thế giới nhân vật trong tiểu thuyết hồ quý ly và mẫu thượng ngàn

Vì thế, chọn đề tài Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh làm đối tượng nghiên cứu, chúng tôi mong muốn được tìm hiểu, phát hiện những đó

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Vài thập kỷ cuối thế kỷ XX, tiểu thuyết Việt Nam nh có phần chữnglại, Ýt gặt hái được những thành công rực rỡ Người ta thường nhắc đếnnhững thành công ở thể loại truyện ngắn của nhiều cây bút có thương hiệunhư Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Ngọc Tư, Còn ở thể loại tiểu thuyết, trong vài thập kỷ này, dường như đang vắng bóngnhững tên tuổi nổi trội

Trước thực tế đó, những người quan tâm đến sự phát triển của tiểu

thuyết đã phải lên tiếng "khích lệ" hoặc dóng những hồi chuông "báo động" về tiểu thuyết Chuyên luận Tiểu thuyết Việt Nam đang ở đâu? của nhiều tác giả

cùng các bài viết nghiên cứu phê bình của những cây bút tiểu thuyết có nghềđang hâm nóng bầu không khí tiểu thuyết Kết quả, có khá nhiều ý kiến tráingược nhau khi đánh giá thực trạng tiểu thuyết đương đại Nhà văn Ma Văn

Kháng trong bài viết Tiểu thuyết, một giá trị không thể thay thế trên báo Văn

nghệ số 46 năm 2002 đã khái quát về tình hình tiểu thuyết Việt Nam như sau:

"Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại dường như đang rơi vào trạng thái cụt nhụt sức sáng tạo Số tiểu thuyết hàng năm đã Ýt ỏi, lại còn yếu kém, gần nh không gây được Ên tượng gì với bạn đọc"

Trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Xuân Khánh cho ra đời hai tiểu thuyết:

Hồ Quý Ly (2000) và tiếp đó là Mẫu Thượng Ngàn (2006) đã làm xôn xao văn

đàn Việt Nam

Cả hai cuốn tiểu thuyết đều giành những giải thưởng cao: Hồ Quý

Ly - Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam - 2001, giải thưởng Hội Nhà văn

Hà Nội 2001 ; Mẫu Thượng Ngàn - giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội

2006 , được giới nghiên cứu phê bình đánh giá cao và độc giả đón nhậnnồng nhiệt Đây thực sự là một kết quả đáng trân trọng của tiểu thuyết ViệtNam đương đại

Hai cuốn tiểu thuyết đã thành công trên nhiều bình diện, có nhiều giátrị, nhưng Ên tượng nổi bật là sức cuốn hút của thế giới nhân vật của chúng.

Nhân vật là yếu tố nghệ thuật quan trọng bậc nhất của thể loại tự sự(trong đó có tiểu thuyết) Không có nhân vật sẽ không có tiểu thuyết Tiểuthuyết hay phải có nhân vật hay và độc đáo Những cách tân đổi mới về nghệthuật tiểu thuyết hầu như đều gắn với vấn đề thể hiện nhân vật Nhân vậtchính là quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn thể hiện trong tácphẩm, là nơi tập trung thể hiện tư tưởng nghệ thuật của nhà văn

Thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánhrất phong phó, đa dạng, sinh động và hấp dẫn Đây chính là vấn đề chúng tôiquan tâm nghiên cứu, là đề tài của luận văn

Hiện đã có không Ýt ý kiến, bài nghiên cứu phê bình về hai cuốn tiểuthuyết này trong đó có bàn luận về nhân vật ở cả hai tác phẩm

Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có công trình khoa học nào viếtchuyên về thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết một cách hệ thống,

đầy đủ và sâu sắc Vì thế, chọn đề tài Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh làm đối tượng

nghiên cứu, chúng tôi mong muốn được tìm hiểu, phát hiện những đóng gópquan trọng của nhà văn ở nghệ thuật xây dựng nhân vật; hy vọng góp đượcmột chút gì đó trong việc đánh giá tác phẩm và tác giả trong nền tiểu thuyếtViệt Nam đương đại Ngoài ra đây là cơ hội chúng tôi được củng cố nắmchắc hơn những kiến thức lý luận về nhân vật trong việc nghiên cứu cũngnhư giảng dạy sau này

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Xuân Khánh sinh năm 1933, quê gốc ở làng Cổ Nhuế - HàNội Ông là nhà văn thuộc thế hệ Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Thị Ngọc Tú,Nguyễn Cẩm Thạnh, Ông viết chậm và sáng tác không nhiều Có thể nói,

trước Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn, Nguyễn Xuân Khánh là cái tên Ýt

được biết tới

Nguyễn Xuân Khánh từng là sinh viên Đại học Y khoa, rồi tham giaquân ngũ Sau thời gian quân ngũ, ông về làm việc tại Tạp chí Văn nghệ Quân

đội Trong thời gian đó, ông sáng tác truyện ngắn đầu tay Một đêm và được

giải thưởng Văn nghệ Quân đội năm 1958 Đó là chuyện về một anh lính trẻ

đi bộ suốt đêm để về trả phép đúng hẹn, và suốt đêm Êy anh đẩy giúp chuyến

xe của một người đàn bà Tiếp đó năm 1963 , Nguyễn Xuân Khánh cho ra

mắt tập truyện Rừng sâu Câu chuyện mang tên tập sách nói về một anh bộ

đội coi kho hàng trong rừng sâu, hết chiến tranh người ta quên mất cái kho

đó, nhưng anh vẫn ở lại rừng sâu coi kho

Sau đó, vì bị coi là "có vấn đề tư tưởng", Nguyễn Xuân Khánh không

được làm công tác văn hoá, tư tưởng trong Quân đội Ông được giải ngũ, về

làm việc ở Báo Thiếu Niên tiền phong Rồi "tai nạn nghề nghiệp" ông phải về

hưu non Ông sống cùng vợ con tại căn nhà nhỏ, trong ngõ phố Trần KhátChân và nếm trải đủ mọi khó khăn thiếu thốn của cuộc sống: Ông làm thợmay, nuôi lợn, có lúc còn làm nghề bán máu,

Cuộc đời ông có quá nhiều ngã rẽ và không Ýt những gian nan, nhưngnghiệp viết văn thì dai dẳng Nguyễn Xuân Khánh viết đều đặn, không bao

giờ nghỉ Trong những năm nuôi lợn ông đã viết cuốn tiểu thuyết Trư Cuồng

kể chuyện về cái chứng điên của mét người khi quá gần gũi với lợn

Song song với Trư Cuồng, Nguyễn Xuân Khánh còn viết Suối Đen nói

về cái cống nước trước cửa nhà ông ở xóm Thanh Nhàn chảy từ Nhà máyrượu Hà Nội ra sông Lừ đã thành một con suối Bên con suối đó là nhữngthân phận ông gặp hàng ngày và cảm thương họ

Còng trong những năm gian nan đó, Nguyễn Xuân Khánh viết tiểu

thuyết Miền Hoang tưởng - kể chuyện về những con người đời thường,

những vấn đề xám xịt trong hiện thực cuộc đời, như anh nhạc sỹ bị đuổi

khỏi biên chế, anh giáo viên nghèo, anh hoạ sỹ thất nghiệp, Năm 1990,Nguyễn Xuân Khánh cho công bố bản thảo đó và đã cÈn thận đứng dướicái tên khác - bót danh Đào Nguyễn, nhưng tác phẩm bị phê phán nặng

nề Có người còn đòi đưa anh ra toà Nhưng mét sù may mắn đã cứuNguyễn Xuân Khánh

Từ đó, ông lặng lẽ sáng tác Hai mươi năm sau, năm 2000, Nguyễn

Xuân Khánh cho ra đời tiểu thuyết Hồ Quý Ly - một tác phẩm bề thế, sâu sắc,

hấp dẫn viết về một giai đoạn lịch sử phức tạp của dân tộc - giai đoạn mụcruỗng của nhà Trần (Thế kỷ XIV - XV) và sự lên ngôi của triều Hồ, mộttrong những triều đại ngắn ngủi nhất trong lịch sử Việt Nam nhưng cũng làtriều đại thi hành những chính sách cải cách táo bạo nhất gây ra những biếnđổi quan trọng trong xã hội Việt Nam Cuốn sách trên tám trăm trang đãgiành một lóc hai giải thưởng của Hội Nhà văn Trung ương và Hội Nhà văn

Hà Nội năm 2000

Sáu năm sau, vào 2006, Nguyễn Xuân Khánh lại cho ra mắt Mẫu Thượng Ngàn - một tiểu thuyết bề thế hơn cả Hồ Quý Ly, với gần nghìn trang

sách và cũng giành giải nhất - giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội

Mẫu Thượng Ngàn được Nguyễn Xuân Khánh xây dựng trên bối cảnh

đời sống nông thôn Bắc Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khi dân tộc phảiđối mặt mất còn với thực dân phương Tây: chúng vừa đàn áp, chiếm đoạt cả

về kinh tế, vừa thống trị về chính trị, văn hoá, làm cho đời sống nhân dân tađiêu đứng Tác phẩm là câu chuyện về lịch sử, phong tục; là câu chuyện tìnhyêu của những người đàn bà Việt chung thuỷ, hiến dâng, cay đắng và ngangtrái Câu chuyện Êy được phản ánh chân thực qua đời sống của người dânlàng Cổ Đình - tên gọi Kẻ Đinh - một làng quê vùng bán sơn địa Bắc Bộ

Đây là hai tác phẩm "thuộc loại để đời của Nguyễn Xuân Khánh" (Châu

Diên) Hai tác phẩm đã đưa Nguyễn Xuân Khánh trở thành cây bút tiểuthuyết đương đại xuất sắc Đó là tất cả bút lực, tâm hồn Nguyễn Xuân Khánh

Hai cuốn tiểu thuyết thực sự hấp dẫn người đọc cũng nh giới nghiêncứu, lý luận phê bình văn học Trong cả hai cuốn tiểu thuyết đều có thế giớinhân vật phong phú, được Nguyễn Xuân Khánh xây dựng công phu Các nhânvật đầy sức sống, có cá tính, hàm chứa sức nặng tư tưởng và rất Ên tượng.Các nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh hiện ra sinh động như những conngười với ý nghĩa trọn vẹn của nó.

Sau đây là một sè ý kiến tiêu biểu về nghệ thuật tiểu thuyết và nhân vật trong

Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn đã công bố trên sách báo, luận văn tốt nghiệp.

VÒ cuốn Hồ Quý Ly:

Trong cuéc Hội thảo về tiểu thuyết Hồ Quý Ly ngày 21/9/2000 do Nhà

xuất bản Phụ nữ kết hợp với Hội Nhà văn Hà Nội tổ chức, đã có rất nhiều ýkiến đánh giá:

Nhà văn Vũ Bão nhận xét: "Cuốn tiểu thuyết Hồ Quý Ly đã làm sang cho Hội Nhà văn Hà Nội Mỗi nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh thường mang thêm một tầng ý nghĩa mới Èn mình giữa các dòng chữ Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh không đi theo vết chân đi trước Ông rẽ trái, đạp cỏ lau, đạp đá tai mèo, dẫn nhân vật băng qua những miền đất mới Ông không buông mình trôi xuôi theo dòng chảy của lịch sử Ông cắt ngang cuộc đời đầy biến động, tìm những nét tinh tế trong tính cách nhân vật, giành không gian cho nhân vật hoạt động".

Nhà văn Trần Thị Trường trong bài Những nhân vật nữ trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly, đã đưa ra những ý kiến xác đáng về cách xây dựng các nhân vật nữ của Nguyễn Xuân Khánh: " Mười bốn người phụ nữ, mười bốn

số phận, mười bốn tính cách và mười bốn lối ứng xử, để rồi có mười bốn kết cục."

Theo bà, Nguyễn Xuân Khánh đã xây dựng hết sức thành công các

nhân vật nữ Nguyễn Xuân Khánh đã "chiêm ngẫm được cả những ý nghĩ trong cõi thẳm sâu tâm hồn người khác".

Nhà văn Châu Diên trong bài Tham luận về tiểu thuyết Hồ Quý Ly cũng

đã khẳng định những thành công của Nguyễn Xuân Khánh ở nhiều phươngdiện, đặc biệt ông nhấn mạnh:

"Nói đến cách tạo nhân vật, ta sẽ không thể nào quên công lao của Nguyễn Xuân Khánh trong việc tạo ra nhân vật chính Hồ Quý Ly Đó là mét con người có nhiều phẩm chất ".

Nhà nghiên cứu Hán Nôm, tiến sỹ Đinh Công Vỹ trong bài: Hồ Quý Ly – cuốn tiểu thuyết lịch sử đặc sắc nhận xét:

"Nguyễn Xuân Khánh không hề đơn giản hoá, không hề bị chi phối bởi cách xây dựng nhân vật một chiều Nhân vật của ông tập trung nhiều mâu thuẫn, giằng xé nội tâm".

Nhà văn Nguyễn Kiên phát biểu: "Mọi nhân vật đều có thể chất riêng, đồng thời đÒu tham dự vào sự va đập của lịch sử Mỗi nhân vật đều có vấn

đề của mình, có sự sống riêng của mình, không bị giật dây ".

Nhà văn Phạm Xuân Nguyên trong bài Đọc Hồ Quý Ly cũng thừa nhận: "cách xây dựng nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh là ở thế lưỡng tính, phân thân không chỉ với một nhân vật Hồ Quý Ly mà còn với các nhân vật khác như Trần Khát Chân, Hồ Nguyên Trừng Từ đó, ông có lời đánh giá chung: nhân vật lịch sử của ông là những cá nhân mâu thuẫn, giằng xé, một bên là thúc bách (tất yếu) lịch sử, một bên là đòi hỏi (tất yếu) con người trước thử thách vận mạng của đất nước, chúng dân" [37-19].

Còn Nguyên Ân trong bài: Hồ Quý Ly - Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh, cũng đã phát hiện ra những cách tân của Nguyễn Xuân Khánh trong cách xây dựng nhân vật lịch sử: "Nhân vật trung tâm Hồ Quý Ly được

mô tả từ nhiều điểm nhìn khác nhau "[1-9].

Bên cạnh đó, các tác giả cũng đã chỉ ra một số hạn chế của NguyễnXuân Khánh trong việc xây dựng nhân vật Tiến sỹ Đinh Công Vỹ, bên cạnhnhững lời khen, cũng đã nhận ra nét hạn chế trong cách sử dụng ngôn ngữ ở

các nhân vật lịch sử: "Đối thoại của các nhân vật lịch sử còn quá hiện đại: cha con Hồ Quý Ly nói chuyện với nhau mà xưng hô như gia đình quan chức thời nay" [57-1128].

Nhà văn Trịnh Đình Khôi thì thấy hạn chế của Nguyễn Xuân Khánh

trong cách xây dựng nhân vật ở chỗ: "các sự kiện, nhân vật chưa được đẩy ở mức cao" [60-6].

Và còn rất nhiều ý kiến, đánh giá của các nhà nghiên cứu, phê bìnhkhác nữa Nhìn chung các tác giả đều đã chỉ ra được nét đặc sắc của NguyễnXuân Khánh trong nghệ thuật xây dựng nhân vật, tạo nên thế giới nhân vật vôcùng chân thực, sống động, hấp dẫn

Tuy nhiên, các bài báo, nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức độ giớithiệu khái quát hoặc bước đầu đánh giá thành công hay hạn chế ở một khíacạnh nào đó của cuốn tiểu thuyết mà thôi Những ý kiến đó là xác đángnhưng chưa hệ thống và chưa minh chứng rạch ròi

Đã có một số luận văn Thạc sỹ khoa học Ngữ văn đi chuyên sâu về một

số khía cạnh của cuốn tiểu thuyết như: luận văn Tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý

Ly - 2004 của Lê Thị Chung đã nghiên cứu và chỉ ra những thành công của

cuốn tiểu thuyết ở góc độ đặc điểm thể loại tiểu thuyết lịch sử; khẳng định vị

trí của Hồ Quý Ly trong tiến trình phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam.

Lê Thị Chung còng rất quan tâm đến vấn đề nhân vật của cuốn tiểu thuyết.Luận văn đã có cách đánh giá một cách khá hệ thống về đặc điểm thế giới

nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly; nhân vật lịch sử, nhân vật hư cấu, nhân

vật chính diện, nhân vật phản diện, nhân vật trung gian, cho ta hình dung về

sự đa dạng, phong phú của hệ thống nhân vật trong tác phẩm

Đỗ Hải Ninh trong luận văn Tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong sự vận động của tiểu thuyết lịch sử nước ta nửa sau thể kỷ XX (2003), đã đề cập và chỉ ra

một số nét đặc sắc của thế giới nhân vật trong cuốn tiểu thuyết: nhân vật đầysức sống, nhân vật tư tưởng

Trong luận văn: Nhìn chung về tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1995 đến nay (2005) của Phạm Thị Thu Thuỷ đã khẳng định: Nguyễn Xuân Khánh có

thành tựu trong việc xây dựng nhân vật tiểu thuyết, đặc biệt xây dựng nhânvật chính Hồ Quý Ly

Tiếp nối những người đi trước, Luận văn của chúng tôi sẽ tiếp tục pháthiện những nét độc đáo của Nguyễn Xuân Khánh trong nghệ thuật xây dựngthế giới nhân vật ở tác phẩm của ông

Về cuốn Mẫu Thượng Ngàn :

Mẫu Thượng Ngàn còn dày dặn, bề thế, phong phú hơn cả cuốn Hồ Quý Ly từng gây xôn xao mấy năm trước Khi nói về nhân vật trong Mẫu Thượng Ngàn, nhà văn Nguyên Ngọc đã khen ngợi: "Trong cuốn tiểu thuyết này, đông đúc nhất, và cũng đẹp nhất, hay nhất, đậm nhất, mê nhất là những nhân vật nữ, có cảm giác vô số như vậy, từ bà Tổ Cô bí Èn, bà Ba Váy đa tình cho đến cô đồng Mùi, cô mỡ Hoa khốn khổ, cô trinh nữ Nhô tinh khiết Hàng chục, hàng chục nhân vật nữ hết sức gần gũi, hiện thực, mơn mởn, sần sùi, dào dạt, trễ tràng, trữ tình, thừa mứa, khát khao cho và nhận, nhận và cho và đến cả bà Đà của ông Đùng huyền thoại nữa , tất cả đều tràn trề sinh lực, đầm đìa phồn thực " [35-1].

Nhà văn Đỗ Ngọc Yên nhận xét: "có thể nói rằng, chỉ có tài năng và tâm huyết, kinh nghiệm và trí tuệ, tình cảm và bút lực của lớp nhà văn cao niên như Nguyễn Xuân Khánh mới có thể sáng tạo nên một mẫu hình nhân vật trung tâm đa thanh và nhiều cung sắc đến như vậy" "Nhân vật trung tâm của cuốn tiểu thuyết có một tầm khái quát lớn lao hơn, vừa thánh thiện lại vừa gần gũi thân quen, mộc mạc, dân dã; vừa đầy ắp nhân tâm, nhưng cũng không kém phần táo tợn; long lanh dễ vỡ nhưng cũng lì lợm như sỏi đá và ngời sáng hơn gấp bội lần những nhân vật trung tâm mà chúng ta vẫn gặp ở

thể loại tiểu thuyết truyền thống" [59-12].

Nhà văn Phạm Xuân Nguyên nhận xét: "lối viết của Nguyễn Xuân Khánh đúng là cổ điển nhưng vẫn mang đậm hơi thở cuộc sống hiện đại Tôi thích nhất là những trường đoạn viết về bản thể tự nhiên, tính phồn thực của nhân vật nữ Rất sum suê, phì nhiêu kiểu Nguyễn Xuân Khánh" [3-2].

Nhà văn Nguyễn Sỹ Đại trong Đọc sách Mẫu Thượng Ngàn viết: "Sự kiện, nhân vật được soi chiếu trong hệ thống: nhỏ hơn, rõ hơn và làm nổi bật được ý tưởng của nhà văn" "Biết bao nhiêu nhân vật, bao nhiêu sự kiện nhưng người đọc không bị cuốn hút và đánh mất mình trong đó" [12-13].

Nhà văn Châu Diên nhận xét: "Nhà văn đã tìm được một bố cục để vô số nhân vật nhỏ của nhân vật cộng đồng người Việt có dịp đối chất nhau về những quan niệm khác nhau" [36-43].

Nói về kết cấu tiểu thuyết, nhà văn Đỗ Ngọc Yên nhận xét: "Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã tạo lập được một kiểu kết cấu mới, chặt chẽ và hoàn chỉnh xoay quanh việc miêu tả đối thoại và quá trình tiếp biến giữa các nền văn hoá để tìm ra đâu là bản sắc văn hoá Việt" [59-12].

Bên cạnh đó, tác phẩm cũng còn chưa tránh khỏi một sè "tì vết" Hội

đồng xét giải của Hội Văn học nghệ thuật Hà Nội đã chỉ ra hạn chế của tác

phẩm "ở mét số chương đoạn, sự dông dài tỉ mỉ làm chùng lại dòng chảy của câu chuyện" Nhưng hạn chế là rất Ýt, rất nhỏ so với những thành công của cuốn tiểu thuyết Và “Mẫu Thượng Ngàn vẫn là cuốn tiểu thuyết nổi bật trong những ứng cử viên của giải thưởng năm nay" (Nhận xét của Hội đồng

xét giải Hội Văn học Nghệ thuật Hà Nội năm 2006)

Gần đây nhất là kết quả nghiên cứu của Hoàng Thị Thu Trang trong

Khoá luận tốt nghiệp Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn

-5/2007, đã phát hiện ra và bước đầu khái quát thành một số đặc điểm của thếgiới nhân vật trong tác phẩm: thế giới nhân vật phong phó, sinh động, có

nhiều tính cách Hoàng Thị Thu Trang cũng đã chỉ ra: trong Mẫu Thượng Ngàn, Nguyễn Xuân Khánh sử dụng khá đa dạng các biện pháp nghệ thuật

xây dựng nhân vật Tuy nhiên, với khuôn khổ của một Khoá luận tốtnghiệp, tác giả luận văn cũng chưa triển khai vấn đề một cách hệ thống, sâusắc.

Nh vậy, những ý kiến nhận xét, đánh giá về cuốn Mẫu Thượng Ngàn

mới chỉ dừng lại ở mức độ khái quát, sơ lược Và vì mới ra đời, nên cũngchưa có những công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu về nó Trong luậnvăn của mình, chúng tôi sẽ đi sâu vào tìm hiểu tác phẩm để rót ra những kếtluận, những ý kiến xác đáng, mới mẻ về cuốn tiểu thuyết Đặc biệt là nhữngphát hiện về thế giới nhân vật tác phẩm mà đề tài đi sâu

3 Nhiệm vô, đối tượng nghiên cứu

Ở luận văn này, chúng tôi sẽ tìm hiểu, hệ thống, phân tích, đánh giá cácnhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết: cố gắng chỉ ra những đặc điểm chung củathế giới nhân vật ở đây đã được chỉ đạo bởi quan niệm nghệ thuật nào, bởi

sức sáng tạo, tài năng nghệ thuật nào ở bút lực nhà văn đã vào tuổi "tri thiên mệnh" (nhà văn năm nay đã 74 tuổi) Từ đó, luận văn sẽ dựng lên và khái quát

thành những đặc điểm của thế giới nhân vật trong hai tác phẩm Qua đó, tìmhiểu quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn trong hai tác phẩm vàkhái quát hơn, luận văn sẽ góp phần chỉ ra quan niệm nghệ thuật nói chungcủa Nguyễn Xuân Khánh về cái đẹp, về cuộc sống, về nghệ thuật và mối quan

hệ giữa nó với đời sống xã hội Đồng thời, luận văn cố gắng đào sâu nhữngkiến thức lý luận về đặc điểm nhân vật, nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vậtcủa thể loại tiểu thuyết

4 Đóng góp của đề tài

Trên cơ sở tìm hiểu tác phẩm, luận văn góp phần phát hiện những đặcsắc của Nguyễn Xuân Khánh trong nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật tiểuthuyết; sự đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh trong nềntiểu thuyết đương đại

Luận văn cũng sẽ tiến tới khẳng định quan niệm nghệ thuật về conngười của nhà văn và tư tưởng nghệ thuật nhà văn Nguyễn Xuân Khánh.

5 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở vận dụng những kiến thức lý luận khái quát, chúng tôi sửdụng một số phương pháp cơ bản sau:

- Phương pháp hệ thống, phân tích, tổng hợp: chúng tôi sẽ dựng lại toàn

bộ thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết rồi phân tích ,đánh giá, tìm ramối liên hệ chặt chẽ giữa các nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết Đồng thờiđưa ra những ý kiến đánh giá chủ quan của người viết trong việc xây dựng thếgiới nhân vật của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh ở đó

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: trên cả hai bình diện đồng đại và lịch đại.Chúng tôi sẽ tiến hành so sánh thế giới nhân vật của hai cuốn tiểuthuyết với thế giới nhân vật trong một số sáng tác của nhà văn trước đó và vớimột số tác giả tiêu biểu khác để làm nổi bật sức hấp dẫn của thế giới nhân vật

trong hai cuốn tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn.

Những phương pháp này chúng tôi sử dụng có khi tách biệt, nhưng hầu

nh là đan xen, kết hợp trong quá trình nghiên cứu hoàn thành luận văn này

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dungcủa luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Đôi nét khái quát lý thuyết về nhân vật văn học, nhân vật

trong thể loại tiểu thuyết và việc xây dựng thế giới nhân vật

Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu

Thượng Ngàn

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ

Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn.

PHẦN NỘI DUNGCHƯƠNG 1 ĐÔI NÉT KHÁI QUÁT LÝ THUYẾT VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC, NHÂN VẬT TRONG THỂ LOẠI TIỂU THUYẾT VÀ VIỆC

XÂY DỰNG THẾ GIỚI NHÂN VẬT.

1.1 Nhân vật văn học

1.1.1 Khái niệm: "Nhân vật văn học là con người được miêu tả thể hiện trong

văn học bằng phương tiện văn học [64 - 277] Nói cách khác, nhân vật văn

học là hình tượng nghệ thuật về con người, có ý nghĩa con người Nhân vật làcon đẻ của nhà văn, là sản phẩm của của tư duy nghệ thuật, sự sáng tạo củanhà văn, nhằm thể hiện một tư tưởng cụ thể

Nhân vật văn học có thể là những con người giống như thật hoặc cónguyên mẫu ở ngoài đời như Mẹ La, ông Dâng, cụ Cam, mẹ Nghĩa, Đơ

Vanhxi, ThySan, Giáng Hương trong Cửa Biển của Nguyên Hồng; là Quang Trung – Nguyễn Huệ trong Hoàng Lê Nhất Thống Chí của nhóm Ngô Gia Văn Phái; là chị Dậu, Nghị Quế trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố Hoặc có

khi là những nhân vật do nhà văn hư cấu tưởng tượng ra như Thạch Sanh, SọDừa, Tiên, Bụt trong các câu chuyện cổ dân gian Nhân vật văn học còn có

thể là các sự vật, hiện tượng nh Biển trong bài thơ của Biển của Xuân Diệu; Sóng trong bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh, Trăng trong thơ Hàn Mạc Tử

Nhân vật văn học có khi hiện ra với đầy đủ ngoại hình, tính cách, hànhđộng, suy nghĩ như các nhân vật trong tác phẩm tự sự; có khi lại chỉ tồn tạidưới dạng những cảm xúc, tâm trạng, nỗi niềm như những nhân vật trong thơtrữ tình; Có lúc là những tưởng tượng hư cấu kỳ lạ như trường hợp Sọ Dừa,Tôn Ngộ Không nhưng đều mang dáng dấp, tâm hồn những con ngườiđược miêu tả cụ thể hoặc khái quát và rất sinh động như những con người cóthật ngoài cuộc đời

Nhân vật là yếu tố quan trọng cấu thành tác phẩm, là yếu tố nghệ thuậtmang ý nghĩa tư tưởng, thể hiện ý đồ sáng tạo của nhà văn Nhân vật là hìnhthức nghệ thuật ước lệ để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hìnhtượng Vì thế, ta không nên đồng nhất nhân vật văn học với con người thậtngoài đời; cũng không nên đồng nhất nó với nguyên mẫu, mà chỉ coi nhân vậttrong văn học như là một yếu tố hình thức mang tính nội dung: đó là nhữngước lệ nghệ thuật có những quy ước chung và sáng tạo riêng của tác giả.Chính điều này tạo nên sự đa dạng của nhân vật trong văn học.

1.1.2 Ý nghĩa, chức năng của nhân vật trong tác phẩm văn học

Nhân vật là hình thức hạt nhân của tác phẩm nghệ thuật Nó là yếu tốkhông thể thiếu trong tác phẩm văn học Nhân vật là căn cứ rõ nhất để ta nắmbắt tư tưởng nghệ thuật của nhà văn cũng nh điều người nghệ sỹ muốn gửigắm tới độc giả Thông qua thế giới hình tượng trong tác phẩm, cụ thể làthông qua thế giới nhân vật, ta có thể dễ dàng tiếp cận nội dung ý nghĩa củamột tác phẩm văn học

Nhân vật là phương tiện khái quát hiện thực, "chức năng của nhân vật

là khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, ước ao, kỳ vọng về con người Nhà văn sáng tạo nhân vật là để thể hiện những cá nhân nhất định và quan niệm về các nhân vật đó" [64-278] Thông

qua các nhân vật, nhà văn có thể khái quát các tính cách, số phận con người

và các quan niệm về chúng Tính cách là một hiện tượng lịch sử , xã hội xuấthiện trong hiện thực khách quan Chức năng khái quát của nhân vật cũngmang tính lịch sử Tức là, mỗi nhân vật thường mang ý nghĩa tiêu biểu cho

một thời đại nhất định Ví dụ những nhân vật Kiều, Đạm Tiên trong Truyện Kiều của Nguyễn Du là hiện thân cho nỗi bất hạnh của người phụ nữ dưới thời phong kiến - những số phận "tài hoa mà bạc mệnh"; nhân vật chị Dậu trong Tắt Đèn của Ngô Tất Tố là tiêu biểu cho nỗi khổ của người phụ nữ nông dân

Việt Nam trước cách mạng

Nhưng ý nghĩa của nhân vật không chỉ là thể hiện tính cách Vì mỗitính cách là kết tinh của một môi trường cho nên nhân vật còn là người dẫndắt ta vào một thế giới đời sống Ví dụ: nhân vật Lão Hạc, nhân vật Chí Phèotrong các tác phẩm cùng tên của Nam Cao dẫn ta vào thế giới đời sống đóinghèo, túng quẫn của những người nông dân Việt Nam trước cách mạng: Họ

bị đẩy vào bước đường cùng không lối thoát (Lão Hạc); bị biến dạng cả nhânhình, nhân tính (Chí Phèo) Hay những nhân vật cụ Cố Hồng, Xuân Tóc đỏ,

cô Tuyết, bà Phó Đoan, Tuypn trong Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng, lại dẫn ta

vào thế giới đời sống của tầng lớp tiểu tư sản thành thị Việt Nam những năm

1936 - 1939 thế kỷ XX khi mà xã hội đang rộ lên phong trào "cải cách, Âu hoá"

với tất cả sự nhố nhăng, đồi bại cái xã hội mà Vũ Trọng Phụng gọi là "Xãhội chó đểu"

Một chức năng quan trọng khác của nhân vật là thể hiện những quanniệm nghệ thuật và tư tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người, cuộc đời.Nhà văn xây dựng nhân vật không chỉ để phản ánh hiện thực mà để phản ánh

tư tưởng, ý đồ nghệ thuật, sự sáng tạo của mình về đời sống, con người Vìthế, ở một khía cạnh khác, nhân vật chính là cách nêu vấn đề và khêu gợingười đọc đồng sáng tạo Ví dụ, khi xây dựng nhân vật Quan Công, Lưu Bị,

Tào Tháo trong Tam Quốc diễn nghĩa là La Quán Trung muốn gửi gắm

quan niệm nghệ thuật của mình về hình ảnh những con người ngay thẳng,cương quyết (Quan Công); anh hùng chính trực (Lưu Bị); con người giangiảo, mưu kế (Tào Tháo)

Nhân vật có ý nghĩa quyết định nội dung tư tưởng tác phẩm, thể hiện sựsáng tạo của nhà văn và là nhân tố rất quan trọng làm nên sự thành công củatác phẩm văn học VÒ đại thể, nhiều nhà văn, nhà lý luận đều khẳng địnhkhông có nhân vật sẽ không có tác phẩm văn chương

1.1.3 Loại hình nhân vật văn học

Nhân vật văn học là một hiện tượng hết sức đa dạng Các nhân vậtthành công thường là những sáng tạo độc đáo, không lặp lại Tuy nhiên, khisáng tác, các nhà văn thường dựa trên những tiêu chí nhất định Do vậy, dựatrên những tiêu chí khác nhau, ta có thể phân loại nhân vật thành các loại hìnhnhân vật khác nhau.

1.1.3.1 Xét về mặt kết cấu

Căn cứ vào kết cấu hình tượng trong tác phẩm, ta có thể phân loại nhânvật thành: nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm

Nhân vật chính là nhân vật đóng vai trò chủ chốt, xuất hiện nhiều, giữ

vị trí then chốt của cốt truyện hoặc tuyến cốt truyện Đó là con người liênquan đến các sự kiện chủ yếu của tác phẩm, là cơ sở để tác giả triển khai đềtài cơ bản của mình Ví dụ nh những nhân vật Pie, Anđây, Natasa trong

Chiến tranh và Hoà bình; nhân vật Tào Tháo, Lưu Bị, Quan Công, Khổng Minh, trong Tam Quốc diễn nghĩa Nhân vật chính là những nhân vật được

khắc hoạ đầy đặn, có tiểu sử, có nhiều tình tiết và là nhân vật tập trung thểhiện tư tưởng, chủ đề tác phẩm

Nhân vật trung tâm: là nhân vật nổi bật trong các nhân vật chính Nóxuyên suốt tác phẩm về mặt ý nghĩa, là nơi quy tụ các mối mâu thuẫn của tácphẩm, là nơi thể hiện vấn đề trung tâm của tác phẩm như Xuân Tóc Đỏ trong

Số Đỏ, nhân vật Khắc trong Vỡ Bê của Nguyễn Đình Thi, nhân vật Chí Phèo

trong tác phẩm cùng tên của Nam Cao

Nhân vật phụ: là nhân vật mang các tình tiết, sự kiện, tư tưởng có tínhchất phụ trợ, bổ sung, làm nổi bật nhân vật chính Tuy vậy, các nhân vật phụcũng là một bộ phận không thể thiếu góp phần làm nên diện mạo tác phẩm.Mỗi nhân vật phụ được nhà văn tạo ra đều hàm chứa những tư tưởng nhấtđịnh trong tác phẩm Trong mối quan hệ với nhân vật chính, nhân vật phụ đôikhi rất năng động, nó thúc đẩy, làm cho nhân vật chính bộc lộ: Ví dụ sự xuất

hiện của Năm Thọ, Binh Chức trong tác phẩm Chí Phèo, làm nổi bật nhân vật

Chí Phèo; nhân vật Binh Tư và nhân vật ông Giáo trong tác phẩm Lão Hạc

cũng có tác dụng làm hoàn thiện con người Lão Hạc

1.1.3.2 Xét về phương diện hệ tư tưởng

Nhân vật văn học xét trong quan hệ tư tưởng lại có thể chia ra thànhnhân vật chính diện, nhân vật phản diện, nhân vật tích cực, tiêu cực Cáchphân loại nhân vật này, gắn liền với những mâu thuẫn đối kháng trong xã hội,hình thành trên cơ sở đối lập giai cấp và quan điểm tư tưởng

Nhân vật chính diện: là những nhân vật mang lý tưởng, quan điểm tưtưởng, đạo đức tốt đẹp của tác giả và của thời đại đó là người mà tác phẩmkhẳng định và đề cao nh những tấm gương về phẩm chất cao đẹp của conngười một thời Ví dụ nh nhân vật Kiều, Từ Hải là nhân vật chính diện, tích

cực trong Truyện Kiều, là những nhân vật mang vẻ đẹp đạo đức, lý tưởng của

con người trong thời đại phong kiến

Nhân vật chính diện là nhân vật thể hiện lý tưởng xã hội và lý tưởngthẩm mỹ của thời đại mình Đó là các khuynh hướng tư tưởng tiến bộ Cácphẩm chất chính diện của nhân vật chính diện phản ánh các phẩm chất tốt đẹp

có thật của con người trong đời sống, bộc lộ trong thực tế, được nhà văn kháiquát, nâng cao, chứ không bịa đặt ra

Nhân vật phản diện hay tiêu cực là những con người mang những phẩmchất xấu xa trái với đạo đức và lý tưởng, đáng lên án và phủ định Ví dụ nhânvật Bá Kiến, Nghị Quế, Nghị Hách, Quan Huyện Hinh, là những nhân vậtphản diện tiêu biểu cho bộ mặt xấu xa của giai cấp thống trị phong kiến ViệtNam đương thời

1.1.3.3 Xét về cấu trúc hình tượng

Ta có nhân vật chức năng (nhân vật mặt nạ), nhân vật tính cách, nhânvật loại hình, nhân vật tư tưởng

Nhân vật chức năng: là nhân vật mang những phẩm chất nhất định,không thay đổi từ đầu đến cuối tác phẩm Chúng tồn tại và hoạt động chỉnhằm thực hiện một số chức năng nhất định, đóng một vai trò nhất định Cácnhân vật này không có đời sống nội tâm, thường xuất hiện trong văn học cổđại và trung đại: ông bụt, bà tiên

Nhân vật loại hình: là nhân vật tập trung thể hiện các phẩm chất xã hội,đạo đức của một loại người nhất định của một thời Đó là loại nhân vật nhằmkhái quát một kiểu tính cách của một số nhân vật trở thành nhân vật mangtính điển hình, kiểu như nhân vật Acpagông của Môlie tượng trưng cho thãikeo kiệt; nhân vật Tác tuyp thể hiện cho thói đạo đức giả

Nhân vật tính cách: là một kiểu nhân vật phức tạp Nhân vật tính cáchđược miêu tả là những cá nhân với đầy đủ những nét ngoại hình, hành độngcũng như đời sống nội tâm nhân vật và mối quan hệ với các nhân vật khác.Nhân vật tính cách là những nhân vật được miêu tả cụ thể, sinh động và cótính khái quát cao Ví dụ các nhân vật Tào Tháo, Giăng Văn Giăng, Anđrrây,Thuý Kiều, Bá Kiến là những tính cách đa dạng

Nhân vật tư tưởng: là loại nhân vật tập trung thể hiện một tư tưởng, một

ý thức tồn tại trong đời sống tinh thần của xã hội Mỗi nhân vật tư tưởng rađời đều mang trong đó ý đồ tư tưởng của nhà văn Qua nhân vật, nhà văn gửigắm những quan niệm nghệ thuật về đời sống Ví dụ nhân vật Hămlét là tưtưởng của Sechxipia, Raxcônnhicốp là tư tưởng của Đôxtôievski

Những cách phân chia này chỉ là một cách tư duy phân loại cho dễhiểu, nhiều khi cứng nhắc; không thực sự khái quát được bản chất con ngườixét về tổng thể Mỗi nhân vật - con người trong đời sống cũng như trong nghệthuật thường rất đa dạng mang nhiều tư tưởng, hành động, tính cách phức tạpvừa tốt vừa xấu, tích cực lẫn tiêu cực và được nhìn nhận trong sự tiếp thụcủa tác giả cũng như bạn đọc từ nhiều quan niệm, góc độ khác nhau Vì vậyrất cần mềm dẻo trong nhìn nhận phân loại nhân vật

1.1.3.4 Xét về đặc điểm thể loại

Ta có nhân vật kịch, nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình

- Nhân vật kịch là những nhân vật không được khắc hoạ cụ thể, tỉ mỉ,nhưng tính cách lại nổi bật nhằm gây Ên tượng mạnh và thể hiện là nhữngnhân vật sinh động Đặc trưng của thể loại kịch là tái hiện những xung đột đờisống Do vậy nhân vật kịch thường chứa đựng trong nó những cuộc đấu tranhvới những mâu thuẫn bên ngoài và bên trong nhân vật Đặc điểm này giúp tacảm nhận nhân vật kịch là những con người được miêu tả vừa sinh động vừa

đa dạng Đó là những con người vừa biết hành động suy nghĩ bên ngoài, vừa

có những trăn trở dằn vặt bên trong đời sống tâm hồn

Nhân vật tự sự: là những nhân vật có tất cả các phương diện cho sự tồntại một con người Là những nhân vật có ngoại hình, quan hệ, hành động, nộitâm Nó là những nhân vật luôn hành động thể hiện nội dung tư tưởng tácphẩm Nó không bị giới hạn về số lượng nhân vật, không giới hạn hoạt động,không gian, thời gian,

Nhân vật trữ tình: là những nhân vật thường được thể hiện trong tácphẩm trữ tình Đó là những nhân vật không có diện mạo, hành động, lời nói,quan hệ cụ thể như nhân vật tự sự hay nhân vật kịch Nhân vật trữ tình thườngđược cụ thể trong giọng điệu, cảm xúc, tâm trạng, trong cách cảm, cáchnghĩ và qua đó, ta có thể nhận ra những tâm hồn, những con người

1.1.4 Các phương thức, phương tiện và biện pháp thể hiện nhân vật

Sự thể hiện nhân vật văn học bao giờ cũng nhằm khái quát một nộidung đời sống xã hội và một quan niệm về cuộc đời, con người của nhà văn

Vì vậy, sự thể hiện của nhân vật phải được xem xét trong sự phù hợp với nộidung nhân vật, đồng thời, phải phù hợp với mỗi kiểu loại nhân vật

Với mỗi tác phẩm, mỗi nhà văn, mỗi nhân vật sẽ có cách thể hiện khácnhau, tương ứng với việc sử dụng các phương thức, phương tiện khác nhau đểmiêu tả nhân vật, nhằm tạo nên những nhân vật sinh động, đa dạng, hấp dẫn

Văn học truyền thống thường sử dụng một số biện pháp sau để miêu tảnhân vật:

- Miêu tả ngoại hình, nội tâm nhân vật

- Miêu tả hành động, cách ứng xử

- Miêu tả nhân vật thông qua những mâu thuẫn, xung đột, sự kiện

- Miêu tả qua lời nói, đối thoại , giọng điệu

- Miêu tả nhân vật trực tiếp hoặc gián tiếp qua sự cảm nhận của mọingười xung quanh đối với nhân vật, qua đồ vật, môi trường mà nhân vật sống

- Dùng chi tiết để miêu tả nhân vật

- Miêu tả nhân vật bằng các phương tiện kết cấu, bằng các phương tiệnngôn ngữ, bằng các phương tiện miêu tả riêng của từng thể loại

- Miêu tả các nhân vật qua cảm nhận riêng của chính nhà văn bằng thái

độ yêu, ghét, ủng hộ, phản đối, chăm chút, từ bỏ

Ngoài những phương tiện, biện pháp xây dựng nhân vật trên, trong quátrình sáng tạo nghệ thuật, các nhà văn luôn tìm cho mình những cách thức xâydựng nhân vật mới mẻ, hữu hiệu, để thể hiện được rõ nhất tư tưởng tác phẩm;

vì thế, các biện pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật luôn luôn được đổi mới vàthể hiện ngày càng phong phú hơn

1.2 Nhân vật trong thể loại tiểu thuyết

có thể bắt nguồn từ một nguyên mẫu ngoài cuộc đời, nhưng nó đều là những

“nhân vật sống” Nó không chỉ có các yếu tố ngoại hình, ngôn ngữ, hànhđộng… mà còn có đời sống nội tâm phong phú và bản thân nhân vật luôn có

sự phát triển nội tại Ở nhân vật tiểu thuyết có thể chứa đựng cả nhân vật kịch,nhân vật trữ tình ở những phần nhất định Có thể nói nhân vật tiểu thuyết baohàm rất nhiều kiểu, loại nhân vật văn học khác nhau.

Trong tiểu thuyết, số lượng nhân vật nhiều Trong một chỉnh thể thế giớinghệ thuật tác phẩm, tiểu thuyết có khả năng kể về nhiều số phận, nhiều conngười, đặt ra nhiều vấn đề nhân sinh

Thế giới nhân vật tiểu thuyết có thể rất đồ sộ Các nhân vật tiểu thuyếttạo nên một xã hội vô cùng phong phú, phức tạp với nhiều quan hệ, hànhđộng, ý nghĩ, tư tưởng, giọng điệu… Nó phong phó nh chính cuộc sống

1.2.2 Đặc điểm nhân vật tiểu thuyết

Thứ nhất, khác với các nhân vật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật truyệnTrung cổ… (là những con người hành động), nhân vật tiểu thuyết là nhữngcon người nếm trải, tư duy, chịu nhiều đau khổ dằn vặt của đời Nhân vật tiểuthuyết được đặt trong những hoàn cảnh cụ thể và được miêu tả như một conngười đang trưởng thành, biến đổi và do đời dạy bảo Nhân vật phải đi quanhiều hoàn cảnh, nhiều quan hệ và đặc biệt không chỉ tích hợp về lượng màphải thay đổi về chất và nó phải khác biệt giữa nhân vật này với nhân vật khác

và trong chính nhân vật Tức là, nhân vật luôn có sự phát triển tính cách tạonên những tính cách đa dạng, sống động, lôi cuốn người đọc Ví dụ, các nhânvật trong tiểu thuyết của Nam Cao là như thế: các nhân vật luôn phải đối mặt

và trải qua nhiều hoàn cảnh, quá trình để hoàn thiện nhân cách

Thứ hai, nhân vật tiểu thuyết là những con người có ý thức về sự sốngcủa mình, có thể tích cực, chủ động cũng có thể thụ động, trì trệ Bản chấtcủa nhân vật khi tích cực là không bao giờ bằng lòng với bản thân, là nhữngcon người tự ý thức, luôn tiến lên, thay đổi Nhân vật Đôn-ki-hô-tê trong tiểuthuyết cùng tên của nhà văn Xéc-van-tét là nhân vật tiêu biểu số một cho loạinhân vật này Còn khi trì trệ, thụ động thì nhân vật như những con người

thừa, ê trề như Pliuskin trong Những linh hồn chết của Gôgôn, Cố Hồng trong

Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng.

Thứ ba, do tiểu thuyết là thể loại nhìn đời sống từ góc độ đời tư, cho nênnhân vật tiểu thuyết thường là những con người cá nhân Đó là những conngười tự do trong suy nghĩ, cử chỉ, hành động…(đối lập với con người sử thi:

là những con người được nhìn với thái độ kính cẩn, con người như nhữngcông cụ lịch sử, xã hội; sống như cái bóng; thể hiện ý chí, tư tưởng tập thể,thời đại; có cái đầu lớn hơn trái tim; nếu có trái tim thì là trái tim dành chomột người nào đấy…), thể hiện góc nhìn của người phản ánh và mang quanđiểm sáng tạo cá nhân của chủ thể phản ánh Nhân vật gần gũi với tác giả,không có khoảng cách sử thi Tác giả đối với nó (nhân vật) có thể suồng sã,bỡn cợt, thân mật… Ví dụ nh Nam Cao đối với Chí Phèo, Thị Nở…

Thứ tư, nhân vật tiểu thuyết thường được khai thác qua nhiều mối quan

hệ để làm bộc lộ tính cách Hay nói cách khác, tính cách có quan hệ với hoàncảnh Tính cách nhân vật tiểu thuyết có sự phát triển tự thân như trong cuộcđời thật Tính cách là mấu chốt đối với nhân vật tiểu thuyết Trong tiểu thuyếtthường xây dựng được rất nhiều những nhân vật tính cách sắc nét như: Tínhcách gian hùng của Tào Tháo, tính cách nóng nảy của Quan Công, tính cáchmềm mỏng và cương quyết của Lưu Bị…

Thứ năm, là yếu tố “thừa” trong xây dựng nhân vật tiểu thuyết Yếu tốnày được tái hiện trong tiểu thuyết nh mét nét đặc trưng của thể loại, kháchẳn với truyện vừa, truyện ngắn Trung cổ Yếu tố “thừa” – so với cấu trúccủa cốt truyện, là yếu tố mà nếu lược bá nó thì cốt truyện vẫn nguyên vẹn,không làm mất ý nghĩa của tác phẩm tiểu thuyết, nhưng thêm nó vào, làmcho bức tranh đời sống đời sống đa dạng, phong phú, hấp dẫn, nhiều màusắc, linh hoạt Khi xây dựng tác phẩm, các nhà tiểu thuyết hay đưa vào yếu

tố này để làm rõ thêm điều nhà văn muốn thể hiện Trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn, yếu tố “thừa” cũng được Nguyễn Xuân Khánh sử dụng Ví

dụ, ở cuộc nói chuyện giữa Pierre và nhà dân tộc học René, lúc đoàn khảo

sát đang làm việc trên đất Hoà Bình có đoạn; "Cả hai người lại im lặng Ôi! cái phương Đông đầy bí Èn mà sao chóng ta cứ coi thường Gió rừng hiu hiu thổi Muôn thứ hương đột nhiên trỗi dậy Khứu giác của con người vốn

đã bị cùn nhụt đi vì cuộc sống tiện nghi Ýt phải dùng đến nó Hay là bởi phương Tây giá lạnh làm teo tóp thứ giác quan nguyên thuỷ đó chăng Do

đó, sự cảm nhận tinh tế mùi hương không có điều kiện để phát triển Một thứ hương ngọt ngào chợt bay qua Hương thức dậy mới đầu lãng đãng, e

Êp nh cô gái mới dạy thì, sau đó nó dào dạt, rồi tới chỗ cuồng nhiệt Thậm chí có lúc hương trở lên ngọt ngào, nức nở " [24; 190-191].

Ở đây, yếu tố “thừa” là những câu văn miêu tả hương vị của thiên nhiênnúi rừng phương Đông bí Èn trong khi thể hiện suy nghĩ, tâm trạng của hainhân vật Đó là những câu có thể lược bỏ nhưng Nguyễn Xuân Khánh lại viếtkhá dài Nó có tác dụng giúp ta hiểu rõ hơn về tâm hồn tinh tế, sự hiểu biếtđời sống An Nam của hai con người họ

Nh vậy, yếu tố “thừa” trong tiểu thuyết là yếu tố nằm ngoài cốt truyện,không ảnh hưởng tới nội dung, ý nghĩa câu chuyện; là yếu tố cho phép các nhàtiểu thuyết được sử dụng - khi cần thiết, theo ý đồ sáng tạo nghệ thuật của nhàvăn

1.2.3 Vị trí, ý nghĩa của nhân vật tiểu thuyết

"Nói đến tiểu thuyết là nói đến nhân vật Tài nghệ của nhà tiểu thuyết cũng chủ yếu khúc xạ qua nhân vật vì nó là con đẻ của tinh thần nhà văn" [47-

110] Trong tiểu thuyết, nhân vật không phải là nơi duy nhất nhưng lại là nơithể hiện một cách tập trung nhất, sâu đậm nhất quan niệm về con người của

tác giả "Tiểu thuyết thường được ví là máy cái của văn học" [47-98] - là mảnh

đất lưu giữ bóng hình cuộc đời con người, vì thế nhân vật luôn được xem làsức nổ, là sự sống của tiểu thuyết từ xưa đến nay Nhân vật tiểu thuyết làmnên sức sống của mỗi cuốn tiểu thuyết

Qua nhân vật, ta thấy được cả tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm và ý đồsáng tạo của nhà văn Những nhân vật như Giăng Van Giăng, Phăng Tin…trong “Những người khốn khổ của V Huy Gô; Anđrây, Pie… trong Chiếntranh và hoà bình của LepTônxtôi; Võ Tòng, Lỗ Trí Thâm… trong Thuỷ Hửcủa Thi Nại Am là những linh hồn của tác phẩm, làm nên sức sống của mỗicuốn tiểu thuyết.

1.2.4 Xu hướng xây dựng nhân vật tiểu thuyết đương đại

Tiểu thuyết đương đại có cách xây dựng nhân vật theo xu hướng giảnlược nhân vật, tạo nên những tình huống tâm lý để dẫn dắt nhân vật, tạo tìnhhuống để nhân vật bộc lộ tính cách Đặc biệt, các nhà tiểu thuyết đương đạiluôn chú ý đến vấn đề thể hiện tâm hồn nhân vật, đi sâu vào miêu tả tâm trạngnhân vật trong những mảnh phân thân của nó Các nhân vật có đời sống nộitâm phong phú Nhân vật trong tiểu thuyết của các nhà văn Lê Lựu, BảoNinh, Ma Văn Kháng, Võ Thị Hảo, Nguyễn Huy Thiệp… đều được xây dựngthành công theo xu hướng này, đem đến cho tiểu thuyết đương đại sức hấpdẫn thực sự

Có thể nói, tiểu thuyết đương đại Việt Nam đang ở trong quá trình thayđổi bản chất tiểu thuyết Các nhà văn đều phát huy tối đa khả năng hư cấu,sáng tạo, dựng nên những nhân vật cụ thể, sinh động như những con người cóthật ngoài đời sống Đó là những con người cá nhân trọn vẹn Các nhà văn đisâu vào khám phá thế giới bên trong phong phú, phức tạp và đầy bí Èn củatâm hồn nhân vật, đặc biệt là nghệ thuật miêu tả đời sống nội tâm nhân vật: Ví

dụ như các nhân vật trong Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh; nhân vật Từ

Lộ trong Ngồi của Nguyễn Bình Phương…

Các nhà tiểu thuyết hôm nay đã từ bỏ được lối nhìn dễ dãi về đời sống vàcon người Họ không quan tâm nhiều đến lịch sử nhân vật trong tính toàn vẹn

mà chú ý hơn đến tâm trạng nhân vật trong những mảnh phân thân của nó;xây dựng các mối quan hệ nhân vật với hoàn cảnh, xã hội; sử dụng lối viết kết

hợp ảo và thực, Ýt sử dụng lối viết y như thật của tiểu thuyết truyền thống.Nghĩa là thủ pháp hư cấu được sử dụng phổ biến và đắc dụng hơn.

Trong việc xây dựng nhân vật, tính phức tạp của các kỹ thuật tiểuthuyết đương đại còn được gia cố thêm bằng sự linh hoạt trong việc luânchuyển giữa người trần thuật từ ngôi thứ nhất và trần thuật từ ngôi thứ ba.Điều này kéo theo sự đa dạng về giọng trần thuật với sự hiện diện đồng thờicủa các loại lời của người trần thuật, của nhân vật… thể hiện “tính chất đathanh đối thoại của tiểu thuyết mới” (theo Bakhtin) Từ đó, dẫn đến mộtnguyên tắc xây dựng hình tượng của tiểu thuyết đương đại đó là: các nhânvật được đặt trong nhiều mối quan hệ, nói lên được tính phức tạp của cuộcđời, tính đa nghĩa của đời sống…

Còng trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết đương đại, bêncạnh kiểu nhân vật số phận – tính cách, xuất hiện một cách dày đặc kiểu nhân

vật như là những lập trường tư tưởng: các nhân vật chính trong Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh; hoặc những nhân vật tâm lý như Kiên trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, hay có khi là những kiểu nhân vật “bí Èn” -

phá cách như các nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương…Nói tóm lại, tiểu thuyết đương đại Việt Nam đã có những cách tân rõ rệttrong nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật xây dựng nhân vật… tạo nên nhữngnhân vật Ên tượng, đa nghĩa

1.3 Việc xây dựng thế giới nhân vật trong tác phẩm văn học

1.3.1 Khái niệm thế giới nhân vật

Thế giới nhân vật là hệ thống các nhân vật được tổ chức tạo thành mộtchỉnh thể nghệ thuật, trong đó mỗi nhân vật là một yếu tố của chỉnh thể Mỗithế giới nhân vật được quy định bởi cách tổ chức, sắp xếp theo ý đồ nghệthuật, sự sáng tạo của nhà văn làm sao cho các nhân vật trong tác phẩm liênkết, tác động lẫn nhau, soi sáng nhau để cùng phản ánh đời sống, thể hiện tưtưởng tác giả và những điều nhà văn muốn nói cùng bạn đọc

Xét về phía độc giả, thế giới nhân vật là sự cảm nhận của người đọc

về hình tượng các nhân vật trong tác phẩm từ hình dáng đến nội tâm, việclàm, các loại quan hệ chằng chịt của chúng Từ đó, rót ra được những hiểubiết, ý nghĩa của tác phẩm về nhiều phương diện theo tiêu chuẩn cái đẹpnghệ thuật trong sự vận động không ngừng của đời sống ý thức nhân loạinói chung

Thế giới nhân vật trong tác phẩm là một tổ chức nghệ thuật thống nhất.Các nhân vật có mối liên hệ chặt chẽ và sống động như cuộc sống thực ngoàiđời, nhưng cô đọng, súc tích và Ên tượng hơn

Chủ đề tư tưởng tác phẩm thường được biểu hiện qua hệ thống nhân vậtnhất là qua hình tượng nhân vật chính

1.3.2 Các kiểu tổ chức thế giới nhân vật

Kiểu tổ chức thế giới nhân vật là sự tổ chức, sắp xếp các mối liên hệnhân vật cụ thể trong mỗi tác phẩm và theo một cách thức nào đó, một kiểuquan hệ nhân vật nào đó Mỗi nhà văn khác nhau sử dụng các kiểu tổ chứcnhân vật khác nhau giúp nhà văn xây dựng nên những thế giới nhân vật đadạng, phong phó trong mỗi tác phẩm, đồng thời cũng tạo nên những chỉnh thểnghệ thuật thể hiện tư tưởng tác phẩm và quan điểm của nhà văn

Có những kiểu tổ chức thế giới nhân vật thường gặp là:

- Kiểu tổ chức đơn giản Ýt nhân vật

- Kiểu tổ chức phức tạp, đa tầng, chằng chịt nhiều quan hệ xã hội, tưtưởng, tính cách

- Tổ chức mối quan hệ đối lập giữa các nhân vật trong tác phẩm

- Tổ chức mối quan hệ đối chiếu, tương phản giữa các nhân vật trong tácphẩm

- Tổ chức mối quan hệ bổ sung giữa các nhân vật trong tác phẩm

Căn cứ vào ý đồ sáng tạo nghệ thuật của mỗi nhà văn, ở mỗi tác phẩm,

mà người nghệ sỹ sẽ sử dụng những kiểu tổ chức nhân vật khác nhau – kiểukết cấu hình tượng nghệ thuật khác nhau, nhằm biểu đạt nội dung tư tưởng tácphẩm một cách cao nhất Dưới đây là ba nguyên tắc tổ chức nhân vật cơ bản:

 Tổ chức mối quan hệ đối lập:

Tổ chức mối quan hệ đối lập giữa các nhân vật là sự tổ chức các nhânvật dựa trên các mâu thuẫn và xung đột Đó là sự đối lập giữa thiện và ác, tốt

và xấu, dũng cảm và hèn nhát, anh hùng và tiểu nhân… qua đó làm nổi bậtlên sự đối lập của nhân cách, lý tưởng, lẽ sống…của nhân vật

Tổ chức nhân vật theo kiểu đối lập sẽ làm cho các nhân vật đối lập thùđịch có quan hệ với nhau, ràng buộc nhau ở phương diện nào đó và do đó màđối lập càng thêm gay gắt

Tổ chức nhân vật theo kiểu này, thường là cơ sở để tạo thành các tuyếnnhân vật của tác phẩm Ví dụ mối quan hệ giữa nhân vật Chị Dậu với vợ

chồng Nghị Quế và bọn cường hào lý dịch trong tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô

Tất Tố là mối quan hệ đối lập giữa nỗi khốn cùng của người nông dân với sựbóc lột tàn bạo của giai cấp thống trị trong xã hội thực dân phong kiến đươngthời; tạo nên hai tuyến nhân vật trong tác phẩm: tuyến nhân vật người nôngdân và tuyến nhân vật địa chủ, cường hào

 Tổ chức quan hệ đối chiếu, tương phản:

Là cách tổ chức những mối quan hệ nhân vật làm nổi bật sự đối lập vàkhác biệt của các nhân vật Đối chiếu, tương phản là nguyên tắc kết cấu hếtsức phổ biến Nó chẳng những làm nổi bật các nhân vật khác tuyến mà cònlàm cho các nhân vật cùng tuyến trở nên sắc nét Ví dụ mối quan hệ giữa nhân

vật Đôn-ki-hô-tê và Xan-chô-pan-xa trong tiểu thuyết “Đôn-ki-hô-tê” của

Xéc-van-tec Sự tương phản về mọi mặt giữa hai nhân vật này tạo nên mộtcặp nhân vật bất hủ trong văn học thế giới; Đôn-ki-hô-tê thật nực cười nhưng

cơ bản có những phẩm chất đáng quý; Xan-cho-pan-xa có những mặt tốt songcũng bộc lộ nhiều điểm đáng chê trách.

 Tổ chức quan hệ bổ sung:

Là kiểu tổ chức quan hệ giữa các nhân vật cùng loại, nhằm mở rộngphạm vi của một loại hiện tượng Nhân vật bổ sung thường là nhân vật phụ,làm cho nhân vật chính đậm đà, có bề dày Ví dụ: Mối quan hệ giữa nhân vậtChí Phèo với Năm Thọ, Binh Chức là mối quan hệ bổ sung làm nổi bật bảnchất con người Chí Phèo; mối quan hệ giữa Lý Cường - Bá Kiến - Đội Tảo…

là mối quan hệ bổ sung làm rõ bản chất gian giảo, bất lương của giai cấpphong kiến thống trị…

Trên đây là những kiểu tổ chức nhân vật trong văn học truyền thống.Ngoài ra, các nhà văn, tuỳ hoàn cảnh cụ thể của tác phẩm, tuỳ ý đồ, mục đíchsáng tạo khác nhau, sẽ có những kiểu tổ chức những mối quan hệ nhân vậtkhác nhau; có khi là sự kết hợp của các kiểu tổ chức nhân vật khác nhau trongcùng một chỉnh thể tác phẩm Tổ chức mối quan hệ nhân vật trong tác phẩm,nhà văn sẽ tạo ra một hệ thống nhân vật đa dạng, phong phú, hấp dẫn

Nghệ thuật tổ chức mối quan hệ nhân vật trong tác phẩm là hết sức quantrọng để bộc lộ tư tưởng chủ đề tác phẩm Nhà văn phải làm thế nào để xâydựng thế giới nhân vật đa dạng mà không chồng chéo, tẻ nhạt; ngược lại cácnhân vật có quan hệ phản ánh nhau, tác động lẫn nhau, soi sáng nhau cùng

phản ánh đời sống “Một tác phẩm tiểu thuyết đồ sộ, không làm người đọc rối trí, khó tiếp nhận chính là nhờ vào nhân vật như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt, khâu nối các mảng miếng hết sức chặt chẽ”.“Trong văn cổ Trung Quốc, tiểu thuyết Tam Quốc Diễn Nghĩa của La Quán Trung dài cả nghìn trang, gồm hàng trăm nhân vật hoạt động trong một thời gian ngót thế kỷ - đó là thời kỳ hình thành, phát triển và diệt vong của ba tập đoàn phong kiến hùng mạnh thời Tam Quốc (Tào Nguỵ - Lưu Thục và Tôn Ngô) Tam Quốc Diễn Nghĩa

là câu chuyện cả trăm năm với cả một thế giới nhân vật đông đảo, đa dạng,

thuộc các phe phái, giai tầng, lứa tuổi, tâm tính, số phận khác nhau: Tào Tháo, Đổng Trác, Khổng Minh, Lưu Bị, Trương Phi, Tôn Sách… giữa một trận đồ bát quái như vậy, tác giả vẫn khéo léo dẫn dắt người đọc đi qua tất

cả mọi chuyện nhờ vào hoạt động của nhân vật” [47-99] Các nhân vật của

cuốn tiểu thuyết còn sống mãi trong tâm trí nhiều thế hệ bạn đọc

Tiểu thuyết lớn 2 tập Vỡ bê của nhà văn Nguyễn Đình Thi viết về bức

tranh rộng lớn của xã hội Việt Nam vào giai đoạn 1939-1945 - những nămtháng sục sôi của lịch sử dân tộc (không khí Cách mạng chống thực dân Phápxâm lược) cũng có một thế giới nhân vật vô cùng phong phó Trong tác phẩm

có rất đông nhân vật tiêu biểu cho nhiều hạng người khác nhau, thuộc nhiềuthành phần, lứa tuổi, nghề nghiệp, quốc tịch, môi trường sinh hoạt NguyÔnĐình Thi đã tổ chức, xây dựng rất thành công hệ thống các nhân vật trong tácphẩm Nhân vật được chia thành các tuyến; có nhân vật thuộc tuyến nhữngnhững quần chúng cách mạng trung kiên như Khắc, Quyên, Sơn… Có nhânvật thuộc đông đảo những người lao động lương thiện được thức tỉnh và tậphợp dưới ngọn cờ cách mạng như Mầm, Côi… là những những nông dâncùng khổ; Hội là nhà giáo khổ trường tư; Đông, Kim, Phi… là những nam nữhọc sinh thành phố; Điềm là giáo sư già bảo thủ; Phượng là một phụ nữ thuộcgiới thượng lưu quyền quý vốn quen sống hưởng lạc, Ých kỷ… Tất cả họ tiêubiểu cho đủ mọi hạng người, mọi thành phần, rất đông đúc Bên cạnh đó làbọn quan lại, cường hào, bọn Quốc dân Đảng Đại Việt nh vợ chồng NghịKhanh, Lý Tốn, huyện Môn, Tường, Phúc…cũng hiện lên rất đa dạng Nhvậy, trong tác phẩm, dựa trên những xung đột, mâu thuẫn nhà văn đã xâydựng thành những tuyến nhân vật chính diện và những nhân vật phản diện rõnét thể hiện chân thực bức tranh đời sống xã hội đương thời Mặt khác,Nguyễn Đình Thi cũng khá thành công trong việc xây dựng những nhân vậttính cách như: nhân vật Khắc – một người chiến sỹ cộng sản kiên cường, điểnhình sinh động của tình đồng chí, tình gia đình và của lòng trung thành vớicách mạng; nhân vật Xoan – một cô gái nông dân bần cùng, tủi cực nhưng

trong sáng, đáng yêu… Các nhân vật trong Vỡ Bờ của Nguyễn Đình Thi vìthế đã thực sự là những nhân vật để lại Ên tượng sâu sắc trong lòng người đọc

và có sức khái quát cao

Hoặc trong bộ tiểu thuyết dài hơi Cửa Biển của nhà văn Nguyên Hồng

cũng có thế giới nhân vật đa dạng, đặc sắc Trong tác phẩm, nhà văn đã kháiquát được đủ mọi loại người trong bức tranh về cuộc sống xã hội Việt Nam ởthành phố cửa biển Hải Phòng những năm 1935-1945 của thế kỷ XX: Từnhững người dân lưu lạc nơi xóm Cấm như gia đình Thanh; những phu phenthợ thuyền xóm CÊm có cuộc sống nghèo khổ, cay cực như gia đình mẹ La,

cụ Dâng, cụ Ước, cụ Cam, mẹ Nghĩa… những cuộc sống của bọn tư bản thựcdân như Đờvanhxi, bọn tư sản mại bản bản xứ như gia đình Đức Sinh, ThySan… và cùng với chúng là bộ máy khủng bố, đàn áp tàn bạo với những nhà

tù, trại giam, bọn mật thám, chỉ điểm hung ác như Tây Cậu, Đội Nhị… Hìnhảnh của những chiến sỹ như Tô, Chấn, Lương, Sấm… dựng lên một thế giớinhân vật đa dạng, rộng lớn, có sức hấp dẫn

Đặc biệt, trong thế giới nhân vật đồ sộ đó, Nguyên Hồng đã xây dựngnhững nhân vật có tính cách nổi bật như Thanh, Mẹ La, Đờvanhxi, Thy San,Đức Sinh, Tô, Chấn… Đến cả những nhân vật thuộc hạng côn đồ, lưu manhnhư mật thám Tây Cậu, Nguyễn Kim Tú… cũng được khắc hoạ rõ nét khơigợi cảm xúc nơi độc giả và bộc lộ tư tưởng tác phẩm

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

HỒ QUÝ LY VÀ MẪU THƯỢNG NGÀN CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH

2.1 Vài nét về thế giới nhân vật trong một số sáng tác trước Hồ Quý Ly

và Mẫu Thượng Ngàn (Cô thể là qua hai cuốn tiểu thuyết Trư Cuồng và

Miền Hoang Tưởng của Nguyễn Xuân Khánh duới bút danh Đào Nguyễn).

Trư Cuồng - 1973 là cuốn tiểu thuyết viết về chứng điên của một người

khi quá gần gũi với lợn Đó là nhân vật Hoàng - mét anh nhà báo bị kỷ luậtphải về nuôi lợn và những người dân xóm nghèo của anh như Tám - thày giáodạy Sinh vật; Lân - người hàng xóm; Hợi - chủ lò mổ; và anh đồ tể…Trongtruyện, tác giả đi sâu miêu tả cái phần tối tăm của con người, khi cuộc đời quákhó khổ đã làm mất đi trong họ những bản chất tốt đẹp Trước sự nghèo đói,nỗi trăn trở, dằn vặt trước cuộc sống đời thường, những nhân vật trong tác

phẩm chỉ còn cái phần “tối tăm” - phần quỷ dữ trong mỗi con người - không

làm chủ được suy nghĩ, hành động của mình (con người mắc chứng điên củamột con lợn)

Miền hoang tưởng - 1990, nhân vật của tiểu thuyết cũng là những conngười trước những vấn đề đời thường trong cuộc sống: Đó là một anh nhạc sỹ

bị đuổi khỏi biên chế, một anh giáo viên nghèo, một anh hoạ sỹ thất nghiệp…

Họ là những nhân vật biểu lộ một phần đời sống vật chất và tinh thần có thực

của giới trí thức Hà Nội những năm đánh Mỹ Trong lúc người ta đang “hăng say” đổi mới, hăng say ca ngợi “Cách mạng” thì một số người nh các nhân vật

trong tác phẩm lại thấy thất vọng về mình, về đất nước Họ chán nản, nhưngtrong thế giới tâm hồn họ vẫn mơ tưởng, vẫn khát vọng - và những giấc mơ,những ảo ảnh, những hoang tưởng xuất hiện Tức là cái phần vô thức, niềm tintrong con người được đánh thức Đó là cái phần bản năng của con người - cáiphần mà người ta không dè được, trỗi dậy - tất cả những Èn ức được bộ lộ ra

Khi Êy, chính là con người thứ hai trong mỗi con người bộ lộ - con người tựnhiên - lý trí không kiểm soát được - nó biến thành sự hoang tưởng.

Thế giới nhân vật được dựng lên trong hai tác phẩm trên là những conngười cụ thể, đời thường, với những trăn trở hàng ngày… mà nhà văn từngbắt gặp ngoài cuộc đời Những nhân vật được xây dùng trong một không gianhẹp, ở một giai đoạn lịch sử nhất định, nhằm bộc lộ quan điểm, tư tưởng củanhà văn về con người, cuộc sống, xã hội lúc bấy giờ (giai đoạn nước ta bắt tayvào công cuộc cách mạng văn hóa - tư tưởng, xây dựng đất nước, những nămkháng chiến chống Mỹ - giai đoạn cam go với nhiều sự chuyển biến trongcách nghĩ, lối sống của mọi tầng lớp nhân dân trong đó có giới trí thức bị thấtthế như anh nhà báo, anh giáo viên, anh hoạ sỹ…) Những nhân vật chưa có

cá tính sắc nét, chưa có một đời sống nội tâm phong phó, hay nói cách khác,

nhân vật ở hai tác phẩm Trư cuồng và Miền Hoang Tưởng còn đơn chiều,

chưa sâu sắc

Cụ thể, số lượng nhân vật trong mỗi cuốn tiểu thuyết đều Ýt (chỉ khoảng

15 nhân vật) Mối quan hệ giữa các nhân vật cũng đơn giản, đặt trong phạm vihẹp của cuộc sống hàng ngày; quan hệ xóm giềng, bạn bè, đồng nghiệp(nhưng chỉ với những người cùng cảnh ngộ - thất thế) Ví dụ nh quan hệ xóm

giềng giữa Hoàng và Lân; quan hệ bạn bè của Hoàng và Tám trong Trư Cuồng; quan hệ nghề nghiệp giữa Hưng, Minh, Ngọ trong Miền Hoang Tưởng…

Các nhân vật đều chưa có tính cách rõ nét Nhân vật không được miêu tảđầy đặn với những chi tiết ngoại hình, hành động, nội tâm phong phó Ngay

cả những nhân vật chính như Hoàng trong Trư Cuồng; nhân vật Tôi, nhân vật Hưng trong Miền Hoang Tưởng cũng chỉ được nhà văn khắc hoạ qua sự đối

thoại với nhân vật khác và với chính mình để bộc lộ chút suy nghĩ, nét nội

tâm của nhân vật Hoàng trong Trư cuồng là nhà báo bị kỷ luật phải về nuôi

lợn Thất thế, cuộc sống tẻ nhạt khiến Hoàng nhiều lúc phát khùng (đánh

mắng vợ con, uống rượu…) khi bình tĩnh lại, Hoàng lại ân hận, lại cảm thấymình có lỗi, nhưng sau đó lại lặp lại… cứ thế, cuộc sống của Hoàng ngàycàng bất hạnh…

Nhân vật cũng có sự giằng xét nội tâm, nhưng chỉ là sự giằng xé vớinhững toan tính đời thường vụn vặt, giằng xÐ giữa phần tối - sáng; dữ dằn -lương thiện trong chính con người nhân vật Nhân vật chưa có quá trình diếnbiến tâm lý phong phú, phức tạp Vì thế nhân vật Ýt sinh động, thậm chí tẻnhạt, đơn điệu

Mặt khác, các nhân vật trong cả hai tác phẩm đều là những nguyên mẫu

có thật ngoài đời, Ýt được nhà văn hư cấu, tưởng tượng Do đó nhân vậtkhông gây được sức hấp dẫn

2.2 Những đặc điểm chung của thế giới nhân vật trong Hồ Quý Ly và

Mẫu Thượng Ngàn

Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn là hai cuốn tiểu thuyết đặc sắc của

Nguyễn Xuân Khánh nói riêng và của nền tiểu thuyết Việt Nam đương đại nóichung Trong hai cuốn tiểu thuyết, Nguyễn Xuân Khánh đã rất thành công ởnghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật cho tác phẩm Chúng tôi đã rất tâm đắcđiều này Qua thực tế tìm hiểu tác phẩm chúng tôi nhận thấy: nghệ thuật xâydựng thế giới nhân vật của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh ở hai cuốn tiểuthuyết có những nét chung mang tính thống nhất, như là một nguyên tắc tổchức nghệ thuật xuyên suốt cả hai tác phẩm, vì thế, chúng tôi quyết định có

thể đưa cả hai tác phẩm vào một vấn đề “thế giới nhân vật”, để nghiên cứu.

Đó là: Ở cả hai tác phẩm Nguyễn Xuân Khánh đều xuất phát từ quan niệmnghệ thuật mang tính truyền thống: Nhà văn đi sâu vào tái hiện hiện thực đờisống lịch sử, phong tục, đời thường… của dân tộc, như nó vốn có, trong rấtnhiều mối quan hệ chằng chịt nhằm tạo dựng một bức tranh xã hội rộng lớntheo kiểu chủ nghĩa hiện thực Trong hai tác phẩm Nguyễn Xuân Khánh đãphản ánh tình hình xã hội Việt Nam vào những thời điểm gay cấn (có vấn đề):

thời điểm cách tân đất nước (Hồ Quý Ly), thời điểm đấu tranh chống giặcxâm lược và quá trình tiếp biến văn hoá (Mẫu Thượng Ngàn), thể hiện tầm trítuệ, sức sống của dân tộc.

Vì vậy mà thế giới nhân vật rất rộng lớn, bao quát rất nhiều tầng lớp xãhội (từ vua quan đến thường dân), có đủ loại nhân vật chính diện - phản diện,

có chính phụ, có trung tâm, có nhà tư tưởng, có nhà tu hành (tôn giáo, đạoMẫu dân gian…), có các quan hệ kinh tế, chính trị, tình yêu, hôn nhân, vănhoá, phong tục… có trai gái, nam, nữ, già, trẻ…Tất cả như đời sống thật.Nhân vật có sức khái quát lớn và đều rõ nét, sống động từ hình thể đến hànhđộng, suy nghĩ, cảm xúc, ứng xử, nói năng… Qua thế giới nhân vật này cho tahiểu rõ bộ mặt xã hội những giai đoạn lịch sử dân tộc được phản ánh trong haitác phẩm, lại có thể gợi mở những suy nghĩ về đất nước, thời thế trong nhữnggiai đoạn khác, kể cả hiện nay Đồng thời, với vốn hiểu biết đời sống sâu rộng

và từ cái nhìn lịch sử, dân tộc, phong tục, các mối quan hệ nhân sinh…Nguyễn Xuân Khánh đã tìm ra sự đa dạng, phức tạp, sinh động, đa nghĩa củađời sống, xã hội, hướng tới tôn vinh những vẻ đẹp khác nhau, tạo nên một thếgiới nghệ thuật có tính thống nhất, trong đó có thế giới nhân vật của hai cuốntiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn

2.2.1 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn

của Nguyễn Xuân Khánh là thế giới nhân vật vô cùng đa dạng, phong phó,sinh động, được xây dựng rất công phu Mỗi cuốn tiểu thuyết đều có tới cả

trăm nhân vật: Cụ thể, theo thống kê, Mẫu Thượng Ngàn có khoảng 150 nhân vật, Hồ Quý Ly cũng ngót ngét 120 nhân vật bao gồm nhiều hạng người,

nhiều lứa tuổi, nghề nghiệp khác nhau

Ở Hồ Quý Ly, có đông đảo nhân vật từ Vua Chúa, các quan (văn võ),

đến dân thường, con hát, kẻ địch… với đa dạng các tính cách khác nhau: Đó

là Vua Trần Nghệ Tông nhân từ; là Trần Duệ Tông mạnh mẽ, quyết đoán; làTrần Thuận Tông thông minh, đức độ nhưng mềm yếu; là Hồ Quý Ly mưu

lược, táo bạo; là Trần Khát Chân dũng cảm, anh hùng; là Trần Nguyên Hàngkhẳng khái, trung thực; là Phạm Khả Vĩnh kín đáo, kiên quyết; là Hồ NguyênTrừng thông minh, đa cảm; là Sử Văn Hoa trung thực, bất khuất; là Phạm Sư

Ôn phi thường, quyết liệt; là Thanh Mai trong sáng; là Huy Ninh yếu đuối; là

cô Sáo chân thật; là Chế Bồng Nga kiệt hiệt… Biết bao nhân vật, bao tínhcách, bao số phận, góp phần tái hiện một vương triều trong lịch sử dân tộc -Triều nhà Trần trên bước đường suy vong và sự lên ngôi của nhà Hồ nhữngnăm thế kỷ XIV-XV

Ở Mẫu Thượng Ngàn, thế giới nhân vật cũng không bó hẹp trong một

hạng người, một lứa tuổi, một nghề nghiệp hay một dân tộc… mà mở rộng ranhiều thành phần xã hội Có quan lại văn võ: như Tổng đốc Hoàng Diệu, TrầnĐình Túc, Nguyễn Hữu Độ, Tri Phủ Khiêm, Cụ Tú Tân; Có tu sĩ, người theođạo các loại như đức giám mục Puginier, cha sứ Côlômbert, ông trưởng Cam,

bà Tổ Cô, cô đồng Mùi…; có các bậc chức sắc ở làng quê như cụ Chánh Thi,Tiên Chỉ Nhậm, Hương Êt, Lý Cỏn…; Có những người dân khởi nghĩa như

cụ Đốc Ngữ, ông Đề Nghĩa, anh Chất, anh Phác; có kẻ xâm lược như Đại uýHenri Riviere, thiếu uý Prancis Garnier, anh em nhà Messmer; có binh línhnhư Quản Boong, quân Cờ Đen…; hay các nhân vật thuộc đủ các nghề nghiệpnhư bác sỹ Alexander, hoạ sỹ Tuấn, nhà dân tộc học Rene… cho đến nhữngngười nông dân như anh Tân, và cả những con người bị coi là “dưới đáy” xãhội như mẹ con chị Pháo, bé Hoa…Tất cả các nhân vật dựng lên bức tranh xãhội Việt Nam những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, dưới sự xâm lượccủa bọn thực dân Pháp

2.2.2 Cả một thế giới nhân vật rộng lớn như vậy nhưng không hề chồng chéo,

ô hợp Các nhân vật được đặt trong nhiều mối quan hệ soi chiếu lẫn nhau: mốiquan hệ lịch sử- dân tộc; mối quan hệ gia tộc; mối quan hệ tình yêu hônnhân… Các nhân vật luôn được soi chiếu ở nhiều góc độ, làm nổi bật chủ đềtác phẩm

2.2.3 Cách phân loại nhân vật trên chỉ là tương đối, nhưng đã cho ta một

cái nhìn hệ thống về thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết Các nhânvật không hề đơn giản, một chiều mà rất phức tạp, đa diện, có ý nghĩa kháiquát lớn

2.2.4 Trong số hàng trăm nhân vật của mỗi cuốn tiểu thuyết, có những nhân

vật được Nguyễn Xuân Khánh xây dựng thành những tính cách nổi bật, chúngtôi sẽ tập trung đi sâu vào nghiên cứu những nhân vật này để làm rõ nhữngđặc điểm của thế giới nhân vật trong hai tác phẩm của nhà văn

2.3 Sức hấp dẫn của thế giới nhân vật trong Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng

Ngàn.

Thế giới nhân vật là hệ thống các nhân vật được xây dựng theo mét quanniệm nghệ thuật nhất định của nhà văn, bao gồm quan niệm nghệ thuật, quanniệm tư tưởng - thẩm mỹ, mối quan hệ giữa văn nghệ với đời sống, chính trị,văn hoá…

Nguyễn Xuân Khánh xây dựng thế giới nhân vật trong hai tác phẩm theohướng tái hiện hiện thực đời sống xã hội và có tính khái quát cao Trong mỗitác phẩm, có rất nhiều nhân vật, mỗi nhân vật mang ý nghĩa khái quát cho métkiểu người, lớp người, có quan niệm tư tưởng khác nhau về đời sống Đặcbiệt, hai tác phẩm đều được Nguyễn Xuân Khánh chọn vào hai thời điểmquyết định, có ý nghĩa lịch sử - thời điểm chuyển biến lớn lao của lịch sử dântộc: cách tân (Hồ Quý Ly); bị xâm lược cùng quá trình tiếp biến văn hoá(Mẫu Thượng Ngàn) Đây chính là thời điểm quan trọng (hoàn cảnh điểnhình) để tạo nên những tính cách điển hình cho tác phẩm

Trong quá trình xây dựng thế giới nhân vật ở hai tác phẩm này, NguyễnXuân Khánh đã đụng chạm đến rất nhiều loại người, từ các bậc vua chóa, giaicấp quý tộc tôn kính đến những người dân bình thường, có cả những tên xâmlược và những nhân vật tôn giáo…Trong thời điểm chuyển biến lịch sử Êy, tất

cả các nhân vật (con người) đều “bị động” rồi cố chủ động trong những lựa

chọn ứng xử thích hợp trong các hoàn cảnh lịch sử cụ thể Con người, ai cũng

có phần tốt, phần xấu; có người phần tốt nhiều, phần xấu Ýt và ngược lại…Nguyễn Xuân Khánh cũng nhận rõ bản chất người đó trong mỗi nhân vật củamình Ở nhà văn còn có cái nhìn công bằng, đầy thiện cảm với cuộc đời, nênông thấy đất nước, con người… hiện lên rất tốt đẹp, rất đáng yêu Ông đã thểhiện cách nhìn đó trong tác phẩm và xây dựng nên cả một hệ thống nhân vật

đa dạng, phong phú, hấp dẫn

Xây dựng thế giới nhân vật là xây dựng thế giới người trong những hoàncảnh lịch sử nhất định Thế giới người Êy, về đại thể có hai loại: đàn ông -đàn bà, người có chức việc- người dân thường, người có tôn giáo- ngườikhông theo tôn giáo, có địch - có ta… Và ở mỗi nhân vật đều có mặt mạnh,mặt yếu, đa dạng, phức tạp trong cách sống, hành động, suy nghĩ… là sự biểuhiện đa dạng của nhiều cá tính khác nhau trong cuộc đời Chúng tôi chia thế

giới nhân vật trong hai tác phẩm Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn theo dạng

khái quát nhất: nhân vật nam - nữ, nhân vật xâm lược, nhân vật tôn giáo Cụthể như sau:

2.3.1 Những nhân vật nam

Những nhân vật nam hiện lên trong cả hai cuốn tiểu thuyết đều là nhữngnhân vật được xây dựng thành những tính cách, có diện mạo, lý tưởng, hoàibão, hành động và đời sống tâm hồn phong phó

Ở Hồ Quý Ly đó là các nhân vật Hồ Quý Ly, Hồ Nguyên Trừng, Trần

Thuận Tôn, Trần Duệ Tôn, Trần Khát Chân, Sử Văn Hoa, Phạm Sinh… Ở

Mẫu Thượng Ngàn là các nhân vật: Trịnh Huyền, Lý Cỏn, Xuân, Tuấn,

Huy…Họ đều là những con người sống có lý tưởng, hoài bão, dám hành động

vì những điều lớn lao, có ý nghĩa cho dân tộc, cho đất nước

2.3.1.1 Những con người sống có lý tưởng cao đẹp, mang phong thái của người anh hùng.

Hồ Quý Ly: Hồ Quý Ly bẩm sinh là con người thích phiêu lưu, ưa mạohiểm và luôn thích thay đổi tình thế Ông thích chơi với lửa từ thủa còn Êu

thơ và “muốn một ngọn lửa không bao giờ tắt” [23-564] Lớn lên, ông bước

vào chính trường và trở thành “một chính khách có hạng, là một đầu óc bậc nhất nhì thời đại lúc bấy giờ, là người hết sức tâm huyết và táo bạo trong việc cải cách xã hội” [8] Quý Ly luôn thể hiện mình là một con người đầy

mưu lược, có tầm nhìn xa trông rộng Trước sự mục ruỗng của triều đại nhàTrần, ông đã chủ trương cải tổ triều chính và ban hành hàng loạt các chínhsách mới, với mong muốn làm thay đổi tình thế, đưa đất nước phát triển,cường thịnh Những cải cách của ông ở nhiều lĩnh vực:

Về kinh tế: Ông chủ trương dùng tiền giấy thay tiền đồng, đưa ra chÝnhsách hạn nô hạn điền; chủ trương chống tham nhũng, làm sổ hộ khẩu…

Về chính trị: Ông chủ trương cải cách xã hội: tiến hành cải cách triềuchính, tổ chức lại bộ máy quan lại Hồ Quý Ly đã nói với con trai Nguyên

Trừng: “đất nước ta quá ư hỗn loạn, cần có một sự thay đổi, cần có một sự đảo lộn Lẽ dĩ nhiên, tàn nhẫn đấy, đau thương đấy, nhưng ta sẽ cố gắng cho bớt cảnh đầu rơi máu chảy” [23-486].

Những chủ trương cải cách của Hồ Quý Ly là táo bạo và thực sự có ýnghĩa với tình thế đương thời Có thể nói, tư tưởng cách tân đất nước của ông

là tư tưởng của một bậc anh hùng, đáng được ca ngợi Những chủ trương củaông có thể đưa đất nước ta thoát khỏi cảnh lầm than, đói khổ Đó là nhữngđiều nên làm trước thúc Ðp của xu thế lịch sử dân tộc lúc bấy giờ, khi thảmcảnh diệt vong của nhà Trần đã hiện rõ và muốn cứu vớt dân tộc chỉ có cách

là thay đổi, là cách tân Nhưng trên thực tế, những chủ trương cải cách xã hộicủa Hồ Quý Ly, công cuộc làm biến pháp của Hồ Quý Ly lại bị coi là nhữngchủ trương của kẻ “thoán nghịch”, vì những tham vọng quyền lực cá nhân Do

vậy, ông đã bị chống đối quyết liệt Và cái con người “muốn đi tìm phương thuốc lớn cho thiên hạ”, “con người muốn làm mây làm mưa để thấm nhuần

cho thiên hạ" [23-538] Êy đã bị thất bại Song xét trên quan điểm khách quan

thì những tư tưởng của Hồ Quý Ly là tư tưởng của bậc anh hùng thời đại.Ông là người đầu tiên trong lịch sử dân tộc dám chủ trương đổi mới, ráoriết tìm cách phế bỏ một chính thể cũ nát, lỗi thời, quyết tâm xây dựng một xã

hội bằng phương pháp mới táo bạo Hồ Quý Ly đã được “Vua Trần Nghệ Tông rất hiểu ông trong những tư tưởng và dự định cải cách xã hội lớn lao, mưu cầu cường thịnh cho dân tộc” Ngay cả những kẻ ở phe đối lập, thậm chí thù địch

ông cũng phải thừa nhận ông là người có chí lớn và những dự định táo bạo của

ông là cần thiết Thượng tướng Trần Khát Chân từng nhận xét: “Thái Sư là người tài cao, học rộng, mưu lược, quyết đoán, muốn đổi thay đất nước” [23- 292] Phạm Sinh, con trai người anh hùng Phạm Sư Ôn cũng có đánh giá về Hồ Quý Ly: “Quan Thái Sư , đó là con người đại chí… ông ta thông minh, có thể nói sâu sắc đến tinh tế, nhưng đầy tham vọng…, tham vọng đến độ ngạo mạn” Ông ta “vừa tàn bạo đến cùng cực… nhưng lại vĩ đại vô cùng” [23-726]

Hồ Quý Ly hiện lên trong tác phẩm là con người của những lý tưởng,

hoài bão lớn Ông là “một nhân vật trung tâm đang ra sức lái con thuyền lịch

sử dân tộc vượt cạn đi theo một hướng khác” [58-1] Ông là nhân vật lịch sử

với vẻ đẹp của người anh hùng cứu nước (Xét thực tế khách quan lịch sử).Ông có cái đầu biết suy nghĩ, có trái tim biết đập theo nhịp sống của dân tộc,trước tình cảnh một mất, một còn của đất nước đã dám làm những việc phảilàm để đưa dân tộc tiến ngang tầm thời đại

Với thế hệ hôm nay, khi lịch sử đã lùi xa, chóng ta đón nhận nó bằngmột thái độ khách quan của người nghiên cứu, thì phải thừa nhận những tưtưởng cách tân đất nước của Hồ Quý Ly là vô cùng có ý nghĩa lớn lao Chỉ cóđiều, ông hành động quá tàn nhẫn

Trần Duệ Tông: Xuất hiện Ýt trong tác phẩm, nhưng Trần Duệ Tôngcũng hiện lên là con người có khát vọng cao, chí lớn Khi được Nghệ Tôngtrao cho ngôi báu, Duệ Tông đã rất quyết chí, theo gót chân tổ tông để bảo vệ

triều Trần: “Duệ Tông, từ khi lên ngôi Vua đã được bốn năm, trong bốn năm

Êy trí óc nhà Vua lúc nào cũng chỉ chăm chăm muốn làm cho Đại Việt được cường thịnh; và việc biểu hiện ý chí Êy không gì khác hơn là chuyện đè bẹp Chiêm Thành [23-136] Duệ Tông từng nói với Quý Ly: “Ta đọc sử nước Đại Việt thấy Hoàng Đế Lê Đại Hành khi xưa đã thân chinh đi đánh Chiêm Thành, tự làm tướng, chém đầu vua nước đó là Phế Mị Thuế, bắt sống được binh sỹ không biết bao nhiêu mà kể Sau này Vua Thánh Tông nhà Lý cũng vậy Ta nay há chẳng nên theo gót tiền nhân hay sao?” [23-130].

Duệ Tông đã thân chinh mang mười hai vạn quân đi đánh Chiêm Thànhvới khí thế hào hùng, quyết thắng Ông nói với Thượng hoàng trước lúc lên

đường: “Xin hoàng huynh yên tâm ở nhà coi việc nước Trẫm ra đi chuyến này quyết phá tan giặc nước, toàn thắng mới trở về” [23-140] Tư tưởng và

quyết tâm của Duệ Tông thật lớn lao, cao đẹp

Trần Khát Chân: Là một anh hùng trong sử sách cũng nh trong tâm linhngười Việt Trần Khát Chân là một vị tướng có tài, một vị anh hùng của dântộc có công lớn trong cuộc chiến với quân Chiêm Thành, giết Chế Bồng Nga,trừ được mối hoạ giặc phương Nam cho dân tộc thời mạt Trần Khát vọng củaTrần Khát Chân là giữ vững được nhà Trần ngay cả trong cơn nguy khèn.Khi Chế Bồng Nga vào Thanh Hoá, Khát Chân lúc đó còn là một vị đôtướng, đã dâng tờ biểu xin tình nguyện đem quân ra trận Vốn tinh thông binh

pháp, lại là “dòng dõi Bảo Nghĩa Vương, Trần Bình Trọng” [23-222], Trần

Khát Chân đã được Nghệ Hoàng giao cho trọng trách: cầm quân đi tiêu diệtgiặc Chiêm Thành Khát Chân vô cùng xúc động và xin hết lòng báo đáp để

không phụ lòng tin của Nghệ Hoàng: “Thần chỉ là viên tướng nhỏ, đã được

bệ hạ tin cậy, giao trọng trách Tổ tiên nhà thần, cả dòng họ nhà thần mấy đời đều ăn lộc nước, hưởng ân huệ sâu đầy của nhà Trần Thần nguyện hết lòng bao đáp, dù phải thân phơi chiến trường” [23-223] Khát Chân đã thể

hiện rõ tài năng, khÝ phách của một vị tướng: ông đã chỉ huy quân đánh tan

giặc Chiêm, chém đầu Chế Bồng Nga, đem lại bình yên cho giang sơn xã tắc.Ông đã trở thành vị anh hùng cứu nước của dân tộc Khát Chân được thượnghoàng Trần Nghệ Tông phong cho ông tước Vũ Tiết Quan Nội Hầu Nghệ

Hoàng khen ngợi ông: “Khanh là bậc tướng giỏi, sau này sẽ là cây cột trụ giữ yên bờ cõi” [23-208] Trong bữa tiệc Đại Mai, Thượng Hoàng còn viết

một bức trướng tặng Khát Chân tỏ ý ca ngợi công lao to lớn của ông:

“Gương trung dũng rạng chiếu ngàn thu Chí anh hùng nêu danh muôn thuở” [23-209].

“Người anh hùng Khát Chân đã vụt lên nh một ngôi sao rực rỡ trên chính trường Đại Việt” [23-288] Trần Khát Chân là con người trung thực, sắt

đá, chiến đấu đến cùng cho niềm tin mà ông coi là chính nghĩa Ông đã là mộtnhân vật lịch sử sống mãi trong lòng mọi thế hệ người Việt Nam

Phạm Sư Ôn: Tiếng là một tên "giặc cá" nhưng Phạm Sư Ôn cũng là bậc

anh hùng có khí phách Khát vọng của Phạm Sư Ôn là lật đổ ngai vàng đãmục ruỗng, thối nát của nhà Trần, dựng lên một vương triều mới, đem lại đờisống tốt lành cho muôn dân lầm than, cơ cực

Phạm Sư Ôn muốn: “tìm con đường giải thoát ở ngay cõi trầm luân”.Ông đã kêu gọi nô tì cực khổ nổi dậy, tập hợp những kẻ lang thang thành mộtđạo quân nổi loạn với mưu đồ táo bạo: lật đổ vương triều nhà Trần thối nát,

và ông đã làm được Ông đã trở thành một người anh hùng của muôn dân đóikhổ lầm than Dân chúng theo ông rất đông Mọi người đều cùng lý tưởng với

ông, ca ngợi ông: “Đại Vương vốn mộc mạc nhưng có khí phách của một anh hùng” [23-242] (Lời của Phạm Sinh).

Nhưng đáng thương thay! Cơ đồ mà ông gây dựng nên rất ngắn ngủi.Ông đã bị quân triều đình đánh bại Nhưng hình ảnh một vị thày chùa anhhùng, có nhiệt tâm cứu đời, cứu nước vẫn còn mãi

Trịnh Huyền: Vốn có tên là Phác, là một người yêu nước, rất dũng cảm.Khi còn trẻ, anh tham gia cuộc khởi nghĩa của cụ Đề Nghĩa chống lại thực