quản lý hoạt động giáo dục văn hóa học đường cho học sinh các trường thpt thành phố hạ long, tỉnh quảng ninh

Việc giáo dục văn hoá học đường cho HS các trường THPT bên cạnh việc đem lại những giá trị văn hoá thành vi ứng xử của người học mà qua đó còn có nhiều tác động tích cực đến hoạt động gi

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ HỮU PHONG

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HOÁ HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH CÁC TRƯỜNG THPT THÀNH PHỐ HẠ LONG, TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2014

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ HỮU PHONG

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HOÁ HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH CÁC TRƯỜNG THPT THÀNH PHỐ HẠ LONG, TỈNH QUẢNG NINH

Chuyên ngành: Quản lí giáo dục

Mã số: 60.14.01.14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS.

THÁI NGUYÊN - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Luận văn sử dụng những thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, các thông tin đã được chọn lọc, phân tích, tổng hợp, xử lý và đưa vào luận văn đúng quy định

Số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này hoàn toàn trung thực và

chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2014

Tác giả luận văn

Lê Hữu Phong

LỜI CẢM ƠN

Bản luận văn được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học

Thái Nguyên dưới sự hướng dẫn của TS. , nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới cô đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Xin bày tỏ lòng biết ơn và lời cảm ơn sâu sắc tới Ban chủ nhiệm Khoa Sau Đại học, Ban chủ nhiệm Khoa Tâm lý giáo dục; Thầy giáo Hiệu trưởng, các Thầy giáo, Cô giáo Phó Hiệu trưởng và các Thầy giáo, Cô giáo Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi

cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu khoa học

Xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo và các em học sinh tại các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh đã tạo điều kiện giúp

đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành bản luận văn

Xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã động viên, khích lệ tôi trong thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Do điều kiện về thời gian và năng lực bản thân còn hạn chế do vậy luận văn chắc chắn sẽ không tránh khỏi những khiếm khuyết, rất mong nhận được

sự đóng góp ý kiến của các Thầy giáo, Cô giáo và các bạn học viên để luận văn này được hoàn chỉnh hơn

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2014

Tác giả luận văn

Lê Hữu Phong

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC NHỮNG CỤM TỪ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC BẢNG v

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3

4 Phạm vi nghiên cứu 3

5 Giả thuyết khoa học 3

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

7 Phương pháp nghiên cứu 4

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HOÁ HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH THPT 6

1.1 Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

1.1.1 Trên thế giới 6

1.1.2 Ở Việt Nam 8

1.2 Một số khái niệm cơ bản của đề tài 11

1.2.1 Khái niệm quản lý 11

1.2.2 Khái niệm quản lý giáo dục 13

1.2.3 Khái niệm quản lý nhà trường 14

1.2.4 Khái niệm văn hóa 15

1.2.5 Văn hoá học đường 17

1.2.6 Giáo dục văn hoá học đường cho học sinh 21

1.2.7 Quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho học sinh 22

1.3 Một số vấn đề cơ bản về hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho học sinh THPT 22 1.3.1 Đặc điểm về môi trường văn hoá học đường của các trường THPT 22 1.3.2 Nội dung giáo dục văn hóa hóa học đường cho học sinh THPT 24 1.3.3 Các con đường giáo dục văn hoá học đường cho học sinh THPT 28 1.3.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giáo dục văn hoá học đường cho học sinh THPT 29 1.4 Vai trò của hiệu trưởng trường THPT trong việc quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho học sinh 33 1.4.1 Hiệu trưởng, tiêu chuẩn hiệu trưởng 33 1.4.2 Nhiệm vụ và quyền hạn của hiệu trưởng 34 1.4.3 Vai trò, trách nhiệm của hiệu trưởng trong việc quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS 35 1.4.4 Nội dung quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho học sinh THPT 36 1.4.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho học sinh THPT 39 Kết luận chương 1 43

Chương 2 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN

HOÁ HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH THÀNH PHỐ HẠ LONG, TỈNH QUẢNG NINH 44

2.1 Khái quát về nội dung, phương thức khảo sát 44 2.2 Vài nét về tình hình kinh - tế xã hội ở thành phố Hạ Long 45 2.3 Thực trạng giáo dục văn hoá học đường cho học sinh các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh 47 2.3.1 Thực trạng chung các biểu hiện văn hoá học đường của học sinh 47 2.3.2 Thực trạng nhận thức về văn hoá học đường của học sinh 53

2.3.3 Thực trạng quản lý hoạt động giáo dục VHHĐ cho học sinh các trường THPT, thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh 56 2.3.4 Thực trạng sử dụng biện pháp giáo dục văn hoá học đường cho học sinh THPT thành phố Hạ Long 58 2.3.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho học sinh các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh 60 Kết luận chương 2 62

Chương 3 BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN

HOÁ HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH CỦA HIỆU TRƯỞNG CÁC TRƯỜNG THPT THÀNH PHỐ HẠ LONG, TỈNH QUẢNG NINH 64

3.1 Nguyên tắc đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động giáo dục VHHĐ cho HS các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh 64 3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính mục tiêu của quá trình giáo dục 64 3.1.2 Nguyên tắc giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm lý - nhân cách của học sinh 65 3.1.3 Nguyên tắc giáo dục gắn liền với thực tiễn cuộc sống 66 3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa và phát triển của hệ thống giá trị 66 3.1.5 Nguyên tắc đảm bảo phát huy vai trò chủ thể của giáo viên và học sinh 66 3.1.6 Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả, thiết thực 67 3.2 Các biện pháp quản lý hoạt động giáo dục VHHĐ cho học sinh THPT thành phố Hạ Long 67 3.2.1 Nâng cao nhận thức cho cán bộ, GV, HS và cha mẹ HS về tầm quan trọng của công tác giáo dục VHHĐ cho HS THPT 67 3.2.2 Kế hoạch hoá công tác quản lý hoạt động giáo dục VHHĐ cho học sinh THPT 69

3.3.3 Chỉ đạo xây dựng các giá trị văn hoá đặc trưng, mục tiêu và nội

dung giáo dục VHHĐ cho học sinh THPT 72

3.3.4 Chỉ đạo thực hiện đa dạng hoá các hình thức tổ chức hoạt động giáo dục VHHĐ cho học sinh THPT 74

3.3.5 Tăng cường công tác phối hợp giữa Nhà trường- Gia đình- Xã hội để cùng tham gia hoạt động giáo dục VHHĐ cho học sinh THPT 76

3.3.6 Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá, cách thức tổ chức đánh giá kết quả giáo dục VHHĐ cho học sinh THPT 78

3.4 Mối quan hệ giữa các biện pháp 80

3.5 Khảo sát mức độ cần thiết và tính khả thi của những biện pháp quản lý hoạt động giáo dục văn hoá cho HS các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh 81

3.5.1 Mục đích 81

3.5.2 Nội dung tiến hành 82

Kết luận Chương 3 86

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 87

1 Kết luận 87

88

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91 PHỤ LỤC

DANH MỤC NHỮNG CỤM TỪ VIẾT TẮT

BGH : Ban Giám hiệu CBGV

CBQL : Cán bộ quản lý GD&ĐT : Giáo dục và Đào tạo

GV

HS : Học sinh QLGD : Quản lý giáo dục

SL : Số lượng THPT : Trung học phổ thông VHHĐ : Văn hóa học đường

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Xếp loại hạnh kiểm năm học 2013-2014 của HS THPT các trường

trên địa bàn thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh 46 Bảng 2.2 Xếp loại Học lực năm học 2013-2014 của HS THPT các trường

trên địa bàn thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh 47 Bảng 2.3 Tổng hợp ý kiến đánh giá về các biểu hiện chấp hành tốt các

chuẩn mực văn hoá học đường của học sinh 48 Bảng 2.4 Tổng hợp ý kiến đánh giá về biểu hiện vi phạm chuẩn mực văn

hoá học đường của học sinh 50 Bảng 2.5 Tổng hợp các ý kiến đánh giá và các biểu hiện giao tiếp ứng xử

của HS với GV 51 Bảng 2.6 Kết quả đánh giá về hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho

học sinh của GV 54 Bảng 2.7 Kết quả đánh giá về việc thực hiện các chức năng quản lý của hiệu

trưởng trong việc giáo dục văn hoá học đường cho HS 56 Bảng 2.8 Đánh giá về mức độ thực hiện các biện pháp quản lí giáo dục văn

hoá học đường cho học sinh THPT của hiệu trưởng 58 2.9 Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS THPT 60 Bảng 3.1 Tổng hợp các biện pháp được đề xuất trong luận văn 81 Bảng 3.2 Kết quả khảo sát về mức độ cần thiết và mức độ khả thi của các

biện pháp quản lý hoạt động giáo dục VHHĐ cho HS THPT được

đề xuất trong luận văn 82 Bảng 3.3 Bảng tương quan về tính cần thiết và tính khả thi của biện pháp

được đề xuất trong luận văn 84

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Mức độ thực hiện các biện pháp quản lý giáo dục văn hóa học

đường cho học sinh THPT của hiệu trưởng 59 Biểu đồ 3.1 Biểu đồ tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của biện

pháp được đề xuất trong luận văn 85

SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Chức năng của quản lý 13

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Giáo dục văn hoá học đường thực chất là giáo dục hành vi văn hóa cho

HS trong nhà trường Đó là quá trình làm cho các hành vi ứng xử của HS tuân theo các chuẩn mực, vừa phù hợp với đạo đức truyền thống, vừa phù hợp với

sự phát triển của xã hội hiện đại, qua đó HS khẳng định giá trị của bản thân trong xã hội

Việc giáo dục văn hoá học đường cho HS các trường THPT bên cạnh việc đem lại những giá trị văn hoá thành vi ứng xử của người học mà qua đó còn có nhiều tác động tích cực đến hoạt động giáo dục khác (người học biết xây dựng ý thức, động cơ trong sáng, thiết thực; người học có tinh thần trách nhiệm trong học taaph, giúp đỡ nhau trong học tập; … và là cơ sở để hoàn thiện nhân cách người học) Văn hoá học đường của HS trong nhà trường còn là một thành

tố của văn hoá nhà trường, do đó giáo dục văn hoá học đường cho HS cũng chính là giáo dục và xây dựng nét văn hoá riêng biệt, vừa phát huy tính truyền trống của nhà trường, vừa phù hợp với văn hoá hiện đại

Giáo dục văn hoá học đường cho HS, đặc biệt là HS THPT gắn liền với việc giáo dục truyền thống của dân tộc, truyền thống trong giáo dục, truyền thống văn hoá nhà trường Đó là kết quả của quá trình giáo dục văn hoá học đường từ những cấp học trước và hiện đang được tồn tại bên trong và biểu hiện

từ nhận thức, thái độ, hành vi của HS Giáo dục cần tổng kết một cách hệ thống, đầy đủ truyền thống văn hoá học đường của HS nhà trường, từ đó xác định những điểm cần phát huy, những điểm cần thay đổi nhằm để đáp ứng tốt hơn nữa yêu cầu giáo dục hiện đại

Ở bậc học THPT, với yêu cầu đào tạo các em trở thành những nhân cách độc lập, biết tự chủ trong cuộc sống và học tâp, biết tự phát hiện ra và phát huy năng lực sở trường của mình Muốn vậy nhà trường phải là một môi trường văn hoá nghiêm trang và dân chủ, phải là môi trường định hướng, nuôi dưỡng cho

văn hoá của HS Đó là văn hoá trong học tập, thi cử, văn hoá trong giao tiếp, ứng xử của HS trong nhà trường

Không thể bó hẹp giáo dục văn hoá học đường trong phạm vi một nhà trường, trong không gian trường học Nhà trường là một đơn vị giáo dục, một

tổ chức có tính độc lập tương đối, tuy nhiên không phải vì thế những vấn đề của giáo dục lại chỉ nhìn và giải quyết vấn đề trong phạm vi giáo dục Ví dụ như nhà trường không thể giáo dục thành công về sự công bằng, lòng yêu chân

lí, khi hằng ngày khi các em không thấy điều đó, hoặc chỉ thấy những điều trái ngược trong môi trường xã hội, trong gia đình

Những năm gần đây, tỉnh Quảng Ninh đang có những bước phát triển mạnh mẽ về kinh tế, xã hội Thành phố Hạ Long là trung tâm văn hoá, kinh tế của Tỉnh, là nơi tập trung các điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế xã hội: trung tâm hành chính của Tỉnh, giao thương và phát triển kinh tế về cảng biển, khai thác khoáng sản, du lịch, dịch vụ của Tỉnh Do đó bên cạnh sự phát triển nhanh về kinh tế xã hội thì những tác động tiêu cực do sự pha tạp về văn hóa xã hội và từ mặt trái của nền kinh tế thị trường đã tác động đến HS, đặc biệt là ảnh hưởng hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS

Thực tế cho thấy, việc thực hiện các hoạt động giáo dục văn hoá học đường của các nhà trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh hiện nay còn nhiều hạn chế cả về tổ chức chỉ đạo và chất lượng giáo dục của hoạt động này Trong khi đó những công trình nghiên cứu đề cập đến lĩnh vực giáo dục văn hoá học đường cho HS còn hạn hẹp chưa sâu, một số công trình có nội dung không phù hợp với đặc điểm của các trường THPT thành phố Hạ Long,

do đó không thể áp dụng có hiệu quả được Vì vậy rất cần thiết phải xây dựng một đề tài nghiên cứu sâu hơn, phù hợp với đặc điểm thực tế của các trường THPT thành phố Hạ Long

Xuất phát từ những điều nêu trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề: “Quản lý

hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS các trường THPT thành phố

Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh, làm đề tài nghiên cứu”

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề tài đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS các trường THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

4 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS của hiệu trưởng các trường THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh trong các mối quan hệ: HS-

HS, HS- GV, HS- môi trường văn hoá học đường

Đề tài tiến hành khảo sát tại 6 trường THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh, cụ thể: 03 trường THPT công lập: Hòn Gai, Bãi Cháy, Ngô Quyền; 03 trường THPT ngoài công lập: Văn Lang, Nguyễn Bỉnh Khiêm,

Hạ Long

Khách thể điều tra gồm 06 hiệu trưởng, 60 GV và 400 HS thuộc cả 03 khối lớp (khối lớp 10, 11, 12)

5 Giả thuyết khoa học

Công tác quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS ở các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh còn có những hạn chế nhất định như: quá trình quản lý, chỉ đạo chưa sát thực tế, các biện pháp quản lý hoạt động này chưa thực sự khoa học Nếu đề xuất và thực hiện một cách đồng

bộ các biện pháp quản lý phù hợp với tình hình thực tiễn thì công tác quản lý

hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS ở các trường THPT thành phố

Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh sẽ đạt hiệu quả tốt hơn

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

1 Nghiên cứu cơ sơ lí luận về quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS THPT

2 Khảo sát, đánh giá thực trạng về công tác quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS các trường THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

3 Đề xuất và khảo nghiệm tính cần thiết, tính khả thi của một số biện pháp quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

Tiến hành phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, hệ thống hóa các tài liệu, văn bản, các công trình khoa học có liên quan để xây dựng khung lý thuyết cho đề tài

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp quan sát

Phương pháp này được sử dụng để thu thập thông tin thực tiễn về những biểu hiện của nhận thức, thái độ và hành vi của HS, cán bộ, GV có liên quan đến văn hoá học đường và giáo dục văn hoá học đường cho HS các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

7.2.2 Phương pháp phỏng vấn

Chúng tôi trò chuyện trực tiếp với cán bộ, GV và HS nhằm thu thập ý kiến của các khách thể điều tra, tìm hiểu nguyện vọng, những thuận lợi, khó khăn trong việc giáo dục hành vi văn hoá học đường cho HS

7.2.3 Phương pháp điều tra viết

Chúng tôi sử dụng các mẫu điều tra (Anket) đối với các khách thể là hiệu trưởng, GV và HS để thu thập thông tin về thực trạng công tác quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS ở các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

7.2.4 Phương pháp chuyên gia

Tham khảo ý kiến các chuyên gia, các cán bộ quản lý nhằm thu thập các thông tin cần thiết liên quan đến đề tài

7.3 Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học

Chúng tôi sử dụng các phương pháp thống kê toán học để xử lí các số liệu về mặt định lượng, tạo cơ sở thực tiễn cho việc phân tích, đánh giá về hoạt động quản lý của hiệu trưởng và đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS THPT

8 Đóng góp của đề tài

- Phát hiện thực trạng về công tác quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS của hiệu trưởng các trường THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

- Đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho học sinh của hiệu trưởng các trường THPT, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện trong nhà trường

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Khuyến nghị, luận văn có 03 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học

đường cho HS các trường THPT

Chương 2: Thực trạng về quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học

đường cho HS các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường

cho HS THPT các trường THPT thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC

VĂN HOÁ HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH THPT

1.1 Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Trên thế giới

-của HS (Văn hoá học đường)-

văn hoá học đường

văn hoá học đường

văn hoá học đường

công tác giáo dục văn hoá học đường

hội

văn hóa học đường

“văn hóa học đường

văn hóa học đường

“văn hoá học đường

“

GV

văn hoá học đường Theo Kent D.Peterson [theo 17] văn hoá học đường

: )

)

Về phương diện này “văn hóa học đường” thường được sử dụng đồng nghĩa với một loạt các thuật ngữ khác nhau như “bầu không khí”, “đặc tính tinh thần hay thái độ” hay “lịch sử truyền thống nhà trường” Tác giả cho rằng, văn hoá học đường như là một cấu trúc, một quá trình và bầu không khí của các giá trị và chuẩn mực dẫn dắt GV và HS đến với việc giảng dạy

và học tập có hiệu quả

Một học giả Fullan tin rằng ngành giáo dục cần nhìn vào môi trường văn hoá học đường một cách toàn diện hơn, tạo thế đồng bộ, nhất quán ngay trong nội bộ một ngôi trường

Còn Jane Turner và Carolyn Crang thì lại quan niệm: văn hoá học đường bao gồm các giá trị, biểu tượng, niềm tin và sự chia sẻ các quan niệm của cha

mẹ, HS, GV và các thành viên có liên quan như là một nhóm hay cộng đồng Văn hóa chỉ đạo các gì là có giá trị của nhóm và các thành viên sẽ suy nghĩ, cảm thấy và hành động như thế nào…[27]

Elizabeth R.Hinde cho rằng văn hoá học đường không phải là một thực thể tĩnh Nó luôn được hình thành và định hình thông qua các tương tác với người khác và thông qua những hành động đáp lại trong cuộc sống nói chung Văn hoá học đường phát triển ngay khi các thành viên tương tác với nhau, với

HS và với cộng đồng Nó trở thành chỉ dẫn cho hành vi giữa các thành viên trong nhà trường Văn hóa được định hình bởi những tương tác với con người

và hành động của họ được chỉ đạo bởi văn hóa [27]

Như vậy, ở đây tác giả nhấn mạnh đến việc tổ chức hành vi tương tác cho các thành viên để hình thành văn hóa trong nhà trường, đồng thời văn hóa cũng tác động mạnh mẽ đến chính các thành viên đó

1.1.2 Ở Việt Nam

Tác giả Phạm Minh Hạc khi bàn đến giáo dục văn hoá học đường trong nhà trường nhấn mạnh: mỗi cấp học, bậc học có yêu cầu riêng, nội dung riêng,

biện pháp đặc thù… Trong các biện pháp, giới thiệu một biện pháp là mỗi trường có Hệ giá trị làm chuẩn mực để mọi thành viên đồng thuận lấy đó làm mục tiêu phấn đấu, thước đo thành quả của bản thân, của lớp, của trường, đặc biệt về mặt đạo đức xã hội, giá trị nhân cách- điều mà chúng ta gọi là “dạy người” bên cạnh “dạy chữ, dạy nghề” Tác giả khẳng định, văn hoá học đường góp phần quan trọng chấn hung- cải cách nền giáo dục nước nhà.[8]

Tác giả Nguyễn Thị Nhượng- Lê Thị Mai trong bài “Xây dựng văn hoá học đường ở trường đại học Phú Yên” khẳng định: xây dựng văn hoá học đường tốt là việc làm hết sức quan trọng góp phần đặc lực cho công cuộc xây dựng các thế hệ công dân lành mạnh, có tri thức cho xã hội ngày mai Các tác giả nhấn mạnh: HS, sinh viên không thể trở thành những công dân có ích cho

xã hội, những người con hiếu thảo trong gia đình nếu chỉ có học vấn mà không

có hành vi ứng xử văn hóa… Một trong những vấn đề cơ bản của văn hoá học đường là giáo dục hành vi văn hóa cho HS trong nhà trường Nó là quá trình làm cho các hành vi ứng xử của học tuân theo các chuẩn mực, vừa phù hợp với các giá trị truyền thống của dân tộc, vừa phù hợp với sự phát triền của xã hội hiện đại Đồng thời, các tác giả cũng tập trung nghiên cứu về biểu hiện, về hành

vi văn hóa, nguyên nhân của những sai lệch trong ngành vi ứng xử của HS và bước đầu đề ra một số biện pháp giáo dục hành vi văn hóa cho HS hiện nay dựa trên nghiên cứu về HS.[16]

Trong bài viết “Giáo dục văn hóa cho HS là nhiệm vụ rất quan trọng của nhà trường hiện nay”, tác giả Quốc Chấn (Hội Khoa học Tâm lý- giáo dục Thanh Hóa) cho rằng: một mặt nhà trường có nhiệm cụ giáo dục văn hóa cho

HS với tư cách là “văn hóa nhà trường”, mặt thứ hai bản thân nhà trường, từ học tập, giảng dạy, sinh hoạt đến quan hệ thầy trò, tổ chức trường lớp … phải phản ánh được nội dung văn hóa HS, tức “nhà trường văn hóa” … Do đó, giáo dục nâng cao trình độ văn hóa giáo dục HS là nhiệm vụ cơ bản, bức thiết của

Nguyễn Ngọc Phú trong tác phẩm “Bàn về một số nội dung cơ bản của văn hóa học đường” [16;29-31] đã mô tả các thành phần tạo thành của văn hoá học đường gồm: người thầy, người học, các lực lượng trong quản lý giáo dục trong nhà trường, và đồng thời xây dựng những nội dung cơ bản của văn hóa học đường- đó là những đòi hỏi văn hóa đối với chính đối tượng và các quan hệ ứng xử của các đối tượng này với công việc, đối với người khác, đối với môi trường tự nhiên, xã hội, thế giới đồ vật xung quanh Tác giả khẳng định, để thực hiện các nội dung trên cần có sự nỗ lực phấn đấu hết mình của các thành phần, các tổ chức, các lực lượng, trước hết là đội ngũ các thầy cô giáo và các

HS sinh viên

Vương Quang Minh khi viết bài “Xây dựng văn hoá học đường cho HS sinh viên hiện nay” [21] đã nêu: Môi trường giáo dục có vai trò quyết định hình thành nên nét đép văn hóa trong mỗi con người, đó chính là môi trường học đường- nơi HS sinh viên cắp sách đến trường không chỉ để học hành, trau rồi kiến thức cho hành trang vào đời, mà còn là nơi diễn ra cách xử sự giao tiếp giữa HS, sinh viên với nhau, giữa trò với thầy cô giáo, cách học và tiếp thu kiến thức qua phát triển ngô ngữ, cách ăn mặc, lối sống Tác giả cho rằng, để xây dựng văn hoá học đường lành mạnh:

Trước hết phải tổ chức các hoạt động giáo dục kĩ năng sống cho HS, sinh viên;

Thứ hai, xây dựng tiêu chí về nếp sống văn hoá học đường trong HS, sinh viên;

Thứ ba, tổ chức các hoạt động văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao

Thứ tư, đổi mới hình thức tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống Các tác giả nêu trên đã bước đầu đề cập đến vấn đề văn hóa học đường; quan niệm, các chuẩn giá trị, nội dung, biện pháp xây dựng văn hoá học đường trong nhà trường nhưng ở quy mô rộng, chung chung, chưa có công trình nào đi

sâu nghiên cứu cụ thể những biện pháp quản lý giáo dục văn hoá học đường

trường THPT tập trung vào quản lý chuyên môn nhằm nâng cao chất lượng dạy và học của nhà trường Từ n

cho HS THPT

1.2 Một số khái niệm cơ bản của đề tài

1.2.1 Khái niệm quản lý

Quản lý là một hiện tượng xuất hiện rất sớm, là một phạm trù tồn tại khách quan được ra đời từ bản thân nhu cầu của mọi chế độ xã hội, mọi quốc gia trong mọi thời đại mà qua đó có nhiều quan điểm khác nhau về quản lý,

chúng tôi hiểu: Quản lý là một quá trình tác động có tổ chức, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt được các mục tiêu chung Bản

chất của quản lý là một loại lao động đặc biệt nhằm điều khiển lao động xã hội ngày càng phát triển Các loại hình lao động càng phong phú, phức tạp thì hoạt động quản lý càng có vai trò quan trọng

* Các chức năng cơ bản của quản lý: Trong lĩnh vực quản lý đã có

nhiều hệ thống phân loại chức năng quản lý, song có thể khái quát lại thành các chức năng cơ bản như sau:

- Chức năng kế hoạch hóa: Là chức năng khởi đầu, là tiền đề, điều kiện

của mọi quá trình quản lý Kế hoạch là bản thiết kế, trong đó xác định mục đích, mục tiêu đối với tương lai của tổ chức và xác định con đường, biện pháp, cách thức để đạt được mục tiêu, mục đích đó Có ba nội dung chủ yếu của chức năng kế hoạch hóa:

+ Xác định, hình thành các mục tiêu phát triển của tổ chức, của hoạt động và các mục tiêu của quản lý tương thích

+ Xác định chương trình hành động, các biện pháp cần thiết để đạt được các mục tiêu của quản lý và các mục tiêu phát triển của tổ chức

+ Xác định và phân phối các nguồn lực, các điều kiện cần thiết

- Chức năng tổ chức: Là quá trình hình thành các quan hệ và cấu trúc các

quan hệ giữa các thành viên, giữa các bộ phận trong một tổ chức nhằm tạo cơ chế đảm bảo sự phối hợp, điều phối tốt các nguồn lực, các điều kiện cho việc thực hiện thành công kế hoạch, chương trình hành động và nhờ đó mà đạt được mục tiêu tổng thể của tổ chức Quá trình tổ chức sẽ lôi cuốn việc hình thành, xây dựng các bộ phận cùng các công việc của chúng và sau đó là vấn đề nhân

sự, gồm việc xác định và nhóm gộp các hoạt động, giao phó quyền hành của người quản lý và tạo ra sự phối hợp thực hiện mục tiêu của tổ chức một cách khoa học, có hiệu quả

- Chức năng chỉ đạo (lãnh đạo): Sau khi kế hoạch đã được lập, cơ cấu bộ

máy đã hình thành, nhân sự đã được tuyển dụng thì phải có quá trình tác động chỉ đạo (directing, hay infuencing) Chỉ đạo (hay lãnh đạo) bao hàm cả việc liên kết các thành viên và động viên họ hoàn thành nhiệm vụ

- Chức năng kiểm tra: Là chức năng của quản lý nhằm đánh giá, phát

hiện và điều chỉnh kịp thời giúp cho hệ quản lý vận hành tối ưu, đạt mục tiêu đề

ra Kiểm tra là nhằm xác định kết quả thực tế so với yêu cầu tiến độ và chất lượng vạch ra trong kế hoạch, phát hiện những sai lệch, đề ra những biện pháp uốn nắn điều chỉnh kịp thời Kiểm tra không chỉ là giai đoạn cuối cùng của chu trình quản lý, mà luôn cần thiết từ đầu đến cuối quá trình thực thi kế hoạch Ngoài 4 chức năng cơ bản, truyền thống nói trên, nghiên cứu quá trình quản lý trong điều kiện xã hội thông tin, gần đây nhiều công trình đã đưa thông tin quản lý như là một chức năng cần thiết

Sơ đồ 1.1 Chức năng của quản lý 1.2.2 Khái niệm quản lý giáo dục

Quản lý giáo dục là một khoa học quản lý chuyên ngành Cũng giống như khái niệm quản lý, khái niệm quản lý giáo dục cũng có nhiều cách tiếp cận khác nhau, ở đây chúng tôi chỉ đề cập tới khái niệm quản lý giáo dục trong phạm vi quản lý một hệ thống giáo dục nói chung mà hạt nhân của hệ thống là các cơ sở trường học

Như vậy, có thể hiểu một cách khái quát: Quản lý giáo dục là quá trình tác động có ý thức (có mục đích, có tổ chức) của chủ thể quản lý tới khách thể quản lý, thực hiện các chức năng quản lý nhằm đưa hoạt động sư phạm của hệ thống giáo dục đạt tới mục tiêu mong muốn

* Nội dung của quản lý giáo dục:

Trong quá trình quản lý giáo dục cũng thể hiện đầy đủ các chức năng quản lý cơ bản Nhưng nội dung quản lý giáo dục lại mang những đặc trưng của quản lý hành chính nhà nước, của mỗi quốc gia và cụ thể hóa theo phạm vi của cấp quản lý Ở Việt Nam, nội dung của quản lý nhà nước về giáo dục được

1 Xây dựng và chỉ đạo thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách phát triển giáo dục

2 Ban hành, tổ chức thực hiện văn bản quy phạm pháp luật giáo dục đào tạo, ban hành điều lệ nhà trường, quy định hoạt động cơ sở giáo dục-đào tạo

3 Quy định mục tiêu, nội dung, chương trình giáo dục, tiêu chuẩn nhà giáo, cơ sở vật chất thiết bị trường học, biên soạn, in, xuất bản sách giáo khoa, giáo trình, quy chế thi và cấp văn bằng chứng chỉ

4 Tổ chức quản lý việc bảo đảm chất lượng giáo dục đào tạo, kiểm định chất lượng giáo dục-đào tạo

5 Thực hiện công tác thống kê thông tin về tổ chức hoạt động giáo dục

6 Tổ chức bộ máy quản lý giáo dục

7 Tổ chức chỉ đạo, bồi dưỡng quản lý nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục

8 Huy động, quản lý, sử dụng các nguồn lực để phát triển sự nghiệp giáo dục-đào tạo

9 Tổ chức quản lý công tác nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ trong lĩnh vực giáo dục

10 Tổ chức quản lý công tác hợp tác quốc tế về giáo dục đào tạo

11 Quy định việc tặng danh hiệu cho người có nhiều công lao cho sự nghiệp giáo dục

12 Thanh tra, kiểm tra việc chấp hành luật giáo dục, giải quyết khiếu nại, tố cáo, xử lý hành vi vi phạm pháp luật về giáo dục đào tạo

1.2.3 Khái niệm quản lý nhà trường

Trường học là đơn vị cơ sở nằm trong hệ thống giáo dục, là một thiết chế đặc biệt của xã hội thực hiện chức năng đào tạo nguồn nhân lực theo yêu cầu của xã hội, đào tạo các công dân cho tương lai Trường học với tư cách là một

tổ chức giáo dục cơ sở vừa mang tính giáo dục vừa mang tính xã hội, trực tiếp đào tạo thế hệ trẻ, nó là tế bào quan trọng của bất kỳ hệ thống giáo dục nào từ Trung ương đến địa phương, như vậy Quản lý nhà trường chính là một bộ phận

của Quản lý giáo dục Quản lý nhà trường được hiểu như sau: Quản lý nhà trường là hệ thống những tác động có mục đích, kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lý (hiệu trưởng, các bộ phận chức năng, các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục cấp trên) nhằm làm cho quá trình quản lý giáo dục nói chung và các hoạt động giáo dục - dạy học cụ thể được tiến hành trong nhà trường đảm bảo thực hiện tốt các mục tiêu giáo dục của cấp học, bậc học và các mục tiêu phát triển nhà trường Trong nhà trường, hiệu trưởng quản lý hoạt động nhà trường

theo chế độ thủ trưởng Hiệu trưởng là người phụ trách cao nhất của nhà trường và chịu trách nhiệm về các hoạt động trong nhà trường

1.2.4 Khái niệm văn hóa

Năm 1952, Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn (Mỹ), đã tìm thấy không dưới 164 định nghĩa về văn hóa Sự khác nhau của chúng không chỉ là ở bản chất của định nghĩa đưa ra (bởi nội dung, chức năng, các thuộc tính) mà cả ở cách sử dụng rộng rãi của từ này

Tại Hội nghị Quốc tế các nhà văn tại Mehico do Unesco tổ chức năm

1982, trên cơ sở của 200 định nghĩa khác nhau về văn hóa, bản tuyên bố chung của hội nghị đó chấp nhận một quan niệm về văn hóa như sau: “Trong ý nghĩa rộng nhất văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục

và tín ngưỡng”

: “

, ph

[15]

Dựa trên những quan niệm và những cách tiếp cận nêu trên về văn hóa

có thể hiểu: Văn hóa là một phức hệ - tổng hợp các đặc trưng diện mạo về tinh thần, vật chất, tri thức và tình cảm… khắc họa nên bản sắc của một cộng đồng gia đình, xóm làng, vùng, miền, quốc gia, xã hội… Văn hóa không chỉ bao gồm nghệ thuật, văn chương mà còn cả lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống giá trị, những truyền thống, tín ngưỡng

Như vậy, dưới góc độ xã hội học thì văn hóa là một hiện tượng xã hội gắn với đời sống xã hội, còn nội dung của văn hóa chính là sản phẩm của hoạt động thực tiễn có tính sáng tạo của con người, luôn được chắt lọc kế thừa, phát triển dưới tác động của con người, vì hạnh phúc của con người Theo đó, văn hóa được xem như một hiện tượng xã hội đặc thù mà nét trội cơ bản của hiện tượng này là ở chỗ chúng là một hệ thống những giá trị chung nhất cả về vật chất và tinh thần cho một cộng đồng, một dân tộc, một thời đại hay một giai đoạn lịch sử nào đó, là kết quả của quá trình hoạt động thực tiễn của con người trong môi trường tự nhiên và trong các mối quan hệ xã hội Văn hóa là một hiện tượng khách quan, là tổng hòa của tất cả các khía cạnh của đời sống trong

xã hội Sự có mặt của những thành tố và mối quan hệ giữa chúng tạo nên bộ mặt chung nhất của hệ thống văn hóa, còn những biểu hiện cụ thể của văn hóa nói chung của mỗi thành tố nói riêng được phản ánh thông qua các loại hình văn hóa

* Môi trường văn hóa:

Môi trường văn hóa chính là sự vận động của các quan hệ của con người trong các quá trình sáng tạo, tái tạo, đánh giá, lưu trữ và hưởng thụ các sản

phẩm vật chất và tinh thần của mình, là tổng hòa các giá trị văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần tác động đến con người và cộng đồng trong một không gian

và thời gian xác định Môi trường văn hóa bao gồm nhiều yếu tố hợp thành tạo nên các hệ thống nhất định Đó là hệ thống những giá trị văn hóa (các giá trị),

hệ thống những quan hệ văn hóa (cái mang giá trị), hệ thống những hình thái hoạt động văn hóa (cái thực hiện giá trị) và hệ thống những thiết chế văn hóa (các định hướng giá trị) Mỗi hệ thống đều ở trong quá trình phát triển không ngừng chứ không phải là cái bất biến, xơ cứng Vì vậy, xây dựng môi trường văn hóa thực chất là xây dựng và phát huy tác dụng của từng hệ thống trong cấu trúc tổng thể của nó Trong đó:

- Thành tố thứ nhất là hệ thống những giá trị văn hóa

- Thành tố thứ hai là hệ thống những quan hệ văn hóa

- Thành tố thứ ba là hệ thống những hình thái hoạt động văn hóa và cảnh quan văn hóa

- Thành tố thứ tư là hệ thống những thiết chế văn hóa Với ý nghĩa là tổng hòa các thành tố trên đây, môi trường văn hóa có vai trò cực kỳ quan trọng đối với đời sống cộng đồng và quá trình xây dựng con người Bởi vì, văn hóa

“trở thành nhân tố thúc đẩy con người tự hoàn thiện nhân cách, kế thừa truyền thống cách mạng của dân tộc, phát huy tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường xây dựng và bảo vệ tổ quốc”

1.2.5 Văn hoá học đường

Có thể nói rằng, văn hoá học đường là một bộ phận của văn hoá nói chung Sau gia đình, nhà trường là môi trường giáo dục rất quan trọng trong việc hình thành bộ mặt nhân cách của con người, đòi hỏi một môi trường giáo dục tương ứng mà bây giờ gọi là “văn hoá học đường”

Có rất nhiều định nghĩa về văn hóa và văn hoá học đường, trong đề tài

trung vào nhấn mạnh các đặc điểm nổi bật của nó để xây dựng khái niệm văn hoă học đường

- Theo các tác giả Deal & Peterson 1999, văn hoá học đường, văn hoá nhà trường là hệ thống các chuẩn mực, giá trị, niềm tin, nghi thức, biểu tưởng

và những tiểu sử, sự kiện làm nên bộ mặt riêng của nhà trường Đó là một loạt những kì vọng không viết thành văn được hình thành trong suốt chặng đường phát triển của nhà trường do giáo viên, lãnh đạo nhà trường, cha mẹ học sinh cùng nhau giải quyết các vấn đề, vượt qua thách thức, và đương đầu với những thất bại [4,6]

- Hoặc “văn hoá học đường” được định nghĩa như sự chuyển giao về mặt lịch sử mô hình các chuẩn mực, giá trị, niềm tin, nghi lễ, truyền thống, ở các mức độ khác nhau bởi thành viên của cùng cộng đồng trong nhà trường [4,7]

- Theo Giáo sư Viện sĩ Phạm Minh Hạc thì: “Văn hóa học đường là hệ các chuẩn mực, giá trị giúp cán bộ quản lý nhà trường, thầy cô giáo, các vị phụ huynh và các em học sinh, sinh viên có các cách thức suy nghĩ, tình cảm, hành động tốt đẹp”

- Văn hoá học đường- cụm từ xuất hiện cách đây chưa lâu và cũng chủ yếu trên các phương tiện thông tin đại chúng Nội dung của văn hoá học đường hiện nay rất phong phú và được nhiều tác giả tiếp cận ở các góc độ khác nhau Theo tác giả Lê Minh, nội dung của văn hoá học đường có thể tóm tắt thành ba vấn đề cơ bản: đó là xây dựng cơ sở vật chất trường học khang trang, đạt chuẩn; xây dựng môi trường giáo dục trong nhà trường, trong ký túc xá, ở gia đình, nơi công cộng; xây dựng “văn hoá ứng xử”, “văn hoá giao tiếp”

- Khi phát động phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực”, Chủ tịch mặt trân Tổ quốc Việt Nam, nguyên bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Thiện Nhân đã nói rõ: phong trào này nhằm “thiết lập lại môi trường

sư phạm với 6 đặc trưng là: trật tự kỷ cương, trung thực, khách quan, công bằng, tình thương và khuyến khích sáng tạo, hiệu quả”, đây là nội rung rất cơ bản của văn hóa học đường Tác dụng tích cực của văn hoá học đường là xây

dựng nhân cách cho HS, chống lại lối sống tiêu cực Chính vì thế, mối nhà trường cần có văn hoá học đường của mình

- Tác giả Trần Minh Hằng khi nghiên cứu “văn hoá học đường với việc xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực” [9] đã đề cập đến các nội dung sau:

+ Xây dựng cơ sở vật chất

+ Xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh Thầy ra thầy, trò ra trò, tức

là mỗi đối tượng phải thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình trong nhà trường Như vậy thầy phải dạy tốt, thực sự là tấm gương về tri thức và phẩm chất đạo đức cho HS noi theo

+ Vấn đề giao tiếp, ứng xử giữa các thành viên trong nhà trường Đây chính là mói quan hệ giữa các thành viên trong nhà trường Chính các quan hệ ứng xử của các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường cùng với những đặc trưng văn hoá của các đối tượng, các thành viên, các thành phần sẽ tạo nên bức tranh về văn hóa học đường

Từ các định nghĩa nêu trên có thể hiểu, văn hoá học đường là văn hóa trong không gian học đường Đó là một hệ thống những quy tắc, những chuẩn mực có tính thời đại, tính lịch sử cụ thể bởi liên quan chặt chẽ với dân tộc, với địa phương Nhìn một cách khái quát, những quy tắc, chuẩn mực này phải đạt tới các yêu cầu cơ bản sau:

Thứ nhất: các giá trị, chuẩn mực văn hoá học đường phải là một hệ thống

có quan hệ chặt chẽ với nhau, được chấp nhận và phổ biến rộng rãi giữa các thành viên trong nhà trường

Thứ hai: hệ thống các giá trị, chuẩn mực văn hóa phải là kết quả của quá trình lực chọn hoặc sáng tạo của chính các thành viên bên trong nhà trường, trong

đó người sáng lập và lãnh đạo đóng vai trò quyết định quá trình đó Sự lựa chọn như vậy sẽ tạo ra bản sắc văn hóa khác biệt giữa các nhà trường Các giá trị này phải được kiểm nghiệm qua thực tế và đã chứng tỏ được sự ảnh hưởng tích cực đối với chất lượng và hiệu quả dạy học- giáo dục của nhà trường

Thứ ba: các giá trị, chuẩn mực văn hoá học đường phải có một sức mạnh

đủ để tác động đến nhận thức, tư duy và hành động của các thành viên trong nhà trường đối với các vấn đề và quan hệ của đơn vị mình Nói cách khác, các giá trị văn hoá học đường chỉ được coi là tồn tại khi các thành viên bên trong nhà trường đó sử dụng như những chuẩn mực, niềm tin trong nhận thức, tư duy

và hành động, xác định được những ưu tiên, tốt, xấu Những giá trị có khả năng ảnh hưởng như vậy là kết quả của một quá trình tác động lâu dài và liên tục của tập thể lãnh đạo, cán bộ, GV nhà trường

Trong các nhà trường, phần nhiều các giá trị văn hoá học đường ban đầu thể hiện thông qua các nguyên tắc, các quy định có tính chất bắt buộc nhưng khi được chấp nhận rộng rãi thì chúng lại trở thành những giá trị, những chuẩn mực và nguyên tắc bất thành văn chi phối mọi hành động, hành vi của các thành viên trong nhà trường

Nếu quan niệm văn hoá học đường là một hệ thống thì phải phân tích đúng cấu trúc của hệ thống ấy Vậy, văn hoá học đường gồm những thành tố nào? Mối quan hệ giữa những thành tố ấy ra sao?

Làm nên văn hoá học đường trước hết là nội dung, kết quả nhận thức của những thành viên trong nhà trường ấy Quá trình hoạt động trong nhà trường chính là quá trình các thành viên tổ chức này và tự mình bổ sung, tích luỹ, củng

cố và nâng cao nhận thức (tri thức các mặt, hiểu biết về cách thành viên khác

và về chính mình) Nhận thức này có ý nghĩa chi phối, điều chỉnh mọi hành vi Khi nào nhận thức đúng đắn về trách nhiệm, về chuẩn mực … trở thành niềm tin thì các hành vi có giá trị văn hóa càng thực sự bền vững

Một thành tố nữa của văn hoá học đường là mối quan hệ giữa các tổ chức trong hệ thống nhà trường (mối tổ chức này đảm đương nhiệm vụ của mình như thế nào? Sự phối hợp, hợp tác để cùng hoàn thành nhiệm vụ chung hiệu quả đến đâu?) Chẳng hạn, đó là mối quan hệ giữa các tổ chức Đảng- Chính

quyền- Công đoàn- Đoàn thanh niên, mối quan hệ giữa các khối, lớp, mối quan

hệ giữa nhà trường với Hội cha mẹ HS

Thành tố quan trọng nhất của văn hoá học đường chính là thái độ, hành vi ứng xử của những thành viên trong nhà trường với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Đây chính là chỗ thể hiện sinh động của nọi dung, trình độ nhận thức, thể hiện một cách trực tiếp, chân thực chất lượng văn hoá học đường Nói đến ứng xử nghĩa là nói đến các quan hệ “Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là sự tổng hoà các mối quan hệ

xã hội”- luận điểm đó của C.Mác trong Luận cương về Phoi-ơ Bách đã nhấn mạnh bản chất xã hội của nhân cách mà nội dung cơ bản của nó là các mối quan hệ Nội dung giáo dục được thực hiện qua những quan hệ và ngược lại, những quan hệ xã hội phản ánh kết quả, chất lượng giáo dục, phản ánh nhân cách văn hóa của con người

Dựa vào những phân tích nêu trên, có thể hiểu Văn hoá học đường là hệ thống những giá trị, chuẩn mực, những biểu tượng, niềm tin được hình thành

và củng cố trong không gian nhà trường, chi phối mọi thái độ, hành động của các thành viên trong nhà trường

1.2.6 Giáo dục văn hoá học đường cho học sinh

Giáo dục văn hoá học đường cho HS chính là giáo dục các giá trị, hình thành niềm tin và những hành vi, thói quen tương ứng ở các em Đó là

quá trình giáo dục nhằm hình thành những hành vi và thói quen mang tính chuẩn mực, có giá trị trong các mối quan hệ thầy trò, bạn bè và xây dựng, bảo vệ môi trường văn hoá nhà trường Muốn vậy nhà trường phải thực hiện vai trò giáo dục, giúp HS tiếp cận các chuẩn mực của văn hoá học đường, tạo môi trường thuận lợi để các em biến những nhận thức chuẩn mực đó thành niềm tin, hình thành thói quen và hành vi tương ứng Những nội dung giáo dục cần quan tâm là:

- Giáo dục ý thức, thái độ học tập đúng đắn, tính nghiêm túc, tích cực trong học tập, dựa trên động cơ học tập trong sáng

- Giáo dục ý thức kỉ luật, tinh thần trách nhiệm trong các hoạt động tập thể

- Giáo dục các chuẩn mực văn hoá trong giao tiếp ứng xử (với bản thân, với bạn bè, với thầy cô giáo)

- Giáo dục ý thức bảo vệ và xây dựng môi trường văn hóa học đường

1.2.7 Quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho học sinh

Dựa trên khái niệm giáo dục văn hoá học đường có thể thấy quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường là một nhiệm vụ quan trọng của nhà quản lý- Hiệu trưởng nhà trường Quản lý hoạt động giáo dục văn hoá học đường chính

là quản lý tất cả các mặt của hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho HS Điểu này được thể hiện trong quá trình thực hiện các chức năng của nhà quản

lý, đó là:

- Kế hoạch hóa công tác quản lý hoạt động giáo dục văn hóa học đường cho HS

- Tổ chức thực hiện các hoạt động giáo dục văn hóa học đường cho HS

- Chỉ đạo thực hiện các hoạt động giáo dục văn hóa học đường cho HS

- Kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện các hoạt động giáo dục văn hóa học đường cho HS

1.3 Một số vấn đề cơ bản về hoạt động giáo dục văn hoá học đường cho học sinh THPT

1.3.1 Đặc điểm về môi trường văn hoá học đường của các trường THPT

Theo điều 4, điều 23 của Luật giáo dục 2005 và điều 26 trong những điểm mới của Luật Giáo dục 2005 ở nước ta: Giáo dục THPT được thực hiện trong ba năm học, từ lớp mười đến lớp mười hai Học sinh vào học lớp mười phải có bằng tốt nghiệp THCS Điều lệ trường trung học ở nước ta cũng quy định rõ tuổi của học sinh THPT là 15 - 19 Với độ tuổi này học sinh THPT thuộc giai đoạn đầu của tuổi thanh niên (còn gọi là thanh niên mới lớn, thanh niên học sinh) và là giai đoạn cuối của tuổi dậy thì Học sinh từ THCS lên THPT có sự khác nhau rất lớn

về nhiều mặt, sự khác nhau đó cũng dẫn đến đặc điểm riêng về môi trường văn hoá học đường trong nhà trường THPT, cụ thể là:

- Hoạt động học tập của học sinh THPT có nội dung và tính chất của hoạt động học tập khác rất nhiều so với học sinh THCS Sự khác nhau cơ bản

đó là nội dung học tập của các em ngày một sâu hơn, tính năng động và tính độc lập ở mức cao hơn, sự phát triển về tư duy lý luận cũng sâu sắc hơn, thái độ học tập có ý thức của các em ngày càng phát triển Do đó rất hợp với những hoạt động giáo dục theo chuyên đề

- Học sinh THPT có các tố chất thể lực như sức mạnh, sức bền, sự dẻo dai được tăng cường nên các em rất tích cực tham gia các hoạt động ngoại khoá, các hoạt động giáo dục mang tính chất vận động mạnh

- Tuổi học sinh THPT là lứa tuổi mang tính chất tập thể nhất, các em rất coi trọng việc sinh hoạt với các bạn cùng lứa tuổi để khẳng định vị trí của mình trong nhóm Các em có yêu cầu cao hơn đối với tình bạn (yêu cầu sự chân thật, lòng vị tha, tin tưởng, tôn trọng, hiểu biết và sẵn sàng giúp đỡ lẫn nhau…) Trong quan hệ với các bạn các em cũng nhạy cảm hơn, đó là khả năng xúc cảm

và khả năng đáp ứng lại xúc cảm, đặc biệt là sự đồng cảm với người khác Đây cũng là lứa tuổi bắt đầu có sự trưởng thành về giới tính, là giai đoạn của những nam thanh, nữ tú, mối quan hệ trong giao tiếp bạn bè phát triển mạnh, đặc biệt

là đang bắt đầu quan tâm nhiều đến các mối quan hệ khác giới, nhiều HS lớp

11, 12 đã nảy sinh “tình yêu” ngay trong nhà trường

- Việc giao tiếp ứng xử trong mối quan hệ giữa HS với GV cũng có nhiều thay đổi Các em giao tiếp cởi mở, dễ chia sẻ hơn, nhưng lại có những phản ứng rất mạnh nếu gặp sự không đồng thuận, hoặc sự ngăn cấm một điều

mà các em đang yêu thích từ GV

- Học sinh THPT có khả năng tự ý thức tốt, đây là một đặc điểm nổi bật trong sự phát triển nhân cách của học sinh THPT, nó có ý nghĩa to lớn trong sự phát triển của các em và cũng là đặc điểm thuận lợi trong giáo dục văn hóa học đường

- Lứa tuổi học sinh THPT là lứa tuổi quyết định của sự hình thành thế giới quan- hệ thống quan điểm về tự nhiên, về xã hội, về các nguyên tắc và quy tắc cư xử… Các em có ý thức tốt hơn trong việc chấp hành nội quy, quy định trong nhà trường

Tất cả những điều nêu trên đã tạo nên những nét riêng trong môi trường văn hoá học đường của các trường THPT Điều này được thể hiện ở hệ thống các giá trị, những chuẩn mực đạo đức cần giáo dục cho HS; ở tính chất của các mối quan hệ- giao tiếp- ứng xử giữa HS-HS, HS-GV; ở hình thức tổ chức hoạt động giáo dục HS; ở hệ thống những yêu cầu, quy định đối với học sinh trong quá trình học tập và tự rèn luyện ở nhà trường…

Như vậy, môi trường văn hoá học đường của học sinh THPT có những điểm khác biệt so với môi trường văn hóa học đường ở trường THCS Những đặc điểm này sẽ chi phối nội dung và hình thức giáo dục văn hoá học đường, đồng thời chi phối công tác quản lý hoạt động giái dục văn hóa học đường cho

HS THPT

1.3.2 Nội dung giáo dục văn hóa hóa học đường cho học sinh THPT

Trên cơ sở lý luận về đặc điểm môi trường văn hoá học đường của các trường THPT và từ những nghiên cứu, tổng hợp quan điểm của nhiều tác giả

về nội dung văn hóa học đường, chúng tôi xây dựng một số nội dung giáo dục hành vi văn hoá học đường cho HS như sau:

1.3.2.1 Giáo dục ý thức, trách nhiệm của công dân

- Điều 17, Luật giáo dục 2005 đã chỉ rõ: “Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm

mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư

cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi

vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [18] Vì vậy

giáo dục ý thức trách nhiệm cho học sinh THPT hiện nay là một nhiệm vụ của giáo dục phổ thông

- Với học sinh THPT, các em có khả năng tự ý thức về mình, làm chủ cuộc sống của mình, tự lựa chọn chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm hoạt động cụ thể trong xã hội Nhà trường có trách nhiệm giúp các em có những hiểu biết cần thiết nhất về thế giới quan, phương pháp luận khoa học, các chuẩn mực đạo đức, pháp luật, thể chế chính trị, lĩnh vực kinh tế - xã hội,

từ đó giúp học sinh THPT nâng cao ý thức, trách nhiệm công dân với công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc với tư cách là chủ thể của sự phát triển cá nhân, xã hội và tự nhiên

- Lứa tuổi học sinh THPT có khả năng đánh giá những cử chỉ, hành vi riêng lẻ, từng thuộc tính riêng biệt về nhân cách của mình Các em có thể hiểu

rõ bản thân thông qua những phẩm chất nhân cách như: lòng yêu lao động, tính cần cù, dũng cảm…và những quan hệ nhiều mặt của nhân cách như: tinh thần trách nhiệm, lòng tự trọng, tình cảm nghĩa vụ… Giáo dục THPT là thời kỳ giáo dục trong đó học sinh được dẫn dắt để trở thành những người lớn vừa có tri thức, vừa có đạo đức, có phẩm chất chính trị, tư tưởng, ý thức trách nhiệm cộng đồng, gia đình, tập thể và bản thân mình

- Tuy nhiên, nhiều học sinh hiện nay thích những bộ phim, bài hát, bản nhạc từ nước ngoài mà không cần quan tâm nó có ý nghĩa gì Đây là nhân tố làm nhân cách các em phát triển lệch lạc do hấp thụ những luồng văn hoá không lành mạnh Vì thế cần giáo dục cho các em trách nhiệm trân trọng và kế thừa những giá trị văn hoá của dân tộc

Như vậy, ở cấp học THPT, nhà trường rất cần tổ chức giáo dục văn hóa học đường, nhằm giáo dục và định hướng tinh thần trách nhiệm cho HS Làm được điều đó sẽ giúp các em nhận thức rõ về vai trò, trách nhiệm của mình trong quá trình rèn luyện đạo đức, lối sống, hoàn thiện nhân cách, phấn đấu

vươn lên trong học tập Đồng thời hình thành được thói quen chấp hành tự giác, tính tích cực chủ động trong cuộc sống

Một số nội dung cơ bản trong giáo dục trách nhiệm cho học sinh THPT:

- Trách nhiệm công dân với công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc với tư cách là chủ thể của sự phát triển cá nhân, xã hội và tự nhiên

- Trách nhiệm trân trọng và kế thừa những giá trị văn hoá của dân tộc

- Trách nhiệm với cộng đồng, gia đình, tập thể và bản thân mình

1.3.2.2 Hình thành động cơ, thái độ học tập tích cực cho học sinh

Xác định động cơ học tập sẽ thôi thúc HS học tập tích cực hơn, động cơ học tập là tiền đề của hành động, là cơ sở của mục đích Nếu động cơ xác định đúng thì hành động mới chính xác và đạt được kết quả đặt ra, còn nếu không có động cơ học tập rõ ràng, chúng ta sẽ không thể nỗ lực hết mình để vượt qua được mọi khó khăn trong học tập

Động cơ học tập của HS ảnh hưởng đến kết quả học tập của HS, qua đó ảnh hưởng đến kết quả giáo dục, chất lượng giảng dạy của nhà trường cũng như ảnh hưởng kết quả giáo dục của ngành giáo dục…

Các nội dung về hình thành động cơ, thái độ học tập tích cực của HS bao gồm: Trung thực trong học tập, thi, kiểm tra

Ham học hỏi, cầu tiến, say mê học tập để trở thành người công dân có ích Chăm chỉ học tập, tích cực học tập, rèn luyện, sáng tạo

1.3.2.3 Hình thành những thói quen tích cực trong giao tiếp - ứng xử

- Đối với bản thân:

+ Luôn chăn chỉ, trung thực, giản dị, hòa đồng với mọi người

+ Tôn trọng mình, không nói tục, chửi bậy

+ Khi làm sai không bảo thủ, biết nhận lỗi và sửa lỗi

- Đối với bạn:

+ Bình đẳng, chân thành, tôn trọng bạn

+ Yêu mến, quan tâm đến bạn; xây đựng mối quan hệ bạn bè trong sáng, lành mạnh

+ Luôn vui vẻ, sẵn sàng hợp tác, giúp đỡ bạn

- Đối với thầy cô giáo:

+ Kính trọng, yêu quý, biết ơn thầy cô giáo, nhân viên trong trường + Khi gặp thầy cô giáo, nhân viên phải biết chào hỏi lễ phép, xưng hô đúng mực

+ Không nói xấu thầy cô giáo và nhân viên trong trường

+ Khi có vấn đề cấn giải quyết: trình bày và đề nghị thầy cô giáo, nhân viên giải quyết công việc tại trường; nội dung phản ánh, đề xuất, kiến nghị phải xuất phát từ lợi ích chung của tập thể và những yêu cầu chính đáng của người học

+ Giúp đỡ khi thầy cô giáo gặp khó khăn

1.3.2.4 Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường văn hoá học đường

Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường văn hoá học đường trong nhà trường không chỉ đơn thần là giúp môi trường giáo dục thân thiện, tạo điều kiện để HS phát huy tính tích cực, nâng cao chất lượng trong học tập Qua đó còn giúp HS

có được ý thức trách nhiệm, kĩ năng xây dựng và bảo vệ môi trường thuận lợi cho hoạt động học tập, làm việc của cá nhân Một số nội dung cơ bản trong giáo dục ý thức bảo vệ môi trường văn hoá học đường cho học sinh gồm:

Người học coi trọng nền nếp, quy định của nhà trường, nghiêm chỉnh chấp hành nội quy, quy định của trường đề ra

Tích cực tham gia các hoạt động phong trào hoạt động của nhà trường: các phong trào thi đua, các hoạt động chào mừng, các hoạt động chính trị xã hội

Đoàn kết, thân ái, giúp đỡ lẫn nhau

Về trang phục: trang phục của người học phải gọn gàng, lịch sự, có thể mặc đồng phục theo quy định của nhà trường

Có trách nhiệm giữ gìn, bảo vệ và sử dụng an toàn, tiết kiệm, có hiệu quả

Chấp hành đúng quy định về trật tự, vệ sinh môi trường học đường

Bỏ rác đúng nơi quy định

Không vẽ, dán tùy tiện lên tường, lên bàn, ghế trong trường, trong lớp học Không chặt, phá cây, bẻ cành các cây xanh trong trường

Không buôn bán trái phép trong trường

1.3.3 Các con đường giáo dục văn hoá học đường cho học sinh THPT

Giáo dục hành vi văn hoá học đường cho HS có thể tiến hành bằng nhiều con đường khác nhau giúp cho việc hình thành hành vi và thói quen hành vi văn hoá học đường một cách thuận lợi, nhanh chóng và toàn diện Sau đây là một số con đường cơ bản:

- Thông qua giảng dạy, học tập các môn học, đặc biệt là khoa học xã hội như các môn Ngữ văn, Giáo dục Kỹ năng sống, Kỹ năng giao tiếp hoặc bằng các phương pháp lồng ghép hoặc tích hợp những tri thức về văn hoá học đường vào những phần phù hợp trong các môn học chính khóa Thông qua con đường này, người học không những tiếp thu được hệ thống các giá tri văn hoá học đường một cách nhanh nhất, thuận lợi nhất mà còn “góp phần sáng tạo ra các giá trị mới”

- Thông qua chương trình hoạt động ngoại khóa: tổ chức các chủ đề về giáo dục văn hóa học đường, cách hoạt động xây dựng môi trường văn hoá học đường trong sạch, lành mạnh

- Tổ chức các diễn đàn trao đổi về các vấn đề văn hóa học đường: các giá trị đạo đức- nhân văn trong nhà trường, vấn đề về trang phục, giao tiếp trong nhà trường, vấn đề về bạo lực học đường, các kỹ năng sống trong xã hội hiện đại, giáo dục hành vi văn hoá học đường

- Tổ chức cho người học tham gia các cuộc tuyên truyền vận động về văn hóa học đường, giáo dục hành vi văn hoá học đường như: xây dựng trường học

thân thiện, HS tích cực, xây dựng văn hóa nhà trường, phong trào nói không với tiêu cực trong thi cử, xây dựng văn hoá học đường cho HS

- Giáo dục thông qua tập thể người học, vì trong tập thể đó “mỗi cá nhân

sẽ lần lượt là người dạy lẫn người học”, học học hỏi các hành vi, hình thành các giá trị về văn hoá học đường một cách nhanh chóng và hiệu quả

1.3.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giáo dục văn hoá học đường cho học sinh THPT

* Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi của học sinh THPT

Các nhà tâm lý học phân chia sự phát triển tâm lý con người theo các giai đoạn lứa tuổi, trong đó lứa tuổi thanh niên được chia làm hai thời kỳ: thời

kỳ chuyển tiếp trước (từ 11, 12 tuổi đến 16, 17 tuổi) và thời kỳ chuyên tiếp sau (từ 17, 18 tuổi đến 24, 25 tuổi) Theo các nhà tâm lý học thì HS THPT là những thanh niên ở giai đoạn chuyên tiếp sau

Khi lấy người học làm trung tâm trong quá trình giáo dục, hiển nhiên không thể không coi trọng đặc điểm tâm sinh lí của HS Một nhà sư phạm giỏi bao giờ cũng là một nhà tâm lí am hiểu tường tận đối tượng

Từ THCS lên THPT là một bước biến đổi rõ rệt trong tâm lí, trong cách ứng xử của HS Không ít người làm cha, làm mẹ ngỡ ngàng, lúng túng trước sự thay đổi này bởi nhiều khi vượt khỏi tầm hiểu biết, vượt khỏi thói quen lâu nay của mình Không gian hoạt động từ đây thay đổi, quan hệ bạn bè không còn như trước, cách nhì nhận, yêu cầu về thầy cô, quan niệm về bản thân mình cũng đâu đơn giản khi các em bước vào tuổi thanh niên Hiển nhiên, chuẩn mực văn hoá học đường ở bậc THPT không thể hoàn toàn như ở các bậc nhà trường trước đó Cần quan tâm đầy đủ, cụ thể tính chất cấp học trong mọi vấn đề giáo dục, đó là thái độ khoa học, phương pháp luận hết sức cần thiết hiện nay Điều

có vẻ hiển nhiên, tuy nhiên không phải nhà sư phạm nào cũng hiểu được

Khi lên bậc THPT, HS càng ý thức rõ mình là “người lớn” muốn vượt khỏi chế độ tầm kiểm soát của bố mẹ để tự khẳng định mình Nói cách khác,