhưng dòng sông thìvẫn vậy, ngàn năm sau vẫn vậy – hiền hòa và đằm thắm như chính tâm hồncon người Kinh Bắc

Ngọn núi, dòng sông cùng những kí ức tuổi thơ đã định hình trong ĐỗChu một điểm dừng chân trong chuyến trở về với quê hương xứ sở, đó làlàng Việt Ngay từ khởi thủy, làng Việt cùng những phong tục tập quán tồntại trong nó là biểu hiện sống động đời sống tinh thần hồn hậu của người Việt

Nam Với Đỗ Chu, “mỗi bước đi tới ngôi làng là một bước tìm về cội nguồn sâu thẳm, tự nuôi dưỡng bằng sữa mẹ đủ sức tiếp nhận những điều mới lạ

mà không giờ đánh mất bản thân mình” của người Việt Làng quê với thiên

nhiên, với con người cùng những nếp sống sinh hoạt… chính là môi trườngvăn hóa mà Đỗ Chu hít thở một cách hồn nhiên, tự nhiên khi chưa hề có ýthức xây dựng cho mình một sự nghiệp văn chương Những ngôi làng đã thực

sự mang đến cho tâm hồn Đỗ Chu những xúc cảm về thiên nhiên, cuộc sống

vô cùng mãnh liệt Gắn liền với những ngôi làng ấy là những đình chùa miếumạo, những phong tục tập quán, những lễ hội theo mùa, những cây đa, bếnnước, sân đình, những cổng làng phủ ngập màu thời gian Tất cả đều mangđậm chất văn hóa Kinh Bắc mà không phải vùng đất nào cũng có

Trong tùy bút Tản mạn trước đèn và Thăm thẳm bóng người, người

đọc nhận ra không chỉ Đỗ Chu nặng tình với đất Kinh Bắc giàu truyền thốngvăn hóa mà các nhân vật của ông cũng nặng tình, nặng nghĩa với quê Mỗingười một hoàn cảnh sống, một cuộc đời, một số phận khác nhau và họ cũng

có những cách thể hiện tình cảm với quê khác nhau Giữa thời buổi chiếntranh, cái chết kề cận thế mà cặp vợ chồng người chủ quán nước ở ngôi đền

Ngọc Liên trong Thăm thẳm bóng người vẫn còng lưng đạp xe suốt mười

ngày phép để tìm quê, tìm mãi không thấy rồi đành ôm nhau ngồi khóc Xaquê từ nhỏ, trôi dạt đến đâu thì bám trụ nơi đó để sinh tồn, quê hương trongtrí nhớ của họ chỉ hiện lên mang máng qua hình ảnh dòng sông đỏ nặng phù

sa, cùng chiếc cổng làng với cây gạo lớn mỗi đêm lại thả những vồng hoaxuống đất lụp bụp như có ma ném trộm; hay nó được gợi khắc bằng hình ảnhcủa những miền đất những dừa là dừa Rất cụ thể mà lại rất chung chung, biếtbao làng quê việt Nam có những hình ảnh quen thuộc ấy Không tìm được

quê cha đất tổ, họ dành lấy tổ quốc làm quê hương, đó là cách xoa dịu vếtthương lòng cho những con người bất hạnh sớm bị trôi dạt khỏi quê hươngcủa mình Viết về nỗi lòng riêng tư của những con người này, Đỗ Chu khéoléo đưa ra một lời khuyên cho mình và những ai đang giữ trong tim hìnhbóng của quê hương Hãy trân trọng và giữ gìn làng Việt cả về hình hài lẫnhồn cốt của nó trước sức cám dỗ của thời buổi kinh tế thị trường đang xâmthực ngày một mạnh mẽ.

Cũng là nghĩa tình sâu sắc với quê hương, nhưng người nữ anh hùng

Dương Thục Trinh trong Kìa đàn hồng hạc (Tản mạn trước đèn) lại có cách

thể hiện khác Cha mẹ cô là người gốc Hà Đông, cô sinh ra ở Hà Nội và lớnlên ở thành phố Sài Gòn Gần hai mươi tuổi cô mới có cơ hội để về thăm quêcha đất tổ nhân một dịp cùng Đoàn Đại biểu phụ nữ miền Nam ra thăm miềnBắc sau khi hiệp định Paris được kí kết Cô tháo chiếc nhẫn mẹ tặng trước lúc

ra Cứ nhờ người bán đi lấy tiền để quy tụ và xây mồ mả ông bà tổ tiên Cô đãgiúp cha mẹ cô ở nơi xa xôi thực hiện một mơ ước mà họ cất giữ trong lòngsuốt một đời xa quê Từ đây có thế thấy, con người ta chỉ có thể thanh thảnsống khi đã làm tròn trách nhiệm và nghĩa vụ với quê hương, nguồn cội Đó

là một nét đẹp làm nên bản sắc của con người Việt Nam xưa và nay

Với những con người khi sinh ra đã nặng tình với sông núi thì quêhương nguồn cội có một sức sống âm ỉ và dai dẳng trong tâm hồn và trái tim

họ Quê hương khiến cho “con người ta rất có thể sinh ra ở một nơi, chết một nơi và suốt đời lại mang lòng thương nhớ một nơi khác” Lúc này quê hương

là biểu tưởng cho những gì gần gụi, thân thiết và có ý nghĩa đặc biệt với mỗicon người Có những vùng trời, vùng đất mà con người không sinh ra ở đónhưng nó lại khiến họ suốt đời phải đi tìm, phải quay trở lại khi còn hơi thở

Chuyến đi dối già của ông Đắc trong Ghi chép ở Ban Mê (Tản mạn trước đèn) là mang ý nghĩa ấy Sinh ra ở Hà thành nhưng thời trai trẻ ông đã từng

bị giam cầm tù ngục nơi nhà Căng Ban Mê Rồi trong kháng chiến chống Mĩ,một người con trai của ông đã vĩnh viễn nằm lại trong một cánh rừng gần mé

sông Sêrêpốc Những buồn vui, đau khổ cùng những kí ức khó quên nơimảnh đất Tây Nguyên xa xôi đã đưa bước chân ông trở lại nơi đây trước khinói lời tạm biệt cõi đời Đến Tây Nguyên để một lần gặp lại cảnh cũ ngườixưa và quan trọng hơn, ông muốn đi tìm phần mộ của đứa con trai đã mất,

muốn mảnh đất Tây Nguyên “cổ sơ và nguyên sinh” kia trả món nợ tình

nghĩa cho ông Cái chết của người con trai nơi chiến trường Tây Nguyên làcâu hỏi lớn trong cuộc đời của ông và bao nhiêu người Ông muốn tìm, muốnđưa con trở lại mảnh đất Hà Nội đã sinh ra nó Tuy nhiên, hình như mảnh đấtTây Nguyên hoang sơ và hùng vĩ một thời, mảnh đất không hẹn mà gắn bó ấylại là nơi trú ngụ của bố con ông, cả tinh thần lẫn thể xác Nó trở thành quêhương thứ hai, trở thành một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của ông

Sức níu kéo và ám ảnh của những mảnh đất ta gọi là quê hương là vậy,dai dẳng và mãnh liệt Nó là nơi con người khởi bước ra đi tìm những miền đất

lạ, là nơi họ hướng vọng về khi tóc trên đầu đã bạc Và không nơi nào khácngoài quê hương có thể đem lại sự bình yên cho con người khi họ đã toàn tấtmột kiếp người

Trong Thăm thẳm bóng người, Đỗ Chu lại đưa người đọc đến với

hình ảnh của ông già người Thanh Nghệ ở ngoại ô Nam Kinh, Trung Quốc –một người suốt đời nhìn về cố hương trong nỗi đau lòng không dứt Mười sáutuổi ông theo gót cụ Phan Bội Châu sang Nhật học rồi quay về Trung Quốc.Thời thế đổi thay, sự nghiệp chung cứ tan rã dần, không thể quay trở về nơi

quê hương bản quán, ông đành “như hạt cải, hạt vừng gieo đâu mọc đấy”, lấy

xứ người làm nơi lưu trú Cuộc sống bình yên nhưng tâm hồn ông không tìm

được sự thanh thản “Sáng nào ông cũng mò ra ngôi chùa cổ cạnh nhà, đứng giữa sân đá mênh mông, tay cầm cái chổi đót cán dài ngập đầu, nhúng chổi vào chậu nước lã ở góc sân rồi cứ thế vừa giật lùi vừa phất chổi viết lia lịa, viết cho kín sân thì thôi Hôm thì viết thơ, hôm thì viết từ, có hôm viết Kinh Thi, chữ đẹp không thể tả, mảnh sân lát đá bỗng hóa thành một sân chữ thảo bút lực tuyệt hảo” [I.2, 146] Đó là những con chữ biết nói Cái tài hoa, tung

hoành bay lượn trong từng nét chữ đã dung chứa bao hoài bão tham vọng củathời trai trẻ mà ông và các đồng chí của ông không thực hiện được Trongnhững đường nét của tác phẩm nghệ thuật sống động đó, ta còn bắt gặp hìnhảnh của những cụ đồ nho mang trong mình cái khí thi thư của một thời vang

bóng Phải chăng, trong công việc tưởng chừng như “lạ lùng” này của ông

già người Việt nơi đất khách đã phần nào chuyển tải được nỗi hoài hươngluôn cháy âm ỉ trong ông suốt thời trai trẻ tới khi về già Quê hương còn đónhưng không thể quay về, ông gửi lòng mình với bao xa xót, đau thươngtrong hình hài của những chữ thảo uốn lượn trên mặt sân trước ngôi chùa cổ.Việc làm với tạng người không bình thường của ông cho thấy ông là mộtngười không đơn giản, vì không đơn giản nên ông không dễ quên đi quá khứ,không thể xóa đi hình ảnh của quê hương xứ sở trong đời sống tâm hồn mình

Vì vậy nỗi hoài hương khiến con người cả đời phải sống trong day dứt, trongniềm hoài vọng âm thầm mà dai dẳng

Mỗi con người luôn tồn tại trong một môi trường sống nhất định Tìnhcảm và sự gắn bó với quê hương không chỉ là tình cảm tự nhiên, sẵn có mà còn

là hệ quả tất yếu trong mối quan hệ, ứng xử của con người với không gian sốngcủa mình Thông qua những nỗi niềm, những suy tư trăn trở của bản thân mình

và của các nhân vật trong tác phẩm, Đỗ Chu đã cho ta thấy quê hương, bản quán

luôn có mối liên hệ bẩm sinh, tự nhiên với con người như “cuống rốn chưa lìa”

dù con người đã trưởng thành, đã già hay đang sống tha hương Thông qua thái

độ của chính nhà văn và các nhân vật của ông, quê hương đã được linh thiênghóa Những gì thuộc về quê hương đã trở nên có hồn, có thần và tác động mạnh

mẽ đến đời sống của con người Qua đó, có thể thấy rằng sự gắn bó với cộinguồn, quê hương xứ sở là phẩm chất có giá trị căn bản nhất của con người Đây

là nét đẹp văn hóa mà Đỗ Chu đi tìm và góp nhặt ở những con người khác nhautrên mọi nẻo đường ông qua Và trước hết nó tỏa rạng trong con người ông, thắpsáng nơi trái tim nặng tình, nặng nghĩa với quê hương của ông, vẻ đẹp này làmnên cốt cách và bản lĩnh văn hóa ở nhà văn

2.1.2 Con người bảo lưu những giá trị uyên nguyên

Trên giang sơn gấm vóc Việt Nam, mỗi một vùng miền đều có mộtnhững vẻ đẹp riêng của mình Trải qua bốn ngàn năm dựng nước và giữnước, vùng Kinh Bắc vẫn còn bảo lưu được những di tích lịch sử và nhữnggiá trị văn hóa truyền thống Đây là một vùng đất có truyền thống văn hóa lâuđời được vật chất hóa bởi bao nhiêu đình chùa miếu mạo, lăng tẩm, thànhquách, được mắc gửi trong những câu hò điệu hát của các liền anh liền chịtrong ngày hội, trong các huyền tích, giai thoạị, những phong tục tập quán vànếp sống cổ truyền

Là vùng đất nằm giữa nội địa cách biển khoảng ba chục kilomet,Kinh Bắc chịu ảnh hưởng của biển về nhiều mặt Núi và sông là những giớihạn địa lý tự nhiên ngăn cách giữa vùng Kinh Bắc với các vùng lân cận.Vìvậy, nằm bên lề của Hà Nội nhưng do vị trí địa lý thuận lợi nên Kinh Bắckhông bị tác động và chi phối bởi quy luật hưng vong cùng những biến thiêncủa lịch sử dân tộc Nơi đây, những giá trị văn hóa cùng những chứng tích,cái nhìn thấy, cái nghe thấy, cái cảm được và cái ngẫm suy vẫn được conngười cùng thời gian lưu giữ cho tới ngày nay Vùng đất này là nơi có nhiềucon sông chảy qua và tỏa đi các hướng khác nhau, tạo điều kiện cho giao lưuvăn hóa giữa các vùng miền ngược xuôi Để rồi, những nét đẹp văn hóa củacác vùng quê khác nhau dồn tụ về đây, được Kinh Bắc hóa và trở thành bản

sắc văn hóa đặc trưng của vùng người vùng đất “diễm hảo, huê tình”.

Sinh ra và lớn lên từ cái nôi văn hóa đặc trưng của đất Bắc, con

người nơi đây cũng có những nét tính cách riêng “quê mùa, chất phác nhưng thiên về có trước có sau, ít sự đảo điên, suy tệ phần nhiều ngay thẳng trung thực” Tuy mang tính địa phương nhưng những nét đẹp văn hóa của cảnh của

người Kinh Bắc vẫn có tính điển hình chung và không vượt ra ngoài tínhnhân loại, tính người, tính thế giới

Đỗ Chu là người con của đất Kinh Bắc Ngay từ nhỏ ông đã hấp thụnhững nét đẹp văn hóa của quê hương mình vào giọng nói, tiếng cười và cả