hướng dẫn học sinh phân tích chất thơ đời sống trong truyện ngắn vợ nhặt của kim lân

Trong luận án Tiến sĩ nghệ thuật năm 2007, tác giả Lê Văn Sửu có cách hiểu: “Chất thơ không phải là câu thơ hay bài thơ cụ thể, mà là chỉ phẩm chất của các sự vật, hiện tượng, cảnh vật…g

MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Văn học có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của con người Việchọc văn trong nhà trường từ nhiều năm nay được coi là một trong những mônhọc chính Môn văn có phân môn giảng văn chiếm tỉ lệ lớn các tiết học văntrong nhà trường Phân môn này góp phần tích cực trong việc hình thành nhâncách, nuôi dưỡng tâm hồn học sinh

Với khả năng riêng của những hình tượng nghệ thuật được nghệ sĩ sángtạo lên nên văn học có tác dụng sâu sắc và lâu bền đến đời sống tâm hồn và trítuệ của bạn đọc Đời sống con người thì hữu hạn nhưng cuộc sống của nhữngtác phẩm ưu tú của loài người thì mãi mãi tươi xanh, có khả năng khơi nguồnsáng tạo mãnh liệt cho con người và tiếp tục làm phong phó cho tâm hồn baothế hệ Là cây bút truyện ngắn xuất sắc, tạo dựng được một vị trí chắc chắntrong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam, từ lâu nay, một số tác phẩm tiêu biểu

của Kim Lân được xếp vào loại gần nh “thần bót”: “Làng”, “Vợ nhặt” Hai

tác phẩm này đã được tuyển chọn vào chương trình giảng dạy văn học ởtrường phổ thông Mà giữa hai truyện Êy thì theo dư luận của nhiều bạn văn

do chính Kim Lân phản ánh, “Vợ nhặt” có phần xuất sắc hơn “Làng”.

“Vợ nhặt” được xây dựng trên bối cảnh của năm Êt Dậu, cái năm vẫn

được nhiều người lớn tuổi quen gọi là “năm đói” Cái nạn đói của năm Êt Dậu

không bao giờ quên được Êy có lẽ là tai hoạ thảm khốc nhất của một dân tộc

mà số phận vốn đã lắm tai nhiều họa Bởi lẽ, chưa có một thuỷ tai, hỏa tai nào,chưa có một dịch bệnh nào, và thậm chí chưa có một cuộc chiến tranh nào đã

có thể – nh cái nạn đói khủng khiếp kia – cướp đi của nước Việt Nam ngótmột phần mười dân số

Trong tiến trình văn học Việt Nam, nhiều nhà văn, nhà thơ đã viết về nạn

đói: Phạm Đình Hổ trong “Vò trung tuỳ bút” kể chuyện mùa màng thất bát, cả

một vùng rộng lớn ở Thái Bình lúa ngô chết rục, chỉ thấy chồn, cáo chạy

nhông đào bới…Nguyễn Du trong “Sở kiến hành” tả cảnh một gia đình đói

rách đi ăn xin…Và Thạch Lam, Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố…Song

dường như chưa mét ai đặc tả, cực tả rõ nét cái nạn đói năm Êt Dậu 1945 ởmột thời gian cụ thể, một không gian đậm đặc như Kim Lân đã làm Trong

truyện “Đôi mắt”, năm 1948 Nam Cao còng từng dự cảm về “cái hồi đói

khủng khiếp mà có lẽ đến năm 2000, con cháu chúng ta vẫn còn kể lại cho

nhau nghe để rùng mình” [53] Ngày nay, đọc “Vợ nhặt” của Kim Lân, chúng

ta không chỉ nghe lời kể của nhà văn mà như đang trực tiếp sống giữa thờiđiểm, cái nơi chốn đói nghèo Êt Dậu Êy: nhìn rõ cỏ cây, nhà cửa, bãng ngườidật dờ, nghe rõ những tiếng quạ kêu thê thiết, tiếng người khóc hờ tỉ tê, ngửithÊy mùi gây gây của xác người, mùi khét lẹt của đống rấm để xua đi mùi tử

khí…Chúng ta không chỉ “rùng mình” mà còn khiếp sợ, xót thương, ngột

ngạt Văn chương hay chính đây cuộc đời đích thực đang hiện về? cái chết lantràn, bao phủ Đời người, kiếp nhân sinh giống như một đống tro tàn lạnhngắt

“Vợ nhặt” của Kim Lân là một trong những tác phẩm xuất sắc của văn xuôi

hiện đại Việt Nam đã phản ánh chân thực nạn đói cuả dân tộc năm 1945 Vàcũng là một trong những tác phẩm tiêu biểu của dòng văn học hiện thực ViệtNam sau cách mạng tháng Tám 1945 Vì vậy, tác phẩm đã được khám phá trênnhiều bình diện: giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, tình huống truyện độc đáo…Các ý kiến thật phong phó, chứa đựng một cách cảm, cách hiểu, cách đánh giá

Tuy nhiên, tác phẩm văn học nói chung, truyện ngắn “Vợ nhặt” nói riêng là một

cái gì không cùng, hàm chứa trong nã bao tầng ý nghĩa Bởi thế, cho dù đã có

nhiều ý kiến khám phá, khai thác nhưng mạch nước ngầm của tác phẩm “Vợ

nhặt” chưa phải đã cạn kiệt, vẫn còn khoảng trống chưa được khám phá Vì vậy,

những giá trị tiềm tàng của truyện ngắn “Vợ nhặt” đòi hỏi tiếp tục được kiếm

tìm

Sau khi tìm hiểu kĩ tác phẩm “Vợ nhặt”, chúng tôi nhận thấy ngoài giá trị

hiện thực, giá trị nhân đạo trên mỗi trang văn, ở mỗi nhân vật thấy phảng phấtchất thơ của đời sống

Xuất phát từ những lÝ do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Hướng

dẫn học sinh phân tÝch chất thơ đời sống trong truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân” Với đề tài này, người viết luận văn hi vọng góp thêm một cách

cảm nhận mới về một tác phẩm văn xuôi tiêu biÓu của nền văn học Việt Nam

II XÁC ĐỊNH KHÁI NIỆM

Luận văn không nhằm mục đích lí luận, nghĩa là không nhằm giải quyếtnhững vấn đề về lí luận văn học Tuy nhiên, để giải quyết đề tài của mình,người viết không thể không xác định quan niệm nhất định về khái niệm phức

tạp, rất khó định nghĩa và mới mẻ này: Khái niệm “chất thơ đời sống” trong

văn xuôi

Đây là lần đầu tiên, khái niệm “chất thơ đêi sống” được đề cập đến trong

khuôn khổ một luận văn Vì vậy, để đưa ra được một quan niệm tương đối vềkhái niệm này, người viết luận văn nhận thấy cần phải dựa vào những lí giải,khái niệm về chất thơ và chất thơ trong văn xuôi Vì đó là những cái cótrước,đã được một số công trình và nhà nghiên cứu tìm hiểu Và vì giữa chúng

có chung nội hàm: “chất thơ”

Chất thơ tuy có thÊy được sử dụng trong một số bài viết hay công trìnhnghiên cứu, song bản thân nội hàm thuật ngữ này lại có Ýt công trình nghiêncứu về nã Trong điều kiện ở Việt Nam, việc tiếp cận được với khái niệm chấtthơ không phải là dễ bởi hầu nh trong các thư viện chưa thÊy có nguồn tư liệudịch hay Ên phẩm nguyên bản

Có thể nói, chất thơ là một trong những chất khó nắm bắt và lí giải Chotới nay, chất thơ vẫn chưa được khám phá về mặt lí thuyết tới độ minh bạch

nh ta hằng mong muốn Ở Việt Nam, cũng chưa có công trình nào đưa ra một

khái niệm cụ thể hoàn chỉnh về chất thơ Trong “Từ điển bách khoa Việt

Nam” có đưa ra một nhận định về chất thơ dưới dạng mô tả các thuộc tính của

thơ như sau: “Chất thơ là một khái niệm trừu tượng, nhưng có thể chỉ định mấy thuộc tính cơ bản sau: chất thơ được thể hiện ở sự phong phó của những

cảm xúc, ở những hình ảnh cô đọng, ở những ý nghiã sâu xa có tính chất hàm

Èn (ngầm), và ở sự hoà điệu về mặt âm vận, vần và nhịp.”

Trên cơ sở chỉ ra những đặc trưng cơ bản của thơ, “Từ điển thuật ngữ

văn học” quan niệm về chất thơ là: “Khái niệm dùng để chỉ những sáng tác

văn học (bằng văn vần hoặc văn xuôi) giàu cảm xúc, nội dung cô đọng, ngôn ngữ giàu hình ảnh, nhịp điệu Lý tưởng và khát vọng đông đảo của nhân dân, chủ nghiã nhân đạo với những biểu hiện lịch sử của nó là tiêu chuẩn khách quan cho chất thơ chân chính ở mỗi thời đại”.

Trong luận án Tiến sĩ nghệ thuật năm 2007, tác giả Lê Văn Sửu có cách

hiểu: “Chất thơ không phải là câu thơ hay bài thơ cụ thể, mà là chỉ phẩm chất của các sự vật, hiện tượng, cảnh vật…gợi về cái Đẹp, khiÕn con người phải rung động, xúc cảm” [54] Nh vậy, cái đẹp trong chất thơ thường mang màu sắc

lãng mạn Nhiều khi cái đẹp được nhà văn đẩy lên đến mức lí tưởng Toàn bộ

vẻ đẹp và sức mạnh của chất thơ là ở chỗ nó được xây dựng lên với những ciđẹp, cái cao cả để đối lập với thế giới thực dụng Con người của chất thơ mang

vẻ đẹp lí tưởng Họ được các nhà văn miêu tả là những con người nằn ngoài quiluật tha hoá của cuộc sống hàng ngày, họ phải đứng cao hơn những người bìnhthường khác Có khi họ là những con người say mê lí tưởng, có tầm vóc khác

thường, tâm trạng khác thường

Dùa vào những cơ sở trên đi đến khẳng định rằng chất thơ và chất thơtrong văn xuôi có mét số đặc trưng nổi bật: là sự kết tinh của cái đẹp, là tiếngnói của tình cảm, cảm xúc, là khát vọng, là mơ ước của con người để vươn tớicái đẹp thanh cao Và chất thơ còn có một ý nghiã rất lớn trong việc bồi đắpđời sống tinh thần cho con người, nó góp phần hoàn thiện nhân cách và tăngphần lí tưởng cho cuộc sống Nó khiến cho nhà văn Thạch Lam đã luôn kì

vọng rằng chất thơ Êy có thể làm "vừa thay đổi một thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn".

Chất thơ và chất thơ đời sống có chung nội hàm “chất thơ”, đều bắt

nguồn từ cuộc sống và quay trở lại phục vụ cuộc sống nên có sự tương đồng

nh sau: trực tiếp hoặc gián tiếp đều bắt nguồn từ khát vọng về cái đẹp, cái cao

cả Có mét ý nghiã rất lớn trong việc bồi đắp đời sống tinh thần cho conngười, góp phần hoàn thiện nhân cách và tăng phần lí tưởng cho cuộc sống.Chất thơ và chất thơ đời sống còn đem đến cho con người khát vọng sống,niềm tin yêu cuộc sống và con người

Song, chất thơ đời sống có những biểu hiện khác chất thơ Thứ nhất, cáiđẹp trong chất thơ đời sống thường không nằm ở những vẻ đẹp lí tưởng,những khung cảnh thiên nhiên lãng mạn, những câu văn chải chuốt, cô đọnghàm súc hay giàu hình ảnh, nhịp điệu Cái đẹp trong chất thơ đời sống chủ yếumang màu sắc đời thường Nhiều khi cái đẹp Êy được nhà văn cho Èn mìnhdưới một lớp vỏ xù xì, thô ráp, xấu xí, quê kệch, rách rưới Theo giáo sư

Nguyễn Đăng Mạnh thì: “cái gì đối lập với cái phàm tục là chất thơ” Mà cái

phàm tục chủ yếu có trong đời sống thường nhật, là những cái tầm thường,phàm tục Trong khi đó, chất thơ đời sống bắt nguồn từ cuộc sống hiện thực,còn nhiều bộn bề, ngang trái, đắng cay, thậm chí từ trong những thứ bị coi làtầm thường, trần tục vẫn lấp lánh vẻ đẹp của cuộc sống, cuả tâm hồn conngười Toàn bộ vẻ đẹp và sức mạnh của chất thơ đời sống là ở chỗ nó đượcxây dựng lên với những vẻ đẹp về tình người để đối lập với cuộc sống nghèođói, khắc nghiệt, nhiều bon chen, tranh giành

Thứ hai, chất thơ đêi sống thể hiện vẻ đẹp của những con người đờithường, bình thường, thậm chí là tầm thường Họ là những con người khôngnằm ngoài qui luật tha hoá của cuộc sống hàng ngày Có khi họ là những conngười chưa biết đến lí tưởng, có tầm vóc bình thường, tâm trạng bình thường.Nhưng cái để tạo nên vẻ đẹp ở những con người này là những người tốt, có tÊmlòng bao dung, cao thượng và tấm lòng của họ vĩnh viễn không bị xoá nhoà bởinhững điều xấu xa, bụi bặm của cuộc sống xã hội đang diễn ra xung quangmình

Thứ ba, vẻ đẹp của chất thơ đời sống thể hiện cụ thể, rõ ràng không mơ

hồ, vô định Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Kiên, đi tìm chất thơ trong truyện

ngắn có nghiã là “đi tìm cái ta chỉ có thể cảm thấy, nếu chỉ nó ra rành rành, phân tích nó, lập tức nó sẽ trở nên mơ hồ” Gần gũi với ý kiến này là cách hiểu: “Khái niệm chất thơ vẫn được dùng để chỉ về cái nên thơ, cái có vẻ thơ, cái gợi về thơ…chứ không phải hoàn toàn là câu thơ hay bài thơ Đó là một phẩm chất vô định hình của sự vật, hiện tượng…mà ta chỉ có thể nhận biết thông qua sự cảm” [54] Có cách hiểu nh vậy bởi vì cái phẩm chất thơ đẹp đẽ

trong văn xuôi, một cách trực tiếp hoặc gián tiếp đều bắt nguồn từ cái đẹpmang màu sắc lí tưởng, cái cao thượng đối lập với cái phàm tục Đó là những

vẻ đẹp lung linh nhưng huyền ảo, khác xa với cuộc sống đời thường Vì vậynếu phân tích, chỉ nó ra rành rành thì vẻ đẹp đó sẽ hao hụt hoặc biến mất Do

đó chỉ “cảm” thấy mà thôi Trái lại, vẻ đẹp của chất thơ đời sống bắt nguồn từcuộc sống đời thường, mang vẻ đẹp của màu sắc đời thường bởi vì chất thơđời sống không né tránh hiện thực nó phản ánh mọi khía cạnh của cuộc sốngcủa tâm hồn con người Mà cuộc sống con người luôn có hai mặt ánh sáng vàbóng tối Chất thơ đời sống không chỉ nằm ở “mảng sáng” của cuộc đời, mảngluôn gợi về cái Đẹp mà còn xuất hiện ở “mảng tối” của cuộc đời, ở đó cónhững thứ xấu xí, quê kệch, rách rưới, nghèo đói, những cái bình thường,thậm chí là tầm thường Nhưng vượt lên trên tất cả, từ trong bóng tối Êy vẫnlấp lánh những điều tốt đẹp thuộc về nhân bản, về thiên lương của con người:tình yêu thương, che chở, đùm bọc, có khát vọng sống mãnh liệt, có niềm tinvào con người và cuộc sống Chính vì vậy mà phẩm chất của chất thơ đời sốngrất rõ ràng Ta có thể chỉ ra, phân tích nó Và càng phân tích sâu sắc thì vẻ đẹpcủa chất thơ đời sống càng biểu hiện rõ nét, sinh động

Đối tượng nghiên cứu mà chúng tôi muốn nhấn mạnh trong luận văn này

là phân tích chất thơ đời sống trong một tác phẩm văn xuôi Căn cứ vào nhữngsuy nghĩ, hiểu biết của cá nhân và nhất là xuất phát từ nhiệm vụ của đề tài luậnvăn, người viết mạnh dạn trình bầy quan niệm của mình về khái niệm chất thơđời sống như sau: Chất thơ đời sống trong văn xuôi thể hiện vẻ đẹp của đờisống con người, vẻ đẹp của tâm hồn con người, biểu hiện rõ nét ở: tình yêu

thương, đùm bọc, chia sẻ; khát vọng sống mạnh mẽ và niềm lạc quan, tin tưởngvào tương lai tốt đẹp mặc dù đang sống trong cuộc sống khắc nghiệt, khốncùng.

Truyện “Vợ nhặt” được Kim Lân viết sau hòa bình 1954 Vì vậy, vẻ đẹp

của tình người, cảm hứng nhân bản, nhân đạo đằm thêm, mang ý nghĩa cao

rộng hơn so với những truyện trước đó (Đứa con người vợ lẽ, Cô Vịa, Làng,

Con chó xấu xí) Tình người trong câu chuyện phải chăng là sự cảm thương,

đùm bọc, nương tựa vào nhau giữa những con người khốn khổ để cùng nhauchống lại cái đói, cái nghèo hèn trong những đêm đen cuộc sống mà xây dựnglại đời mình, vun đắp cho hạnh phúc gia đình trước mắt và lâu dài về sau Tìnhngười đó phải chăng là tình thương rồi đến tình yêu, tình vợ chồng, mẹ con.Tình người đó phải chăng là lòng bao dung, tinh thần trách nhiệm giữa nhữngcon người trong mét gia đình Và … tình người đó phải chăng còn là những

ước mơ, khát vọng hướng tới ngày mai, hướng tới sự thay đổi, hướng tới “lá

cờ đỏ bay phấp phới” dẫn đầu đòan biểu tình như ở phần kết của câu chuyện.

Và, cảm hứng nhân bản tóat ra trong từng câu chữ, từng tình huống, chi tiếttruyện không chỉ là nỗi cảm thương cho các nhân vật trong truyện mà chính là

sự giãi bày một chặng đời cơ cực của chính mình “Tôi với nhà tôi cũng từ nhà quê ra Hà Nội bán cám, cũng đẩy xe bò… Còn cảnh ăn cháo cám, tôi với nhà tôi cũng đã từng…Tất cả những cái đó, lúc viết cứ tự dưng nhớ ra, ghi

lại, rồi thành truyện… ”[1] Nhà văn đã tâm sự nh thế về trường hợp viết “Vợ

nhặt” Tác phẩm Êm nóng hơi thở, mồ hôi và nước mắt của tác giả Cảm hứng

nhân bản của “Vợ nhặt” nói riêng, rất nhiều truyện của Kim Lân nói chung

không chỉ là sự phát hiện mà còn khẳng định bản chất lành mạnh, khỏe khoắn

trong nhân cách người lao động như khẳng định một chân lí “Ngững người

đói, họ không nghĩ đến cái chết, mà họ nghĩ đến cái sống Và người đói ngày

Êy cũng có đạo lí của họ” – lời tâm sự của nhà văn về truyện ngắn “Vợ nhặt”.

Cái đạo lí Êy của những con người đau khổ phải chăng là niềm mong đợi, khát

khao một cuộc đổi đời mà “lá cờ đỏ” của Việt Minh đang vẫy gọi họ Cảm

hứng nhân bản trong “Vợ nhặt” “có màu sắc cách mạng”, mang ý nghĩa thức

tỉnh, gieo mầm cho những niềm tin, niềm hy vọng… lớn lao, mạnh mẽ

Từ những giá trị trên, theo chúng tôi tìm hiểu, truyện ngắn “Vợ nhặt” của

Kim Lân đã có một số công trình nghiên cứu:

- “Xây dùng hệ thống tình huống có vấn đề để phát huy tính tích cực,

sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy học tác phẩm “Vợ nhặt” của Kim

Lân” - ĐHSP Hà Nội – 2006 của Trần Thị Quỳnh Hoa

- “Dạy học truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân cho học sinh trung học

phổ thông từ cái nhìn văn hóa” - ĐHSP Hà Nội – 2006 của Nguyễn Thị ThuThảo

ngoài ra tác phẩm “Vợ nhặt” còn có trong một số đề tài nghiên cứu khác

về các truyện ngắn của Kim Lân nh:

- “Những giá trị tiêu biểu về tư tưởng và nghệ thuật của truyện ngắn Kim Lân” - ĐHSP Hà Nội – 1997 của Nguyễn Văn Bao.

- “Những đặc sắc của truyện ngắn Kim Lân” - ĐHSP Hà Nội – 2002 của

Nguyễn Tiến Đức

“Nông thôn và hình ảnh người nông dân trong sáng tác của Kim Lân”

-ĐHSP Hà Nội – 2003 của Mã Thu Hà

- “Phong cách nghệ thuật Kim Lân” - ĐHSP Hà Nội – 2004 của Nguyễn

Thị Thu

- “Văn hóa Kinh Bắc và phong cách nghệ thuật Kim Lân” - ĐHSP Hà

Nội – 2005 của Phạm Thị Nga

- “Truyện ngắn Kim Lân, nhìn từ phong cách thể loại” - ĐHSP Hà Nội –

2005 của Đặng Thị Minh Ngọc

- “Văn hóa làng trong truyện ngắn Kim Lân” - ĐHSP Hà Nội – 2006 của

Vũ Thị Đỗ Quyên

Bên cạnh những công trình nghiên cứu liên quan đến tác phẩm “Vợ

nhặt”, về tác phẩm “Vợ nhặt” còn phải kể đến những bài phân tích, bình

giảng về truyện ngắn “Vợ nhặt”, một tác phẩm được chọn giảng trong nhà

trường ở chương trình lớp 12

- Bài Phân tích tác phẩm “Vợ nhặt” trong “Để học tốt văn 12”

- Bài viết “Sự sống đối mặt với cái chết” của Nguyễn Thị Thanh Cảnh trong “Tiếng nói tri âm” – tập 1.

- Bài viết “Bóng tối và ánh sáng trong câu chuyện nhặt vợ” của Trần Đồng Minh trong “Tiếng nói tri âm” – tập 1.

- Bài viết “Ngọn lửa tình người thắp giữa đêm đen cuộc sống” của Vũ Dương Quỹ trong “Về mét số nhân vật trong sách văn 12”

- Bài “Tác giả Kim Lân và hình tượng người đàn bà không tên trong

“Vợ nhặt”” của Trương Vũ Thiên An trên báo Giáo dục và thời đại – 1998.

Đây là những công trình khoa học nghiên cứu một cách công phu, hệthống, nêu bật được những giá trị tiêu biểu về nội dung và nghệ thuật của

truyện ngắn Kim Lân nói chung, tác phẩm “Vợ nhặt” nói riêng Tuy nhiên việc tiếp cận truyện ngắn “Vợ nhặt” ở khía cạnh chất thơ đời sống thì vẫn còn

là khoảng trống, chưa có công trình nào nghiên cứu Chính vì vậy, chúng tôi

mới lựa chọn đề tài: “Hướng dẫn học sinh phân tích chất thơ đời sống trong

tác phẩm “Vợ nhặt” của Kim Lân”.

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để hoàn thành nhiệm vụ của luận văn, chúng tôi sử dụng các phươngpháp: phát hiện, cảm nhận, phân tích, đánh giá sẽ giúp người viết làm sáng tỏluận điểm của luận văn

V MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Chọn đề tài “Hướng dẫn học sinh phân tích chất thơ đời sống trong tác

phẩm “Vợ nhặt” của Kim Lân”, tác giả luận văn mong muốn đạt được hai

VI NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Từ mục đích trên, chúng tôi đặt ra nhiệm vụ hướng dẫn học sinh phân

tích chất thơ đòi sống trong truyện ngắn “Vợ nhặt” ở một số phương diện sau:

VII ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN

Việc phát hiện, phân tích về chất thơ đời sống trong truyện ngắn “Vợ

nhặt” của Kim Lân có thể xem là một đóng góp mới mẻ của luận văn Chất

thơ đòi sống không phủ định giá trị tố cáo hiện thực vốn có của tác phẩm mà

nó còn bổ sung hiện thực thứ hai: hiện thực đời sống tâm hồn con người trongthời kì khắc nghiệt, khốn cùng Điều đó khiến cho giá trị hiện thực của truyệnngắn thêm sâu sắc và toàn diện Từ đó, chúng tôI hi vọng góp thêm một tiếng

nói nhằm khẳng định những giá trị đặc sắc của truyện ngắn “Vợ nhặt”.

VIII CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phầnphụ lục Nội dung chính của luận văn được chia thành 3 chương nh sau:

Chương 1: Biểu hiện của chất thơ đời sống trong truyện ngắn “Vợ nhặt”

của Kim Lân

Chương 2: Các phương pháp, biện pháp hướng dẫn học sinh phân tích

chất thơ đời sống trong truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân.

Chương 3: Thiết kế giáo án dạy học truyện ngắn “Vợ nhặt”theo hướng

phân tích chất thơ đời sống của tác phẩm

Chương 1

BIỂU HIỆN CỦA CHẤT THƠ ĐỜI SỐNG TRONG TRUYỆN NGẮN

“VỢ NHẶT” CỦA KIM LÂN 1.1 TÌNH HUỐNG TRUYỆN GÓP PHẦN TẠO CHO TÁC PHẨM MANG

ÂM HƯỞNG MỘT BÀI CA SỰ SỐNG

Nói đến nghệ thuật truyện ngắn, người ta thường coi ba yếu tố sau đây là

cơ bản nhất: tình huống truyện, nhân vật truyện và cách trần thuật Có nhiềutruyện ngắn, sự sáng tạo tình huống đóng vai trò then chốt Đặt vào tìnhhuống Êy, nhân vật truyện bộc lộ sâu sắc tâm lí, tính cách Tư tưởng của thiêntruyện cũng nhờ thế mà được thể hiện đậm đà Và xoay quanh tình huống Êy,

các tình tiết cũng trở nên hấp dẫn Truyện “Vợ nhặt” của Kim Lân thuộc loại

tác phẩm nh thế

Là một truyện ngắn hay, “Vợ nhặt” của Kim Lân đã thu hút sự chú ý của

đông đảo người yêu văn chương Không Ýt vẻ đẹp sâu xa của tác phẩm đãđược khám phá Chỉ riêng khâu tình huống truyện, người nghiên cứu đã nhặtđược khá nhiều điều lí thú Và theo người viết luận văn, tình huống truyện

“Vợ nhặt” đã góp phần tạo cho tác phẩm mang âm hưởng một bài ca sự sống.

Một bài ca ca ngợi vẻ đẹp của đời sống và vẻ đẹp của tâm hồn con người trongnhững năm tháng khó khăn nhất của cuộc sống Đồng thời bài ca sự sống

trong “Vợ nhặt” chính là một biểu hiện rõ nét về chất thơ đời sống trong tác

phẩm

Vấn đề tình huống trong nghệ thuật từ lâu nay đã được giới nghiên cứu vàsáng tác đặc biệt quan tâm Phát huy sở trường tư duy bằng hình ảnh hìnhtượng, có người sáng tác đã coi tình huống là “cái tình thế nảy ra truyện”, là

“lát cắt” của đời sống mà qua đó có thể thấy được cả trăm năm của đời thảomộc, là “một khoảnh khắc mà trong đó sự sống hiện ra rất đậm đặc”, “khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người, thậm chí cả một đời nhân loại” (Nguyễn

Minh Châu) Ý ông muốn nhấn mạnh vào tính nghịch lí của nó: Tuy chỉ là mộtkhoảnh khắc ngắn ngủi song lại giúp người ta có thể hình dung được diện mạotoàn thể của cả đời sống Người làm lí luận thì hình dung tình huống như hạtnhân cấu trúc của thể loại truyện ngắn, nó sắm vai một nhà tổ chức đối vớitoàn bộ thiên truyện Chung quy, tình huống vẫn được hiểu như một loại sựkiện đặc biệt của đời sống được sáng tạo ra theo hướng lạ hóa Tại đó, vẻ đẹpnhân vật được hiện hình ảnh sắc nét, ý nghĩa tư tưởng được phát lộ toàn vẹn.Người viết có được một tình huống đặc sắc là đã có một tiền đề khá chắc chắncho thành công của một truyện ngắn Còn người đọc nắm được tình huống thìxem như có một chìa khóa tin cậy để mở vào thế giới bí Èn của tác phẩm.Truyện ngắn Kim Lân bao giờ cũng hấp dẫn mà “Vợ nhặt” là một tiêubiểu Sức hấp dẫn của những trang văn Êy là bởi cái tài và cái tâm của ngườicầm bút Bởi những nhân vật sống động Bởi ngôn ngữ nghệ thuật giản dị màsúc tích… và bởi một yếu tố vô cùng quan trọng: nghệ thuật sáng tạo tìnhhuống truyện độc đáo, hấp dẫn Kim Lân rất chú trọng thủ pháp nghệ thuậtnày Ông gọi khái niệm tình huống truyện bằng cái tên giản dị: “cảnh ngộ”

[50] Nhà văn quan niệm: viết truyện ngắn phải hấp dẫn, phải làm cho ngườiđọc muốn đọc mãi và càng đọc càng thấy thích thú Muốn vậy cần phải đặtnhân vật vào những cảnh ngộ Ðo le, ngang trái, trớ trêu, khó xử, buộc nhân

vật phải lựa chọn cách giải quyết, nhờ đó phẩm chất, tính cách nhân vật đượcbộc lộ một cách rõ nét.

Dễ thấy rằng hạt nhân của truyện ngắn “Vợ nhặt” “là một cuộc hôn nhân lì

lạ” Nó kì lạ Ýt nhất vì ba lẽ: Một là, sù đảo lộn về giá trị: Tràng – một gã trainghèo khổ, thô kệch, lại là dân ngụ cư, lâu nay Õ vợ, bỗng dưng “nhặt” được

vợ mà là vợ theo không Hai là, sự ngược đời: Tràng lấy vợ trong lúc không ailại đi lấy vợ, giữa những ngày nạn đói đang lăm le cướp đi mạng sống của mỗingười Ba là, nghịch lí: một đám cưới thiếu tất cả mà lại nh đủ cả Và từ những

lẽ kì lạ Êy đã nảy sinh một số tình huống: giả mà thật, đùa mà nghiêm trang,ngạc nhiên xen lẫn buồn, vui, lo âu, hi vọng

1.1.1 Tình huống giả mà thật, đùa mà không đùa, đùa mà nghiêm trang đúng mực.

Hôn nhân là một truyện hệ trọng và thiêng liêng bậc nhất của đời sốngnhân sinh, Êy thế mà ở đây, hoàn cảnh tai ác và cả con người nữa như muốnthành trò đùa – “Tràng chỉ tầm phơ tầm phào đâu có hai lần mà thành chuyện”.

Cuộc gặp gỡ ngẫu nhiên mà nh duyên trời, nh số kiếp dun rủi Tràng và cô ả(chỉ thoang thoảng nhớ mặt chứ cũng chưa biết tên) gặp nhau hai lần bên hèphố trong một thời gian rất ngắn, cả hai chỉ nói “tầm phơ tầm phào” vài lời, rồithết nhau một bữa “tiệc vỉa hè” gồm bèn bát bánh đúc mà thành vợ thành chồng

Họ đến rồi gắn bó với nhau ngỡ nh ngẫu nhiên, trái khoáy, vu vơ

Song tìm hiểu kĩ một chút, ta vẫn tìm thấy trong đó những nguyên cớ đẹp

đẽ bên trong của cả hai người, một biểu hiện của chất thơ đời sống trong tácphẩm Mở đầu cuộc “tìm hiểu, tỏ tình”, Tràng cất tiếng hò, nêu sự hấp dẫn bằng

“cơm trắng mấy giò” Cô gái không tin nhưng Tràng khẳng định “thật đấy”

Ngay sau lời khẳng định chắc nh đinh đóng cột, “ả ta đứng vùng ngay dậy, ton ton chạy lại đẩy xe cho Tràng” rồi “liếc mắt, cười tít”, cười tình tứ – cáicười mà từ cha sinh mẹ đẻ đến giờ chưa bao giờ Tràng nhận được Lần thứ hai

gặp lại, Tràng mời “ăn miếng giầu cái đã” nhưng cô gái không ăn, theo yêu

cầu của cô, cuối cùng Tràng mời “bốn bát bánh đúc” Sau khi ăn xong, lại bằngmột câu nói đùa, họ nên vợ nên chồng.

Nh vậy hai lần gặp gỡ là hai lần nói đùa, là hai lần diễn ra những điềuTràng, cô ả và độc giả không ngờ tới Lần thứ nhất, trong khi kéo xe bò thócvào dốc tỉnh, hắn chỉ hò một câu cho đỡ nhọc, cho có thêm sức mạnh để vượtqua con dốc chứ không có ý chòng ghẹo cô nào, không nghĩ rằng chỉ bằng câu

hò Êy mà lại có một cô gái chạy ra đẩy xe bò cho mình, không những thế cô ảcòn cười tình tứ với Tràng Một câu hò cho vui, cho đỡ mệt cất lên vu vơ,ỡm

ờ, đùa cợt nhưng dẫn đến sự thật nằm ngoài suy đoán của Tràng, cái sự thậtkhiến hắn có thêm sức mạnh thật sự để kéo xe bò thóc vượt qua con dốc, cái

sự thật mà hắn không ngờ tới đã xảy ra Câu hò của Tràng không những tạonên tình huống giả mà thật, đùa mà không đùa mà còn thể hiện niềm vui sốngcủa người dân lao động trong những lúc khó khăn nhất Có thể nói những câu

hò, điệu hát, câu ví…trong kho tàng dân gian Việt Nam thể hiện đời sống tinhthần phong phó trong sáng, thể hiện niềm tin, niềm lạc quan bất diệt vào cuộcsống và tương lai của người dân đất Việt nhưng không phải bất kì ai đều tìmthấy điều đó Trong hoàn cảnh của Tràng lúc này, bữa ăn hàng ngày chỉ là

“cháo lâng bõng”, “rau chuối thái rối” và “cám đắng chát” thì “cơm trắng mấy giò” là xa vời, chỉ có trong tưởng tượng, trong giấc mơ Và chắc chắn, Tràng

biết rằng giấc mơ Êy không biết khi nào mới trở thành hiện thực nhưng hắnvẫn mơ, vẫn nghĩ đến ngay trong lúc khó nhọc nhất Điều này cho thấy, dùtrong bất kì hoàn cảnh nào, ước mơ về một cuộc sống tốt đẹp hơn không baogiê bị thui chột, bị tiêu diệt trong tâm hồn người dân lao động Hình như cuộcsống càng khó khăn thì niềm lạc quan, yêu đời, vui sống càng trỗi đậy mạnh

mẽ trong tâm trí người lao động thật thà, chất phác như Tràng – một vẻ đẹptâm hồn thật đáng trân trọng, một biểu hiện của chất thơ đời sống trong tácphẩm

Câu hò Tràng cất lên chỉ đùa cho vui nhưng có một sự thật đã xảy ra đó là

có một cô gái “đứng vùng ngay dậy, ton ton chạy lại đẩy xe cho Tràng” Đúng

là một tình huống giả mà thật, đùa mà không đùa Về phía mình, phải chăng

cô gái đã nhầm một câu hò vu vơ giữa chợ thành một lời hứa hẹn thật? cái đóiquay quắt đã ném cô vào một đời sống vất vưởng Đời sống vất vưởng nghiệtngã đã biến cô thành một kẻ chanh chua, chao chát, cong cớn, trơ tráo, chẳngnhững làm biến dạng tính cách con người, nạn đói khủng khiếp còn nh mộtcơn lũ lớn đã cuốn phăng đi bao sinh mệnh Chới với giữa dòng lũ, tiếng nóithường trực nhất tất nhiên là tiếng nói của bản năng: cần phải sống đã, cần phảbám ngay vào tất cả những gì có thể bám được Và bản năng ham sống đãkhiến cô làm tất cả những gì để có thể thoát khỏi cái chết đang đe dọa từnggiờ, từng phút Thật may mắn, cô đã bám vào được một cái cọc, thoạt đầu có

vẻ ơ hờ không đâu, té ra lại vững vàng đáo để Cái cọc Êy có tên là Tràng.Đầu đuôi chưa phải là bám vào Tràng hay bám vào cái xe bò, mà là bám vàomột cái rất không đâu, rất mong manh vô hình, Êy là câu hò của Tràng Cứcho rằng bản năng vì miếng ăn đã biến cô gái thành táo tợn, liều lĩnh thì côđâu phải là người cả tin véi vàng Ngay khi nghe câu hò của Tràng, cô đã bănkhoăn, thắc mắc “nói thật hay nói khoác đấy?” Nh vậy cô đã không nhầm.

Hành động “ton ton chạy lại đẩy xe cho Tràng”của cô gái thoạt đầu cứ tưởng

xuất phát từ cái đói nghiệt ngã, từ sự xúi giục của miếng ăn nhưng đi hết câuchuyện ta mới hiểu rằng tình huống đùa mà thật của cô bắt nguồn từ niềm tin

và hi vọng Cô tin rằng đẩy xe cho Tràng sẽ thoát khỏi cái đói khắc nghiệt này,

có nghĩa cô hi vọng hoàn cảnh của mình sẽ thay đổi theo chiều hướng tốt hơn.Thế mới biết dù trong hoàn cảnh nào con người cũng không thể sống thiếuniềm tin và hi vọng Niềm tin và hi vọng dẫu có trở thành hiện thực hay khôngthì nó vẫn là cái neo để con người bám vào để con người tiếp tục sống theochiều hướng tích cực hơn

Lần thứ hai gặp lại, sau khi mời cô gái ăn xong bèn bát bánh đúc Tràngnói: “ có về với tớ thì ra khuân hàng lên xe rồi cùng về” “Nói thế Tràng cũng

là tưởng câu nói đùa, ai ngờ ả về thật” Ả về thật và họ đã nên vợ nên chồng.

Đến đây câu chuyện không thể xem là đùa được nữa bởi từ xưa đến nay việc

dùng vợ gả chồng luôn là một trong những sự kiện quan trọng, nghiêm túc củacuộc đời mỗi con người.

Êy vậy mà Tràng có được vợ chỉ sau mấy câu đùa và bốn bát bánh đúc,còn cô gái chấp nhận theo về làm vợ một người đàn ông cũng chỉ qua mấy câuđùa cợt, hái han và sau khi ăn xong bốn bát bánh đúc Có phải cuộc hôn nhânnày là dễ dãi, là trò đùa? Đi hết câu chuyện ta mới rằng, cuộc hôn nhân nàykhông phải là trò đùa, cũng không phải sự thách thức hòan cảnh Bởi sau khi

người đàn bà đồng ý “cùng về” với Tràng, cả hai đã có những suy nghĩ, hành

động, cách ứng xử rÊt nghiêm túc, đúng mực đối với việc hệ trọng của đờimình – từ nay trở đi đã trở thành vợ chồng của nhau Họ quyết định đến vớinhau thật nhanh chóng tuy không xuất phát từ tình yêu nhưng đâu phải làquyết định liều lĩnh?

Trong lóc cái đói đang vây bủa, chỉ sau mấy hôm gặp lại Tràng thấy “ả rách quá, áo quần tả tơi như tổ đỉa, ả gầy sọp hẳn đi, trên cái khuôn mặt lưỡi cày xám xịt chỉ còn thấy hai con mắt” thì việc bỗng dưng được đãi bốn bát

bánh đúc là điều khó có thể ngờ tới nhưng đã trở thành sự thật đối với cô gái.Chỉ qua vài câu hỏi đáp và hành động đó cũng đủ cơ sở để cô tin rằng ngườiđàn ông này có thể là chỗ dựa vững chắc cho cuộc đời mình Còn Tràng, mới

đầu cũng phân vân, suy nghĩ “thóc gạo này đến cái thân mình chả biết có nuôi nổi không, lại còn đèo bòng” Qua suy nghĩ đó ta thấy Tràng cũng đắn đo, cũng cân nhắc có phần trần trừ, e ngại nhưng rồi “sau không biết nghĩ thế nào hắn tặc lưỡi một cái: - Chậc, kệ!”

Nhìn từ phía Tràng, tình huống này không hẳn là lưỡng lự giữa sự đùa cợtphất phơ và ý định nghiêm túc, mà ở chiều sâu chính là sự phân vân giữa mộtbên là sự khước từ của lòng vị kỉ, một bên là sự cưu mang của lòng vị tha Sau

những gì đã “gây ra” bởi hàng loạt những trò đùa tầm phào, Tràng có “trợn”,

nghĩa là thoáng lo sợ và ân hận của kẻ đã trót đẩy trò đùa đi quá trớn Nếu lóc

Êy Tràng bỏ của chạy lấy người thì về lí chẳng ai trách được gã trai Êy.Nhưng tình người trong gã thì chắc mất mát đi nhiều lắm Và Tràng cũng

chẳng hơn thứ bèo bọt là bao Song, Tràng đã “Chậc, kệ!” Có vẻ nh một

quyết định không nghiêm túc, kiểu nh phóng lao thì phải theo lao vậy Đếnđây cả người đọc thừa thãi niềm tin nhất cũng chưa thể tin là rồi ra có thể chắcchắn, dù ngẫm cho cùng, họ đến với nhau bề ngoài thì ngẫu nhiên, không đâu

mà bên trong lại là tất nhiên: người này cần người kia để có một chỗ dựa quathì đói kém, còn người kia cũng cần đến người này để mà có vợ, để biết đếnhạnh phúc làm người Và cuối cùng, nằm ngoài mọi tưởng tượng và ngờ vực,hai que củi trôi dạt Êy đã chụm vào nhau, đã nhen nhóm lên thành bếp lửa

Sau cái tiếng “Chậc, kệ!” đó, mọi tầm phơ tầm phào đã khép lại, nhường chỗ

hoàn toàn cho sự nghiêm trang – khởi đầu cho cuộc sống vợ chồng

1.1.2 Tình huống ngạc nhiên xen lẫn buồn, vui, lo âu, hi vọng.

“Trai lớn lấy vợ, gái lớn gả chồng” là chuyện thường trong cuộc đời mỗi

con người từ xưa đến nay Êy vậy mà việc Tràng có vợ lại gây ngạc nhiên chonhiều người Khi Tràng dẫn vợ về thì cả xóm ngụ cư ngạc nhiên Thoạt tiên là

lũ trẻ “Lò ranh” Êy bỗng nhiên mất hẳn đi một bạn chơi, khi có đứa kịp nhận

ra quan hệ của họ là “chông vợ hài” Còn đám người lớn thì ngớ ra “không tin được dù đó là sự thật” (chữ của Giang Nam) Khi đã tỏ họ tò mò thì Ýt mà ái ngại, lo lắng nhiều hơn: “Giời đất này còn rước cái của nợ đời về!” Tiếp đó là

bà cụ Tứ, nh bất kì người mẹ nào, khi con cái lớn tuổi đều mong chúng sớmyên bề gia thất Trong khi đó,con trai bà lại không có thế mạnh gì: hình thứcthì xấu trai, thô kệch lại là dân ngụ cư nghèo nên việc Tràng lấy được vợ làđiều bà đêm mong ngày tưởng, vậy mà khi sự xảy đến, bà hoàn toàn không tinnổi – Không tin vào mắt mình (ngỡ mình trông gà hoá quốc), không tin vào tai

mình (quái, sao lại chào mình bằng “u”?) Song đáng nói nhất vẫn là Tràng Tràng “thủ phạm” gây ra tất cả, mà vẫn không hết ngạc nhiên, chẳng những cứ đứng “tây ngây” giữa nhà tối hôm trước mà đến tận hôm sau, qua một đêm có

vợ rồi mà “hắn cứ lơ lửng nh người đi ra từ trong một giấc mơ”.

Sau giây phút ngạc nhiên, lòng người mẹ nghèo khổ đã hiểu ra biết bao

cơ sự Bà buồn tủi, xót xa cho hoàn cảnh của mình, cho số kiếp của đứa con

trai vì “người ta dựng vợ gả chồng cho con cái là lúc trong nhà ăn nên làm nổi ”, và “người ta có gặp bước khó khăn, đối khổ này, người ta mới lấy đến con mình” Trong hoàn cảnh Êy, những người đã từng trải qua cuộc đời cơ cực

nh bà cụ Tứ không tránh khỏi nỗi lo âu cho tương lai của con mình “ biết rằng chúng nó có nuôi nổi nhau sống qua được cơn đói khát này không” Nhưng tất

cả những thứ đó không thắng nổi niềm lạc quan luôn tồn tại trong tâm hồnngười dân lao động Bởi sau đó bà lão nói toàn chuyện vui: chuyện mua phênliếp để ngăn nhà, chuyện nuôi gà Vì bà hi vọng vào một tương lai tốt đẹp sẽđến với gia đình mình

Như vậy, có thể nói chuyện Tràng nhặt được vợ giữa lúc đói khát là mộttình huống Ðo le, trớ trêu, chứa đựng đầy ngạc nhiên, lo lắng, băn khoăn.Nhưng cuối cùng vượt lên tất cả, sự kết hợp của Tràng và người vợ nhặt đã tạonên một sức sống mới đầy đủ và mạnh mẽ hơn – cuộc sống vợ chồng Sứcsống Êy là biểu hiện cho niềm ham sống, yêu đời, yêu người của những ngườitrẻ tuổi nh vợ chồng Tràng Và sức sống Êy đã truyền niềm vui sống, niềm lạcquan sang bà cụ Tứ sau khi ngạc nhiên, lo âu, tủi hờn trước việc con trai mình

có vợ Niềm vui sống, khát vọng sống của các nhân vật hay chính là âm hưởngcủa một bài ca sự sống?

1.2 CÁCH ỨNG XỬ CAO ĐẸP CHAN CHỨA TÌNH NGƯỜI ĐỐI LẬP VỚI HOÀN CẢNH KHẮC NGHIỆT

Cuộc hôn nhân của Tràng và người “vợ nhặt” diễn ra thật nhanh chóng, chỉ sau có hai lần “tầm phơ tầm phào”, chỉ sau có mấy câu nói đùa Nếu trước

sau chỉ là một trò đùa, thì con người đã thành bèo bọt May thay các nhân vật

đã bước ra khỏi trò đùa kia với tư cách con người thể hiện rõ nét trong cáchứng xử của họ với nhau Cách ứng xử của mỗi nhân vật gồm ngôn ngữ ứng

xử, hành động ứng xử và thái độ ứng xử đã đối lập với hoàn cảnh khắc nghiệtbởi Èn chứa trong đó là chan chứa tình người

Khi cô gái đồng ý “cùng về” với mình Còn bao nhiêu tiền, Tràng dồn

vào ba việc: mua cho vợ mét cái thóng, ăn với nhau một bữa cơm và mua métchai dầu Cái thúng là vật bình thường nhưng phải đến khi nên vợ nên chồngTràng mới mua cho cô gái Trong hoàn cảnh này nó còn mang ý nghĩa nhưmột tư trang cá nhân mà người con trai sắm cho người con gái trước khi vềlàm vợ mình Đồ tư trang mà Tràng mua cho vợ không xa xỉ nó còn là vậtdùng hữu Ých cho cuộc sống thường ngày Bữa cơm hôm nay khác hẳn bốnbát bánh đúc hôm trước Hôm Êy vì trót hứa nên phải thực hiện, còn hôm nay,xuất phát từ tình cảm vợ chồng Họ ăn với nhau bữa cơm đầu tiên cũng coi làkhởi đầu của sự gắn bó, khởi đầu cho tình thương và trách nhiệm của cuộcsống lứa đôi

Nh vậy hai việc đầu là thiết thực Việc thứ ba xem chừng là xa xỉ, cứ nhmột thứ chơi sang, chơi ngông Hoàn cảnh ngặt nghèo Êy, không có đèn thắpcũng chẳng sao Nhưng chính cái việc ngỡ nh xa xỉ kia lại nói với ta rất nhiều

về tấm lòng của Tràng Thì ra, không phải lấy được vợ quá dễ dàng thì Tràngcũng rẻ rúng hạnh phúc của mình Nếu rẻ rúng, Tràng cũng chỉ là bèo bọt Trái

lại, Tràng rất trân trọng: “Vợ mới vợ miếc thì cũng phải sáng sủa một chút chứ chả nhẽ chưa tối đã rúc ngay vào” Cách nói có cái vẻ bỗ bã của một gã trai

quê, nhưng động cơ thì không thiếu cái nghiêm trang của một người trai tử tếtối tân hôn Hôm nay phải là một ngày khác hẳn, phải là một sự kiện của đờimình Ngày mình có vợ, nhà phải sáng Mua chai dầu chính là nỗ lực để đànghoàng ở cái mức mình có thể có được vào lúc này Động cơ và hành động củaTràng đã xua đuổi phần nào cuộc sống ảm đạm đang vây bủa xung quanh, nólàm cho cuộc sống mang sắc màu mới, sắc màu của niềm vui, của hạnh phúclứa đôi Cuộc sống lên hương bắt đầu từ đây

Qua ba hành động ứng xử của Tràng ta thÊy, thì ra đằng sau vẻ thô kệch,xấu xí của một chàng trai ngụ cư nghèo khổ không phải là sự vô tâm đángtrách Trái lại, là những suy nghĩ nghiêm túc, đúng mực đáng trân trọng.Trong hoàn cảnh Êy, người nh Tràng có được những hành động nh vậy thật

đáng quí biết bao! Kể từ khi Êy họ gắn bó chân thành và nghiêm trang nh bất

cứ đôi lứa nào trên cõi đời này

Khi hai vợ chồng về tới nhà, Tràng “tươi cười” giới thiệu vợ với mẹ nhưng anh chưa vội mà nói: “Thì u hẵng vào ngồi lên giường lên diếc chĩnh chện cái đã nào” Không thể phủ nhận đây là thứ ngôn ngữ thô mộc của người

nông dân lam lò, nó thô ráp, xù xì như chính bản chất chân thật của họ nhưng

qua cách nói, cách mời mẹ “ngồi lên giường lên diếc chĩnh chệ” ta nhận thấy

một tấm lòng, một đức tính của con đối với mẹ đó là sự kính trọng, lễ phép.Bởi Tràng biết đây là chuyện hệ trọng nên anh đã có cách bắt đầu để giới thiệukhông kém phần nghiêm trang Ai dám bảo anh cu Tràng không biết đến lễ

nghi? Sau đó anh từ tốn nói: “Nhà tôi nó mới về làm bạn với tôi đấy u ạ Chúng tôi phải duyên phải kiếp với nhau…Chẳng qua nó cũng là cái số cả…”.

Giọng tuy ngập ngừng nhưng lời lẽ thật chững chạc mỗi chữ, mỗi câu vừa Êm

tình người, vừa sâu nghĩa lí “Nhà tôi…làm bạn…duyên…kiếp… cái số cả…”,

mỗi lời nói của Tràng nh những ngọn lửa vừa để sưởi Êm, chở che cho ngườicon gái đang cô quạnh ngượng ngùng, vừa để soi sáng cái đầu óc chậm chạp,già nua của bà cụ Tứ Với những ngôn ngữ Êy thể hiện một quyết tâm trong

lòng Tràng Nói tới “duyên – kiếp” là chạm vào vùng thiêng liêng nhất trong mảnh đất của đôi lứa gái trai “Duyên” là sự hấp dẫn, sự lôi cuốn, gọi mời, là tình yêu giữa hai người “Kiếp” là đời sèng cơ cực cùng cảnh ngộ, cùng hội

cùng thuyền mà tạo hoá xô đẩy trôi đến gần nhau, cảm thông với nhau, rồi

chia sẻ và thương nhau Từ câu chuyện “tầm phào” ở bên đường bữa nọ, rồi tới lúc đưa cô ả đi qua ngõ xóm và nói lời bỡn cợt “vợ mới, vợ miếc”, giờ đây

giữa mái Êm của căn nhà, trước mặt mẹ, bằng ngôn ngữ giới thiệu nghiêmtúc, Tràng đã thực sù coi mối quan hệ giữa mình với người con gái như cótiền định, có lương duyên do trời sắp xếp, do đời run rủi, ràng buộc Với mẹ,mặc dù không lo được vợ cho mình nhưng Tràng không trách mà vẫn kínhtrọng, yêu thương; với vợ dù theo không nhưng anh không rẻ rúng mà vẫn tôntrọng, thân tình Tưởng rằng cuộc sống khốn khó đã làm mất đi những tình

cảm thiêng liêng Êy nhưng qua ngôn ngữ ứng xử và hành động ứng xử củaTràng ta thấy phẩm giá con người không bị thui chét bởi hoàn cảnh, trái lạivới những con người có tâm hồn cao đẹp thì trong bất cứ hoàn cảnh nào phẩmgiá luôn chiến thắng Chính những điều đáng quí Êy khiến cho cuộc sống đẹphơn, ý nghĩa hơn.

Đối với người “vợ nhặt”, từ lúc nên vợ nên chồng với Tràng cô đã trở

thành một con người hoàn toàn khác Nếu trước đó, hành động ăn liền mộtchặp bốn bát bánh đúc tưởng như cô không còn sĩ diện, không còn nhân cách

nhưng nhìn kĩ bên trong, và từ lúc trở thành “vợ”, cô chưa hẳn đã mất lòng tự trọng Trên đường cùng về với Tràng “người đàn bà đi sau hắn chừng ba bốn bước Cô ả cắp cái thóng con, đầu hơi cúi xuống, cái nón rách tàn nghiên che khuất đi nửa mặt Ả ta có vẻ rón rén, e thẹn” Rõ ràng qua những biÓu hiện

đó, cái vẻ bỗ bã, liều lĩnh không còn nữa, thay vào đó là sự e thẹn cần có củabất kì cô gái có lòng tự trọng nào khi bắt đầu về làm dâu Khi Tràng khoe mua

chai dầu để thắp tối, ả nói “hoang nó vừa vừa chứ” thể hiện suy nghĩ đã biết lo

lắng, vun vén cho gia đình Bởi vì thị biết, trong hoàn cảnh Êy, việc mua haihào dầu là quá tay, là xa xỉ Chỉ qua một câu nói, đã thể hiện trách nhiệm, sù

lo toan cho gia đình của người vợ mà trước đó chỉ toàn là sự cong cớn, chaochát, chỏng lỏn Bởi cô ý thức được phần nào, từ nay trở đi mình và người contrai kia sẽ là chỗ nương tựa để cùng nhau vượt qua trắc trở, gian nan của cuộcđời Hành động ứng xử thể hiện nhân cách và lòng tự trọng của cô gái biểuhiện ở cung cách khi nhìn thấy căn lều rách nát của mẹ con Tràng, cái gia cảnh

không như thị tưởng tượng khi thấy Tràng vỗ vào túi rồi nói “Rích bè cu” và mời ăn bánh đúc Vậy nhưng, thị chỉ “nén một tiếng thở dài trong ngực”, tiếng

thở dài chỉ mình mình biết giống như thị tự nhủ đành chấp nhận gia cảnh này.Thị chấp nhận chứ không hề trách ai và trách mình đã nhầm Hành động chấp

nhận Êy âu cũng là sự bằng lòng Lòng tự trọng của người “vợ nhặt” còn thể

hiện ở hành động ứng xử vào sáng hôm sau: thị lao vào dọn dẹp cùng với mẹ

chồng từ sáng sớm – việc Êy nghĩ cũng bình thường, nhưng khi nhận bát “chè

khoán” từ tay bà cụ Tứ, thị chợt “sầm mặt lại”, sau đó “và ăn một cách điềm nhiên” Thái độ và cung cách nh thế chỉ có thể có ở người có ý thức về cảnh

ngộ mình và thân phận mình Té ra, những chao chát, chỏng lỏn, cong cớn kiachỉ là những du nhập từ bên ngoài vào, nh một thứ vũ khí để tự vệ, để đối phóvới cảnh sống khắc nghiệt kia Bản tính sâu xa đến giờ mới hiện ra, mà có lẽcuộc hôn nhân này mới làm hồi sinh thì phải! Nh thế, nảy nở bởi một trò đùa,nhưng bên trong con người vốn dĩ là một cái mầm nghiêm túc luôn khát sống

và khát làm Người Ta mới hiểu được vì sao, cô tự rơi vào một hoàn cảnh rất

dễ bị khinh rẻ, nhưng người đọc và cả người trong truyện không thấy khinh

mà lại thấy thương, rồi thấy qúy, dù lắm lúc thấy buồn cười

Ngôn ngữ ứng xử và hành động ứng xử của cô không những thể hiệnlòng tự trọng của một con người mà như một luồng gió mới thổi vào gian lềurách nát, vào cuộc sống u ám của hai mẹ con Tràng: cô dịu dàng ngoan ngoãnnghe lời nhắc nhở của chồng; lời khuyên nhủ, dặn dò của mẹ chồng Cô dậysím làm mọi việc đúng như một người vợ hiền tần tảo đảm đang: giặt quần áocho chồng, gánh nước đổ đầy chum, dọn vườn, quét sân, nấu cơm, dọn cơm…,Tràng thực sự bõng tỉnh như trở thành con người khác Còn bà cụ Tứ xăm xắn

quét dọn, “tươi tỉnh khác ngày thường, cái mặt u ám bủng beo của bà rạng rỡ hẳn lên”.

Với bà cụ Tứ, tuy con trai có được vợ theo không một cách dễ dàngnhưng trong ngôn ngữ ứng xử và hành động ứng xử không có một biểu hiện gì

là coi thường hay rẻ rúng người con dâu “nhặt” được Trong hoàn cảnh đói khát mà con trai mình lại “đèo bòng” hẳn bà không thể không buồn và lo lắng.

Nhưng với tấm lòng bao dung, nhân hậu của một người mẹ bà nén lại nỗi

buồn tủi, xót xa; mỗi lời bà nói đều mang lại niềm vui cho các con: “U cũng mừng lòng”, thể hiện tình thương, sự đồng cảm với con dâu: “Con ngồi xuống đây Ngồi xuống đây cho đỡ mỏi chân” Mẹ chồng và nàng dâu tuy mới gặp

mặt nhưng không hề có khoảng cách, cứ như họ đã quen biết, hiểu nhau từ lâulắm rồi.Trong bữa ăn, bà nói toàn chuyện vui, chuyện sung sướng về sau này

để an ủi, động viên các con: “Khi nào có tiền ta mua lấy đôi gà…, ngoảnh đi ngoảnh lại chả mấy mà có ngay đàn gà cho mà xem” Đặc biệt bà lão đã có

“sáng kiến”: nấu một nồi cháo cám bổ sung vào bữa ăn vốn quá sơ sài, xem

nh một món đặc biệt mừng ngày đón con dâu, ngày con trai lấy vợ Hẳn nồi

cháo cám là do một mình bà chuẩn bị, nồi cháo cám nhưng với bà là “cái này hay lắm cơ”, là niềm vui bất ngờ bà muốn mang lại cho các con Cái cử chỉ

chạy lật đật, rồi lễ mễ bưng ra một nồi khói bốc nghi ngót, rồi cầm cái muôi

khuấy khuấy vừa cười vừa nói “Chè đây! Chè khoán đây, ngon đáo để cơ…! Ngon đáo để …! Xóm ta khối nhà chẳng có cám mà ăn đấy!” mang biết bao ý

nghĩa Đó vừa là tình thương: thương con, thương mình, tù an ủi động viênmọi người; vừa là niềm vui sống, là quyết tâm, khát vọng, là bản lĩnh sốngkiên cường đầy nghị lực để không ngã lòng trước cuộc sống đói nghèo, đểhướng tới một ngày mai lo đủ hơn, tươi sáng hơn Có thể nói hành động chuẩn

bị “nồi chè khoán” của cụ Tứ giống như một phép lạ trong truyện cổ tích màngười mẹ nghèo đưa lên để xua đi những bãng ma đói khổ, để gieo xuống tâmhồn hai con và chính mình niềm vui, niềm hi vọng ngày mai đời sẽ khác

Nhìn ở góc độ nào đó, các nhân vật trong “Vợ nhặt” đều không mang

một nét đẹp nào ở hình thức nhưng cung cách ứng xử của họ thật cao đẹp.Trong hoàn cảnh đói khát Êy, con người dễ coi thường nhau, chỉ biết sốngÝch kỉ cho riêng mình nhưng mỗi lời nói, hành động và thái độ ứng xử củacác nhân vật trong tác phẩm đều chứa chan tình người, nặng lòng thương vàtrách nhiệm Chính tình thương và trách nhiệm của mỗi con người đã làm nhạt

đi cái rẻ rúng của mỗi thân phận khốn khổ Bởi bằng sức mạnh tự lực bêntrong, họ đã thắng lại hoàn cảnh, dù hoàn cảnh muốn biến con người thànhbèo bọt, nhưng con người vẫn không chịu làm bèo bọt mà vẫn kiên nhẫn làmngười Những điều này đã thể hiện rõ nét chất thơ đời sống của tác phẩm

1.3 SỰ SỐNG NẢY SINH TỪ CÁI CHẾT, SỰ SỐNG LÀM CHO KHÔNG GIAN BIẾN ĐỔI TỪ BÃNG TỐI ĐẾN ÁNH SÁNG

Chất thơ đời sống bắt nguồn từ những điều bình thường của cuộc sốnghàng ngày, nhưng cũng chính chất thơ đời sống đã làm cho những điều bìnhthường trở nên đẹp đẽ, đáng yêu bởi hàm chứa trong nó là vẻ đẹp của sự sống.Mét trong những biểu hiện của vẻ đẹp Êy là sự sống mạnh mẽ, không ngừng

sinh sôi nảy nở, không một thế lực nào có thể huỷ diệt Sự sống trong “Vợ

nhặt” là như vậy

Cái hoạ chết đói năm 1945 quả là khủng khiếp Không chỉ đói xóm, đóilàng mà đói nửa nước Từ Bắc Trung Bộ trở ra, từ thu đông 1944 đến xuân hè

1945 hơn hai triệu người nằm xuống

Kim Lân chọn bối cảnh Êy cho truyện “Vợ nhặt” Không nhiều dòng

miêu tả trực tiếp nhưng là những dòng rất hiếm trong văn chương từ đó đếnnay Cái nghèo ở Ngô Tất Tố, cái đói ở Nam Cao khiến ta thương cảm rơinước mắt Cái đói và cái chết ở Kim Lân khiến người đọc khiếp sợ, rụng rời.Cái đói, cái chết hiện ra với nhiều bộ mặt, nhiều biến thể: khi thì tronghình ảnh xác những người chết đói nằm la liệt trên bãi chợ; khi thì ở bãngnhững người đói rật rê như những bãng ma đằng sau gốc đa hay gốc gạo, khilại hiện ra trong hình ảnh bầy quạ bu kín trên ngọn cây, chỉ chờ những ngườiđói đổ xuống là ùa tới moi gan, rỉa thịt, khi lại hiện trong hình ảnh khói củanhững nhà đốt đống rấm để xua đi mùi tử khí Chưa chết thì ủ rũ, hốc hác, thở

than tuyệt vọng Đến nh Tràng “to lớn, lưng rộng nh lưng gấu” cũng chỉ “đi từng bước một, đầu chúi về đằng trước” nh bị những lo lắng đè hẳn người xuống Cô gái nhanh nhảu, táo tợn mới mấy hôm đã “tả tơi, gầy sọp, xám xịt”.

Không gian toàn một màu ảm đạm, chết chóc Cái chết lan tràn khắp nơi, cáisống chỉ còn thoi thóp, leo lét Trong hoàn cảnh, đến việc nuôi sống bản thânmình còn chẳng xong Êy, một chuyện trái đời đã xảy ra: việc lấy vợ, lấy

chồng, việc Tràng dám “đèo bòng” Lấy vợ lấy chồng là việc trọng đại của

một đời người Không những thế còn là khao khát chính đáng của mỗi cá nhân

về một mái Êm gia đình có vợ chồng, con cái yêu thương nhau, hoà hợp vàhạnh phúc Con người ta sống có thể thiếu ăn, thiếu mặc nhưng không thể

thiếu được tình yêu, hạnh phúc lứa đôi Có ý kiến cho rằng, sự kết hợp giữaTràng và cô gái trong hoàn cảnh Êy là liều lĩnh, là thách thức, tuyên chiến vớicái đói, cái chết Hiểu như vậy có phần đúng nhưng chưa đủ vì mới chỉ nhìn ở

bề ngoài Hẳn trong sâu thẳm của hai con người Êy cũng đã hiểu được cuộcsống vợ chồng quan trọng như thế nào, nã có gì khác khi vẫn còn độc thân Và

xa hơn, trong thẳm sâu tâm hồn của những người đói họ không nghĩ đến cáichết, mà nghĩ đến cái sống, cho nên mới lấy nhau Cái đói, cái chết không tiêudiệt được sự sống, trái lại sự sống đã hiện hình, nảy sinh từ cái chết

Khi dắt nhau về xóm ngụ cư, họ đi trong sù bao vây của cái chết Cái chếttruy đuổi, rình rập quanh bước chân của họ Thậm chí khi đôi trai gái sắp lêngiường ngủ nó vẫn chưa chịu buông tha Đúng lóc Êy, họ nghe thấy tiếng khóc

hờ của những nhà mới có người chết tỉ tê lọt qua kẽ vách “Nhưng sự sống không bao giờ chán nản” (Xuân Diệu) Sáng hôm sau, tất cả các thành viên

trong gia đình Êy đã cùng lao vào một việc có thể nói là không thiết thực, bởikhông có một hiệu quả kinh tế trực tiếp gì: dọn dẹp nhà cửa Nhưng cái việc

có vẻ chưa cần thiết một tí nào Êy lại nói với ta rất nhiều điều về thái độ sốngcủa họ Họ không muốn tạm bợ mà muốn đàng hoàng Họ đang chuẩn bị chocuộc sống lâu dài Họ sẵn sàng tuyên chiến với nạn đói Ở người mẹ già nua,

sự sống ngỡ đã khô cạn đi, lại nh bừng lên một sức sống mới Bà xăm xắn, laovào công việc, hay cười hay nói và toàn nói về tương lai, tương lai gần còn

chưa hiện ra đã lại nghĩ đến tương lai xa hơn nữa: “Tràng ạ, lúc nào có tiền mua lấy đôi gà Tao tính cái đám đất đầu bếp kia nếu làm cái chuồng gà thì rất tiện Này, ngoảnh đi ngoảnh lại chả mấy mà có đàn gà cho mà xem” Rõ

ràng, sự sống không đầu hàng cái chết Sự sống đang kiên nhẫn vượt lên cáichết và sự sống sẽ chiến thắng cái chết

Sự kết hợp giữa anh cu Tràng và người “vợ nhặt” đã tạo nên sự sống mới.

Sự sống Êy bắt nguồn từ niềm tin, niềm hi vọng và tình yêu thương, chính vìvậy nó như một luồng sáng mới, ấm áp, chan hoà xua tan đi bóng tối thê thảm,

ảm đạm bởi cái đói, cái chết Trong tác phẩm, xuất hiện bóng tối và ánh sáng

nhưng phần thắng cuối cùng thuộc về ánh sáng Có ngẫu nhiên không khi câuchuyện mở ra lúc trời nhá nhem tối và kết thúc vào sáng hôm sau, khi mặt trờilên cao bằng con sào? Và hệ thống tình tiết dọc theo mạch truyện cũng khônghẳn là ngẫu nhiên Trước khi đôi trai gái dắt nhau về, bao trùm lên xóm ngụ cư

là một bầu không khí âm u, ảm đạm bởi tử khí vây quanh cùng bao ánh mắt lo

âu Nhưng họ về đến đâu ánh sáng theo về đến đó

Khi nhìn thấy Tràng dẫn về một người đàn bà, cả làng cả xóm như bừng

dậy Trẻ con hò reo, có đứa gào lên: “chông vợ hài” Người lớn bàn tán, hỏi han, phán đoán Khi hiểu ra được phần nào thì “những khuôn mặt hốc hác u tối của họ bỗng dưng rạng rỡ hẳn lên Có cái gì lạ lùng và tươi mát thổi vào cuộc sống đói khát, tối tăm Êy của họ” Trong khi cái đói khiến bọn trẻ con

“ngồi ủ rũ dưới những xó tường không buồn nhúc nhích” thì chắc hẳn lâu lắm

rồi, hôm nay cái xóm ngụ cư tồi tàn Êy mới nhốn nháo, sôi động một lúc bởi

có nguồn sáng mới từ sự sống của vợ chồng Tràng chiếu qua

Rồi đêm Êy, căn lều mà lâu nay bóng tối vẫn ngự trị của mẹ con bà cụ Tứcũng sáng lên bằng ngọn đèn từ chai dầu của Tràng? Không, sâu xa hơn, làbằng nguồn sống bùng lên từ cuộc hôn nhân Êy Khi thấy con trai đốt đèn, bà

cụ vội vàng lau nước mắt, ngẩng lên nói nh reo: “Có đèn đấy à?Ừ thắp lên một tí cho sáng sủa…” Một câu nói của nhân vật, một chi tiết thật đơn giản

mà chứa đựng bao ý nghĩa Chắc hẳn đã lâu lắm rồi, căn nhà lụp xụp rách rướicủa mẹ con bà Tứ không có ánh đèn Đêm buông xuống, bãng tối cũng ùa vàoche phủ Chắc hẳn đã lâu lắm rồi, hai mẹ con sống lủi thủi, âm thầm, hết kiếm

ăn ban ngày ở đầu đường góc chợ, đêm về nhà vật mình xuống vì mệt nhọc,chẳng cần đèn đóm, chuyện trò Nay con trai có vợ mới, mẹ già có nàng dâumới, nhà có người mới, thắp đèn lên cho sáng sủa Ánh sáng của ngọn đèn hayánh sáng của sự sống bắt nguồn từ tình người được nhen lên từ trong trái timcủa mỗi con người? Ở Tràng, đó là ánh sáng từ sự ngẫu nhiên, tình cờ đến một

quyết tâm, một khát vọng Ở người “vợ nhặt”, đó là ánh sáng của duyên kiếp,

của cảnh ngộ, ngẫu nhiên mà nh số trời ràng buộc, xe kết Ở bà cụ Tứ, đó là

ánh sáng của tình thương, lòng bao dung, nhân hậu Họ nhắc nhau thắp lửa để

đêm tối “sáng lên một tí”, để căn nhà toả ra hơi Êm, lòng người có thêm chút

lửa để quyết tâm sống, quyết vượt qua giai đoạn này Có thể nói, nhà văn KimLân đã thắp vào nhà bà cụ Tứ một ngọn lửa nhỏ bé nhưng là hiện thân của sựsống mạnh mẽ Từ ngọn lửa Êy, tác giả đã thắp trong lòng mình, lòng ngườiđọc một niềm vui, niềm tin yêu, trân trọng trước bản lĩnh sống của con người -những con người, trong tăm tối vẫn nhen nhóm và cố thắp khát vọng hạnhphúc, khát vọng sống cho ra con người, nên người

Sức mạnh của sự sống tỏa sáng trong căn lều của mẹ con bà cụ Tứ đêmhôm trước, sáng hôm sau nguồn sáng Êy tỏa ánh sáng chan hòa khắp khônggian và sáng ngời khuôn mặt bà cụ Tứ Cả khung cảnh và con người đều tắmtrong ánh sáng Một buổi sớm mai đẹp đẽ xiết bao! Nắng mùa hè sáng lóa.Nhà cửa, sân vườn được quét tước, thu dọn sạch sẽ gọn gàng Chắc hẳn lâulắm rồi hai mẹ con bà cụ Tứ không quét dọn nhà cửa sân vườn, nay có dâumới, mọi thứ thay đổi hoàn toàn Nhìn ở đâu cũng thấy có bàn tay của cô: nhàcửa, sân vườn sạch sẽ, áo quần được giặt giũ, ang nước đầy ăm ắp, cái bếp Êm

hơi lửa Cô là “vợ nhặt” nhưng là hiện thân của sức sống Sức sống tỏa ra từ

cô, nh là một hào quang, một luồng khí Êm tiêu biểu cho sự sống trường cửu,mãnh liệt và màu nhiệm Sức sống từ cô dâu mới đã tỏa sang Tràng: anh cảm

thấy mình đã “nên người”, thấy thương yêu gắn bó với căn nhà, với những

người thân Anh thấy mình phải có bổn phận lo lắng cho vợ con sau này Vàtỏa sang bà cụ Tứ – một người mẹ nghèo khổ, chậm chạp, già yếu – trở nênnhẹ nhõm, tươi tỉnh khác thường Cái mặt bủng beo, u ám rạng rỡ hẳn lên Bàxăm xắn thu dọn, quét tước, sai bảo, dạy dỗ con dâu, nhắc nhở, động viên condâu Tâm hồn người mẹ chan hòa một luồng sáng mới, nguồn sáng của niềmtin yêu, hi vọng

Thế là nảy sinh trên một mảnh đất mà cái chết đang lan tràn, nhưng sựsống quyết không chán nản Sự sống vẫn cố bám ghì lấy mặt đất, kiên nhẫn

vươn ra ánh sáng Sự sống bao giờ cũng mạnh hơn cái chết Sức mạnh của sựsống đã xua tan bóng tối, nhường chỗ cho ánh sáng đẹp đẽ chan hòa.

1.4 DIỄN BIẾN TÂM TRẠNG NHÂN VẬT THEO CHIỀU HƯỚNG TÍCH CỰC

Sống trong cảnh khắp nơi “tối sầm vì đói khát” thì không ai không có tâm trạng buồn bã, lo âu, khắc khoải, tuyệt vọng Các nhân vật trong “ Vợ nhặt” cũng không tránh khỏi những tâm trạng Êy Nhưng có một điều khác

thường: họ có lo âu, phấp phỏng, buồn tủi nhưng không hề tuyệt vọng Trongtâm trạng của những con người khốn khổ Êy luôn luôn chuyển động theochiều hướng tích cực; có buồn bã nhưng không bi quan, có lo âu nhưngkhông tuyệt vọng; có tủi thân nhưng không tự ti, rẻ rúng Bởi tiềm Èn trongtâm trạng các nhân vật luôn lấp lánh chất thơ của đời sống Chất thơ của đờisống khiến tâm trạng của họ lạc quan, yêu đời, yêu cuộc sống và biết thắpsáng hi vọng cho tương lai

Có thể nói, Tràng là nhân vật chính của truyện nhưng lại được hóa côngđẽo gọt quá sơ sài Tuy vậy mọi thay đổi lại bắt đầu từ con người này, chỉ qua

hai lần “tầm phơ tầm phào” đã có được vợ theo không Và từ khi có vợ, tâm trạng của Tràng đã thay đổi khác hoàn toàn, thậm chí “chưa từng thấy” so với trước đây Trên đường đưa vợ về nhà, cứ “tủm tỉm cười nụ một mình và hai mắt thì sáng lên lấp lánh…” Rất nhiều lần tác giả nhắc đến nụ cười của

Tràng: khi thì tủm tỉm cười một mình, khi thì phì cười, khi thì cười khanhkhách… Nụ cười bộc lộ nhiều cung bậc cảm xúc và tâm trạng của con người,nhưng rõ ràng trong hoàn cảnh này nó thể hiện niềm vui, niềm hạnh phúc bấtngờ của anh cu Tràng Mặc kệ những lời chòng ghẹo, bàn tán của xóm giềng,

anh bước hiên ngang, thách đố tất cả, bỏ qua tất cả “trong một lúc, Tràng hình như quên hết những cảnh sống ê chề, tăm tối hàng ngày, quên cả cái đói khát ghê gớm đang đe dọa, quên cả những tháng ngày trước mặt Lòng hắn bây giờ chỉ còn tình nghĩa giữa hắn với người đàn bà đi bên một cái gì mới mẻ,

lạ lắm chưa từng thấy ở người đàn ông nghèo khổ Êy, nó ôm Êp mơn man khắp da thịt Tràng, tựa hồ như có bàn tay vuốt nhẹ trên sống lưng” Đi bên

cạnh cô gái gầy gò và rách như tổ đỉa, Tràng không hề gợn trong tình cảmmình một chút gì như coi thường cô gái do đã theo không mình vì bốn bát

bánh đúc, cũng không hề có tình cảm lên mặt do trong túi mình đang “rích bè cu” Trái lại anh đã thấy ở cô gái một nguồn Êm áp, tươi sáng tỏa rạng đời

mình Tình và nghĩa lớn dần thành hành động và quyết tâm, Tràng đi sát gầnbên vợ hơn, đột ngột giơ cái chai con đựng dầu lên nói một câu đầy kiêu hãnh:

“Vợ mới vợ miếc cũng phải cho nó sáng sủa lên một chút chứ” Tràng đã có

cái hãnh diện mà trước kia anh chưa từng có, cái hãnh diện được làm mộtngười chồng, được có một tối tân hôn, được tiêu hoang một chút cho đời mình

có lấy một lần sáng sủa “Hai hào đấy, đắt quá, cơ mà thoi chả cần” Lời nói

nghe tội nghiệp Nhưng cũng nên đọc lấy trong lời nói tội nghiệp Êy một niềmvui không phải tầm thường, bởi trong hoàn cảnh của Tràng lúc Êy, được coithường đồng tiền vì một điều gì đó lớn hơn, trong trẻo quý báu hơn đâu có thểcho là một niềm vui hạ cấp? Buổi tối, khi gặp mẹ, trong lời giới thiệu vợ,

Tràng cũng tỏ rõ hành động và quyết tân gắn bó: “Nhà tôi nó mới về làm bạn với tôi đấy u ạ! Chúng tôi phải duyên phải kiếp với nhau…Chẳng qua nó cũng

là cái số cả” Hình như anh đã trưởng thành rất nhiều từ câu nói này Lời lẽ

rành rọt, rõ ràng, vừa kính trọng mẹ và cũng thể hiện sự thân tình, tôn trọng vợ

qua cách gọi dân gian “nhà tôi… làm bạn” Nhưng phải đến sáng hôm sau, sau

một đêm thành vợ thành chồng tại ngôi nhà nát, trước cảnh tượng gia đình đổithay - đúng nghĩa một tổ Êm hành phúc – có mẹ già, vợ mới hòa hợp, vun véncửa nhà, vườn tược, Tràng thực sự bừng tỉnh, như trở thành một con người

khác: “Bây giờ hắn mới thấy hắn nên người, hắn thấy hắn phải có bổn phận

lo lắng cho vợ con sau này” Hắn “xăm xăm chạy ra giữa sân, hắn cũng muốn làm một việc gì để dự phần tu sửa lại căn nhà” Hành động và suy nghĩ Êy của

Tràng vừa rất hiện thực, bình dị vừa mang ý nghĩa lãng mạn, thiêng liêng.Hạnh phúc gia đình đã giúp cho chàng trai khốn khổ kia thực sự trưởng thành,đang tự mình làm việc, tự mình sang sửa dựng xây hạnh phúc cho chính mình,gia đình mình Cao thêm một bước nữa, người lao động Êy – bằng sức mạnh

tự lực bên trong - đã nhen nhóm lên một ngọn lửa ước mơ, khát vọng mớihơn, rộng lớn hơn khi nói chuyện với vợ về những người đi biểu tình, phá kho

thóc, Tràng đã nói tới hai tiếng “Việt Minh” và hai lần nhớ tới hình ảnh chói ngời “Đằng trước có lá cờ đỏ to lắm… Lá cờ đỏ bay phấp phới” Và “Tự dưng hắn thấy ân hận tiếc rẻ vẩn vơ một cái gì đó khó hiểu” Hắn “ân hận và tiếc rẻ”, có nghĩa hắn đã nhận ra một điều gì đó tuy còn “vẩn vơ” Phải chăng

đó là ánh sáng của “lá cờ đỏ bay phấp phới” và hai tiếng “Việt Minh” mà lần

đầu tiên hắn thấy đã bắt đầu khởi sáng cho suy nghĩ và hành động của Tràng.Tất cả báo hiệu một sự thay đổi sắp diễn ra Rõ ràng, tính cách và tâm hồn của

Tràng, sau khi lập gia đình với người “vợ nhặt” đã lớn lên từng bước Anh đã

ra con người, một con người ý thức sâu sắc hoàn cảnh, trách nhiệm sống củamình, một con người tràn trề niềm vui, tình yêu cuộc sống, khao khát và tintưởng ở hạnh phúc ngày mai, khao khát cuộc đổi đời không chỉ riêng cho giađình mình mà còn cho tất cả mọi người nghèo đói quanh mình Một nhân cách,một suy nghĩ như vậy thật đẹp đẽ và đáng yêu!

Cô “vợ nhặt” khi xuất hiện trước Tràng chỉ toàn cong cớn, chao chát,

chỏng lỏn, liều lĩnh Dường nh những gì của nữ tính nh duyên dáng, dịu dàng,nhỏ nhẹ đã bị áp lực của cái đói làm cho mất hết Nhưng trên đường về nhàchồng cô đã có tâm trạng của người con gái sắp về làm dâu Cô bước đi rónrén, e thẹn, tay cắp cái thóng con, đầu hơi cói, cái nón rách tàn nghiêngnghiêng che khuất nửa mặt, đi sau Tràng độ ba bốn bước Sù thay đổi trật tựtrước sau đó chứng tỏ cô đã có ý thức mình là một người vợ, một người vợ sẽ

yêu thương, chăm sóc, lo lắng cho chồng “Đầu thị hơi cúi xuống” – cô cũng

biết thẹn thùng và hình như trong dáng dấp Êy Èn chứa tâm trạng buồn, tủi,một nỗi niềm cay cực mà người phụ nữ chấp nhận theo không đã ý thức được.Song dần dần, cô bình tĩnh lại nên đã không hề còn chút mặc cảm về thân phận

“bị nhặt”: cô giễu anh “Bé lắm đấy”, khi thì cô mắng anh “Khỉ giã”, rồi “phát đánh đÐt” vào lưng anh và “khoặm mặt lại với anh” Cô vẫn cảm thấy mình có

đầy đủ sức mạnh đối với phái mạnh như bất cứ cô gái bình thường nào Nhưng

niềm vui, hạnh phúc của người “vợ nhặt” thật ngắn ngủi, nó kết thúc khi đặt

bước chân đầu tiên vào “nhà chồng” Trước mắt cô bây giờ là “cái nhà vắng teo, đứng rúm ró trên mảnh vườn mọc lổn nhổn những bói cá dại”, căn nhà mà

mình sẽ làm dâu lại tồi tàn, rách nát thế này sao? Nó đâu có phù hợp với thái độ

đon đả mời “ăn gì thì ăn” và cái vỗ túi đầy tự tin “Rích bè cu” ban ngày của Tràng? “Ả đảo mắt nhìn xung quanh”, chắc hẳn đồ đạc quá sơ sài và dẫn đến

“cái ngực gầy lép nhô hẳn lên, nén một tiếng thở dài” Cô đã thất vọng? Thất

vọng về gia cảnh nhà chồng Sự thất vọng khiến cô im lặng trong khi Tràng

xăm xăm thu dọn, đáp lại lời phân trần của chồng là cái “nhếch mép cười nhạt nhẽo”.

Khi được Tràng mời, người đàn bà “ngồi mớm xuống mép giường”, sau một lúc, “người đàn bà vẫn ngồi mớm ở mép giường, hai tay ôm khư khư cái thóng, mặt bần thần” Cái thế “ngồi mớm ở mép giường” của cô thể hiện sự khép nép, rụt rè của cô dâu mới về nhà chồng, nhưng nét mặt “bần thần” thì

rõ ràng thể hiện một tâm trạng: cô lo lắng không biết ăn làm sao, nói làm saovới mẹ chồng? Không biết có được mẹ chồng chấp nhận không? Hay cô lolắng cho số phận, cho cuộc đời mình không biết sẽ như thế nào khi làm dâu

trong một cảnh nghèo đói như thế này? Dù sao cái nét mặt “bần thần” cũng đã

thể hiện tâm trạng buồn bã, lo lắng, tủi thân của một nhân cách, một sĩ diện có

tự trọng Sau khi được mẹ chồng chấp nhận bằng thái độ ân cần, thân mật vànhất là sau một đêm thành vợ chồng, cô gái đã thay đổi hòan tòan Đúng làmột cô dâu mới Cô dậy sím dọn dẹp, quét tước, nấu cơm cùng mẹ chồng Khi

nghe mẹ chồng bảo: “Anh Êy dậy rồi đấy Con đi dọn cơm ăn chẳng muộn”,

cô “vâng” rồi lẳng lặng đi vào trong bếp Rõ ràng nhân cách và lòng tự trọng khiến cô không thÓ “thở dài” mãi, mà trước hòan cảnh cô đã có sự nhận thức,

nhận thức về bản thân mình, về mọi người trong mét gia đình tuy không manglại cho cô chỗ dựa về vật chất nhưng đã mang lại cho cô sức mạnh về tinhthần, về tình thương, tình người Chính những điều đó đã mang lại cho cô thái

độ chấp nhận và bằng lòng, đồng nghĩa là tâm trạng vui vẻ, là ý thức về phận

làm vợ, làm dâu Tình người trong gia cảnh khốn cùng Êy đã biến đổi cô từchao chát, cong cớn, chỏng lỏn thành một người vợ đảm đang hiền thục; mộtngười con dâu ngoan ngoãn, chăm chỉ, lễ phép với mẹ chồng Đúng nh Tràng

nhận thấy “thị hôm nay khác lắm, rõ ràng là người đàn bà hiền hậu, đúng mực, không còn vẻ gì là chao chát, chỏng lỏn nh mấy lần Tràng gặp ở ngoài tỉnh”

Trong bữa cơm đầu tiên của nàng dâu mới, cô được mẹ chồng “đãi” mãn

“chè khoán” Khi nhìn thấy đây là món không phải dành cho người “hai con mắt chị tối lại”, phải chăng Èn ở đó là sự khó chịu nhưng không dám nói ra lời Nhưng khoảnh khắc Êy qua đi rất mau để rồi “chị điềm nhiên và vào miệng”.

“Điềm nhiên” và miếng cám vào miệng nghĩa là cô chấp nhận, tuy khó chịu

nhưng không muốn mọi người biết, muốn để cho mẹ chồng vui lâu hơn bởi với

bà cụ Tứ đây là “cái này hay lắm cơ” Để cho mẹ chồng vui lâu hơn đồng nghĩa

có sự nảy nở tình cảm trong cô gái và cũng là cách ứng xử cao đẹp Cô “điềm nhiên” ăn cháo cám là xác định từ nay mình trở thành một thành viên của gia đình, phảI biết yêu thương, đùm bọc và chia sẻ Từ “hai con mắt tối lại” đến

“điềm nhiên và vào miệng” là một biến chuyển tinh vi trong tâm trạng của người “vợ nhặt”, đồng thời cho thấy một tâm hồn, một nhân cách rất đáng trân

trọng

Với bà cụ Tứ, trước một tình huống Ðo le – coi trai mình có vợ - đã códiễn biến tâm trạng tinh vi và phức tạp vì không hiểu nên mừng hay lo, hạnhphúc hay tai họa

Khi vào đến giữa sân, nhìn thấy cô gái trong nhà, hàng loạt câu hỏi đặt ra

trong đầu bà thể hiện sự băn khoăn, kinh ngạc: “Quái sao lại có người đàn bà nào ở trong Êy nhỉ? Người đàn bà nào lại đứng ngay đầu giường thằng con mình thế nhỉ? Sao lại chào mình bằng u? Ai thế nhỉ? Ô hay, thế là thế nào nhỉ?” Khi hiểu ra câu chuyện, bà cụ Tứ vừa mừng nhưng vừa thương, vừa lo

cho con, đồng thời cũng tủi cho chính mình Các tâm trạng Êy cứ đan xen, xáotrộn Bà cụ đã khóc Nhưng vì bản tính là người mẹ hiền nên sau Ýt phút bàng

hòang lúc đầu, dần dần, với tấm lòng bao dung, cụ Tứ đã chấp nhận con dâu,chấp nhận cái tổ Êm tội nghiệp của hai đứa trẻ đói nghèo Bà chấp nhận vì

tình thương và cả vì lòng cảm phục, biết ơn đối với cô gái Bà nghĩ: “Có gặp bước khó khăn đói khổ này, người ta mới lấy đến con mình”; “Thôi thì các con đã phải duyên, phải kiếp với nhau, u cũng mừng lòng” Những ai óan, tủi

hổ trong tâm hồn người mẹ nghèo Êy vợi dần Bà cụ nhẹ nhàng khuyên dạy,

động viên các con “liệu mà bảo nhau làm ăn…Rồi may ra ông giời cho khá…” Nhưng cũng chỉ ngay sau đó Ýt phót, nỗi đắng cay, tủi hờn, nỗi lo

muôn thuở của những người nghèo lại giội lên Bà cụ Tứ nghĩ đến chồng, đến

đứa con gái út, đến cuộc đời khổ cực dài dằng dặc của mình, bà lại nói: “Năm nay thì đói to đấy Chúng mày lấy nhau lúc này u thương quá!” Rồi bà lại

khóc Bà khóc cho mình, khóc cho các con, khóc cho số phận nghèo đóikhông biết đến bao giờ mới buông tha gia đình bà?

Nếu như tối hôm trước, bao trùm tâm trạng bà cụ Tứ là những tủi thân, aióan, lo lắng, xót thương thì chỉ sau một đêm, sáng hôm sau tâm trạng bà đãhòan tòan thay đổi Tất thảy việc làm, lời nói đều thể hiện sự phấn chấn, vui

vẻ rạng ngời Bà dậy sớm dọn dẹp, “lúi húi rẫy những bói cỏ mọc nham nhở”.

Việc làm của bà cụ tuy bình thường nhưng biết bao ý nghĩa Chắc hẳn lâu lắmrồi bà không hề để ý đến việc dọn dẹp nhà cửa, nay có con dâu mới bà muốnthay đổi, bà muốn góp một phần sức lực của mình qua những việc làm đơngiản mà tuổi già vẫn làm được để tạo cuộc sống mới, một môi trường mới chocác con và chính mình Gia đình mình từ nay phải sống khác: quang quẻ hơn,sạch sẽ hơn chứ không phải tạm bợ như trước nữa Niềm vui rõ ràng không

thể che giấu vì nét mặt bà cụ Tứ đã tự nói lên: “Bà mẹ Tràng cũng nhẹ nhõm, tươi tỉnh khác ngày thường, cái mặt bủng beo, u ám của bà rạng rỡ hẳn lên”.

Bữa cơm đầu tiên bà đón con dâu mới thật thảm hại nhưng cái thảm hại về vậtchất không ngăn nổi sức mạnh tinh thần đó là niềm vui đơn sơ, giản dị màhạnh phúc của người mẹ già Trong bữa ăn, bà nói tòan chuyện vui, chuyệnsung sướng của tương lai gần và tương lai xa Bà bàn với các con chuyện nuôi

gà và hi vọng: “Này, ngỏanh đi ngỏanh lại chẳng mấy mà có ngay đàn gà cho

mà xem” Mét “đôi gà” đã thành “đàn gà” chỉ trong phút chốc Hẳn con dâu,

con giai và cả độc giả cũng thấy Êm lòng khi nghe những câu nói tự nhiên và

ân tình Êy của người mẹ già Và hỏi rằng còn niềm tin, niềm lạc quan vàocuộc sống nào lớn hơn và mạnh hơn thế nữa?

Bữa ăn thảm hại nhưng cũng không kéo dài cho trọn vẹn một bữa ăn vì:

“niêu cháo lõng bõng mỗi người ăn được có lưng lưng hai bát đã hết nhẵn” Tuy vậy bà cụ Tứ vẫn “nhìn hai con vui vẻ” và nói “Chúng mày đợi u nhá Tao có cái này hay lắm cơ” Hẳn đây là món bà đã bí mật tự chuẩn bị để đãi các con nên “bà lão lật đật chạy xuống bếp lễ mễ bưng ra mét cái nồi, khói bốc lên nghi ngút Bà lão đặt cái nồi xuống ben cạnh mẹt cơm, cầm cái môi vừa khuấy khuấy vừa cười: - Chè đây – Bà lão móc ra một bát – Chè khoán đây, ngon đáo để cơ” Không còn dáng vẻ chậm chạp, uể oải của một bà già

nghèo khổ, thay vào đó là sự nhanh nhẹn, xăm xắn bởi trong lòng bà cụ Tứđang vui và từ niềm vui của mình, bà muốn tạo niềm vui bất ngờ cho các con.Tưởng rằng cuộc sống của bà lão sẽ không còn có ngày vui nhưng những hìnhảnh và lời nói của cụ Tứ ở cuối câu chuyện cho thấy bà đã rất vui Việc làm,lời nói thật giản dị, chân thực nhưng cảm động biết bao! Tấm lòng của người

mẹ đối với các con thật đáng trân trọng bởi đã truyền cho các con niềm vuisống, truyền cho các con sức mạnh để vượt qua tao đoạn này

Như vậy, qua diễn biến tâm trạng của ba nhân vật ta có thể thấy rằng: dùtrong hoàn cảnh khốn khó nào, những con người nghèo khổ,thô kệch, rách

rưới, già nua như Tràng, cô “vợ nhặt”, bà cụ Tứ vẫn không nguôi niềm khao

khát sự sống Êm no, hạnh phúc và niềm lạc quan, hi vọng vào cuộc sống ngàymai tốt đẹp hơn Bởi họ luôn mang trong tâm hồn mình một vẻ đẹp: vẻ đẹpcủa tình người, của niềm tin Phải chăng chất thơ đời sống – vẻ đẹp tâm hồn

con người - đã khiến cho tác phẩm hiện thực “Vợ nhặt” bớt ảm đạm, nặng nề

mà luôn phơi phới niềm vui, niềm tin yêu con người trong cuộc sống

1.5 HÌNH ẢNH LÁ CỜ ĐỎ SAO VÀNG – MỘT ĐIỂM SÁNG Ở CUỐI TÁC PHẨM

Có thể nói chất thơ đời sống đã mang lại luồng sáng tuy không rực rỡ

nhưng giàu ý nghĩa để cho tác phẩm hiện thực “Vợ nhặt” bít u ám, ảm đạm,

đó là ánh sáng của tình người, và không thể bỏ qua điểm sáng ở cuối tácphẩm: hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng bay phấp phới

Có ý kiến cho rằng hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện ở cuối “Vợ

nhặt” là gượng gạo, khiên cưỡng Nhưng theo người viết luận văn, đánh giá

nh vậy là chưa đầy đủ, chưa thấy hết được ý nghĩa tư tưởng của hình ảnh nàybởi những lÝ do sau:

Chóng ta được biết, nhà văn Kim Lân khởi thảo tác phẩm từ năm 1940,chắc đã thai nghén những nhân vật, những tình huống, chi tiết truyện sớm hơn

nữa Đến 1946, “Vợ nhặt” là một chương được viết lại của truyện dài “Xóm

ngụ cư” mà nhà văn viết dở dang Bản thảo tác phẩm đã bị mất Sau năm

1954, nhân một số báo kỉ niệm Cách mạng tháng Tám, tác giả liền nhớ lại,

viết thành truyện ngắn “Vợ nhặt”, in trong tập “Con chó xấu xí” (1962) Trải

qua hai Cái mốc lớn của dân tộc: cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945 vàkháng chiến chống Pháp, nhà văn đã có độ lùi thời gian để giác ngộ, trảinghiệm; có độ chín của tư duy sáng tạo; có nhận thức đúng đắn hơn về cuộcsống và con người, nhà văn mới hoàn thiện và công bố tác phẩm Do đó tácphẩm có dáng hình giống những áng văn hiện thực trước 1945, song âm

hưởng khác hẳn Nó không tăm tối, ngột ngạt đến bế tắc vì “có màu sắc cách mạng” và “mang âm hưởng chung của văn học thời đại từ sau Cách mạng tháng tám 1945 đến 1975” (lời tâm sự của nhà văn).

“Màu sắc cách mạng” đã khiến ba con người khốn khổ cố quên đi những

đắng chát trong túp lều nhỏ hẹp để lắng nghe tiếng vọng ở ngoài đời rộng lớn

Đó là tiếng trống thúc thuế, những âm thanh tàn ác, bất công đang lẩn khuất, đe

doạ Song họ không hoảng hốt, lo sợ nh trước nữa Người con dâu hỏi mẹ: “Ở đây vẫn phải đóng thuế cơ à?” Rồi chị kể chuyện mạn Thái Nguyên, Bắc

Giang người ta không chịu đóng thuế, còn phá cả kho thóc Nhật chia cho người

nghèo đói…Từ lời kể của vợ, Tràng nh bừng tỉnh Anh nhớ tới cảnh nhữngngười nghèo đói ầm ầm kéo nhau đi trên đê Sộp, đằng trước có lá cờ đỏ to lắm,

lá cờ của Việt Minh dẫn đoàn người đi phá kho thóc chia cho người đói Khi vợ

và mẹ đứng dậy, Tràng vẫn còn mơ màng nghĩ tới “đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới” Hình ảnh lá cờ đỏ hai lần hiện lên trong tâm trí Tràng, phải

chăng là một luồng sáng mới? Luồng khởi quang Cách mạng Luồng khởiquang Cách mạng Êy tuy mới bắt đầu và đang ở nơi xa nhưng đã soi sáng phầnnào nhận thức những con người khốn khổ nh Tràng, để rồi đưa dẫn họ đếnnhững hành động đúng đắn và hợp lí Lòng thương yêu và hi vọng là cần nhưngchưa đủ để giúp họ thoát khỏi thực tại thê thảm Muốn sống họ còn phải hànhđộng Hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng đã gieo vào lòng họ những hi vọng mới, nólung linh, chấp chới một dự cảm Êm lòng Nó nuôi dưỡng niềm tin cuộc sống

Nó thắp sáng thêm ngọn lửa tình người, giục giã con người gắng gỏi vươn lên,

xé tan màn đêm vây bủa để đi tới buổi mai của khát vọng làm người, khát vọnghạnh phúc Hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng còn gợi ý những hành động mới.Những con người đã vượt qua mặc cảm đói nghèo, tủi hờn để khẳng định sựsống, chắc chắn sẽ đi theo tiếng gọi của Việt Minh để giành lại sự sống chomình Nhà văn không dễ dãi trong việc miêu tả gia đình Tràng tham gia cáchmạng Nhưng lôgíc cuộc sống sẽ cho thấy họ sẽ không có con đường nào khác

Về bút pháp, có thể thấy trước sau nhà văn Kim Lân vẫn trung thành vớidòng văn hiện thực Nhưng, trước Cách mạng tháng Tám là hiện thực tự nhiên

(Đứa con người vợ lẽ, Nên vợ nên chồng), thì sau Cách mạng tháng Tám ngòi bút hiện thực ở Kim Lân đã “mang màu sắc cách mạng”[53] mà “Vợ

nhặt” là một tiêu biểu Ngòi bút nhà văn vẫn am tường cuộc sống, song trải

qua hai mốc lớn của dân tộc: Cách mạng tháng Tám và kháng chiến chốngPháp, văn chương Kim Lân đã có chuyển biến về phong cách đó là phản ánh

xã hội, con người dưới nhãn quan lạc quan cách mạng Chứng tỏ sự trưởng

Từ những phân tích trên, người viết luận văn có thể khẳng định rằng:

hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện ở cuối tác phẩm “Vợ nhặt” không hề

khiên cưỡng mà phù hợp với xu thế của cuộc sống đang thay đổi Đó còn làmột điểm sáng, một vẻ đẹp của đời sống tâm hồn con người tạo âm hưởngngân nga, hiện thực và lãng mạn đan xen Hình ảnh Êy là một biểu hiện rõ rệtcủa chất thơ đời sống, như một vĩ thanh buông ngân một âm hưởng lạc quan.Cuộc đời chưa diễn ra song ánh sáng hồng một đời mới nh đang ở ngay trướcmặt, thắp trong người đọc một niềm vui, một sức mạnh để càng thêm yêu vàtin ở con người, ở tình người và cuộc sống ngày mai Trong tác phẩm luôn có

sự đan xen niềm vui và nỗi buồn, nụ cười và giọt nước mắt, sự sống và cáichết; có sự giành giật bãng tối và ánh sáng nhưng cuối cùng mở ra một ngàysáng lóa, có ánh sáng của mặt trời, sắc đỏ của lá cờ cách mạng Cảm hứngnhân văn – tình thương, niềm tin ở con người, trước hết với nhân dân lao động

– của “Vợ nhặt” dường như đã mang nét mới của thời đại, thời đại cách mạng.

Lá cờ đỏ sao vàng là điểm sáng của thời đại Điểm sáng Êy đã bước đầusoi sáng nhận thức cho những con người khèn khổ nh Tràng và soi chiếu trên

trang văn của " Vợt nhặt" Đồng thời đây là một hình ảnh đẹp của cuộc sống,

góp phần làm rõ nét cho nội dung chất thơ trong tác phẩm

2.1.1.1 Kim Lân là nhà văn một lòng đi với “đất”, với “người”, với

“thuần hậu nguyên thuỷ” của cuộc sống nông thôn.

Nhà văn Kim Lân tên thật là Nguyễn Văn Tài, sinh ngày 1 tháng 8 năm

1921 (28 tháng 6 Tân Dậu), tại xã Phù Lưu, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh

Kim Lân là một trong những nhà văn thành công khi viết về người nôngdân và cuộc sống nông thôn Nhiều bạn đọc yêu quý ông thường gọi là nhàvăn của đồng quê Vì trong nhiều truyện ngắn của nhà văn, chất đồng quê,phong tục tập quán, nét đẹp trong sinh hoạt văn hoá của làng mạc việt Namghi dấu Ên khá đậm nét

Quê hương Kim Lân thuộc đất Kinh Bắc – nghìn năm văn hiến, nơi pháttích vương triều nhà Lí Đây là một mảnh đất có bề dày lịch sử và văn hoá cổtruyền với những lễ hội địa phương nổi tiếng: hội Đền Đô, hội Đồng Kỵ, hộiLim… và những thú chơi phong tục hấp dẫn nh: đốt pháo, đánh đu, đấu vật,chọi gà, hát quan họ…

Nhà nghèo, hồi nhỏ cậu bé Tài chỉ học đến lớp Nhất, rồi phải đi phụviệc cho các thợ đàn anh (sơn guốc, khắc tranh bình phong), để giúp gia đìnhkiếm sống Nhờ chịu khó quan sát, suy nghĩ, lại có dịp đi đến nhiều làng xàtrong vùng, nên từ hồi còn Ýt tuổi, ông đã có vốn hiểu biết khá dày dặn vềnhững phong tục tập quán và tinh hoa văn hoá dân gian trong cuộc sống ởvùng Kinh Bắc quê hương mình Tất cả những điều đó là điều kiện chuẩn bị

tốt để sau này ông trở thành nhà văn với những trang đặc sắc về phong tụcnông thôn Việt Nam và cả trong những bước cách mạng chuyển mình.

Kim Lân là nhà văn viết không nhiều, song ý thức đối với nghề của ôngrất cao Lúc đầu, nhà văn sáng tác để khẳng định vị trí của mình trong xã hội.Sau dần ông xác định rõ mục đích sáng tạo nghệ thuật là vì những ngườinghèo khổ Sinh ra và lớn lên ở nông thôn, ông gần gũi và am hiểu người nôngdân Tinh thần nhân bản, nhân đạo đã giúp ông nhìn thấy trong cuộc sống bộn

bề ở làng quê Èn chứa nhiều cái đáng yêu, đáng quý, những điều bình dị, chânchất nhưng mang vẻ đẹp Èn tàng đáng trân trọng Cái đẹp đó đã đi vào nghệthuật của nhân dân và đã có những Ên tượng mạnh mẽ Học tập nhân dân, ông

đã sáng tác và đã có một số tác phẩm đặc sắc về nông dân, nông thôn

Kim lân đã nhiều lần phát biểu: “văn chương phải thật, phải giản dị” [15] Và ông giải thích: “cái thật” là cái thật của tấm lòng, của suy nghĩ, là

“cái tâm tình của người viết” Cũng từ đó nhà văn có cách nhìn và lối viết

chân thật, giản dị, gần gũi với người dân hơn Văn Kim Lân không đao to búalớn mà chữ chữ, hàng hàng chân chất nh củ khoai, củ sắn Lời văn trong lối kể

cũng không ồn ào mà cứ rủ rỉ, rỉ rả, thánh thót Kim Lân không ưa “đánh bãng

mạ kền” con chữ, hàng chữ Ông có cái nhìn cái, óc nghĩ, cái lối diễn đạt của

người xứ quê Nó bình dị, chất phác, pha chút hóm hỉnh Bình dị chát phác mà

không nôm na Nó rất “văn”, chững chạc, trong sáng và tươi tắn.

Số lượng tác phẩm của Kim Lân không nhiều, nhưng chỉ vài tác phẩmđặc sắc là đã có thể lưu danh trong trường bút Cái chính ta bắt gặp ở Kim

Lân, nh nhà văn Nguyên Hồng, bạn chí cốt của ông đã từng nói: “Ông là nhà văn một lòng đi về với đất, với người, với thuần hậu nguyên thuỷ của cuộc sống…” Văn của Kim Lân chân thật, giản dị, lời ăn tiếng nói mộc mạc, quê

kiểng rất gần với lối nói khẩu ngữ

Có thể nói, suốt đời văn, Kim Lân hầu như chuyên viết truyện ngắn vềlàng quê Việt Nam – mảng sống từ lâu ông biết khá kĩ lưỡng.Trước cách mạngtháng Tám, truyện ngắn Kim Lân chủ yếu kể lại những cảnh đời vất vả của

người nông dân và những sinh hoạt phong phú ở thôn quê (chọi gà, thả chim,đấu võ, đánh vật…) Những trang văn Êy giúp người đọc nhận biết: sau luỹ trexanh từ bao đời nay, người nông dân sống lam lũ, cần cù, hai sương một nắngnhưng tháng ba ngày tám và những buổi sang xuân vẫn tổ chức những trò vuidân gian, qua đó thể hiện sự thông minh, tài hoa, tâm hồn tươi sáng, lành

mạnh, yêu đời, những phong tục “đất lề quê thói” của người Phù Lưu Chợ

Giàu coi trọng lễ hội và nhân tình Sau này vẫn viết về nông thôn, ông đề cậptới sự đổi mới về mặt tâm hồn, tình cảm của người nông dân trong Cách mạng

và kháng chiến Sự đổi đời của họ trong cải cách ruộng đất, những hoạt độngcách mạng tuy thầm lặng, bình thường nhưng thật đáng quý trọng

Kim Lân viết không nhiều nhưng được người đọc, bạn văn, các nhà phê

bình văn học ghi nhận Nói nh Đỗ Kim Hồi: “Kim Lân thuộc vào số Ýt nhà văn có thể minh chứng cho chân lí “quý hồ tinh bất quý hồ đa” trong nghệ thuật…” Êy vậy nhưng khi kể ra những gương mặt làm nên bản sắc của văn

xuôi Việt Nam trong mấy chục năm trở lại đây thì lại khó có thể bỏ sót têntuổi Kim Lân Có thể nói: Kim Lân đứng ở hàng đầu trong số các cây bút vănxuôi viết Ýt mà càng ngày càng được khâm phục rất nhiều Một nhà văn gần

đây có kể ra bốn tác phẩm văn xuôi xếp vào loại gần nh “thần bót” thì trong

đó có hai tác phẩm của Kim Lân Truyện ngắn của Kim Lân cũng giống nhcon người ông vậy Nó mộc mạc, chân chất, phảng phất cái hương vị của dângian, văn hoá làng quê giàu lòng nhân ái, nồng nàn tình yêu con người, quê

hương Đúng nh nhà văn Nguyên Hồng nhận xét: “Ông là nhà văn một lòng đi

về với đất, với người, với thuần hậu nguyên thuỷ của cuộc sống…”.

2.1.1.2 Truyện ngắn “Vợ nhặt” và sự kết tinh nhiều giá trị.

Là tác phẩm tiêu biểu của một trong những cây bút viết truyện ngắn

xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại, “Vợ nhặt” đã được lựa chọn vào

chương trình giảng dạy lớp 12 trường THPT, được đông đảo bạn đọc yêu mếnbởi cốt truyện hấp dẫn, ngôn ngữ giản dị, tự nhiên và bởi tác phẩm có sự kết