đề tài một số thực trạng và giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động đấu thầu ở việt nam trong giai đoạn hiện nay - luận văn, đồ án, đề tài tốt nghiệp

- Thực hiện đầu tư: nhà tư vấn phải lập HSMT cho các phần công việc của dự án; giám sát thi công công công trình, giám sát cung cấp hàng hoá; có thể thực hiện những công việc như kiểm tr

LỜI MỞ ĐẦU

Thuật ngữ “ đấu thầu” đã trở nên quen thuộc trong những năm gần đây

ở Việt Nam mặc dù nó đã được xuất hiện từ lâu trên thế giới Trước đây khi nên kinh tế Việt Nam còn ở trong chế độ bao cấp, người bán chỉ sản xuất và bán những gì mình có và không quan tâm đến nhu cầu của người mua, do đó

người mua không có quyền lựa chọn cho mình những hàng hoá phù hợp Chỉ

đến khi nền kinh tế Việt Nam chuyển dần sang hướng thị trường thì tính cạnh tranh xuất hiện, khái niệm về đấu thầu cũng dần dần được hình thành và được chấp nhận như một điều tất yếu Trong nội dung bài viết này, em chỉ xin đề cập đến một số thực trạng và giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động đấu thầu ở

Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Em xin chân thành cảm ơn cô giáo - Th.s Dinh Dao ánh Thuỷ đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để giúp em hoàn thành đề án môn học này

CHƯƠNG I TỔNG QUAN CHUNG VỀ ĐẤU THẦU

1 Sựra đời và phát triển của hoạt động đấu thầu

Đấu thầu là một trong những phương thức mua sắm hàng hoá, dịch vụ trong đời sống xã hội loài người Nó ra đời và phát triển cùng với phương thức sản xuất phát triển dựa trên chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất Cùng với sự phát triển của khoa học - kỹ thuật, sự cạnh tranh gay gắt và các cuộc khủng hoảng

đã dẫn đến sự ra đời của CNTB độc quyên và CNTB nhà nước vào cuối thế kỷ

19, đầu thế kỷ 20 Độc quyền ra đời từ tự do cạnh tranh, sau đó đối lập với tự

do cạnh tranh, nhưng không thủ tiêu tự do cạnh tranh mà làm cho cạnh tranh

ngày càng gay gắt hơn Nhà nước tư bản vừa là người đại diện, người bảo vệ cho giai cấp tư sản và vừa là người điều tiết quá trình sản xuất, vừa là người

cung cấp vốn để nghiên cứu, ứng dụng các thành tựu Khoa học - kỹ thuật

Nhà nước điều tiết các chương trình, các mục tiêu phát triển kinh tế thông qua

hệ thống luật pháp, các chính sách kinh tế Ngoài ra, nhà nước còn bỏ vốn

xây dựng cơ sở hạ tầng, các công trình công cộng, phát triển các ngành kinh tế cần thiết cho xã hội, nhưng lại có hiệu quả kinh tế thấp, lâu hoàn vốn ,

những mua sắm chi tiêu của Chính phủ đã trở thành mục tiêu cạnh tranh gay gắt giữa các tổ chứ kinh tế tài chính Do vậy, để điều chỉnh hoạt động nói trên

ở hầu hết các nước tư bản đều có những luật mua sắm công dưới nhiều hình

thức khác nhau Hoạt động đấu thầu đã xuất hiện rất sớm nhưng luật lệ liên

quan đến đấu thầu ra đời muộn hơn và ddã xuất hiện đầu tiên ở Anh Khi Hiệp hội kỹ sư tư vấn quốc tế (FIDIC) thành lập thì quy trình đấu thầu ngày càng được hoàn thiện dân Ngày nay chúng ta có thể tìm thấy các quy định về đấu thầu ở các tổ chức quốc tế và ở các quốc gia khắp trên thế giới Riêng ở Việt Nam thì sự hình thành của quy chế đấu thầu như sau:

- 12/2/1990 có quy chế đấu thầu trong xây dựng do Bộ xây dựng ban

hành

- 13/11/1992 có quy định về quản lý nhập khẩu máy móc thiết bị bằng

nguồn vốn ngân sách nhà nước

- 3/1994 Bộ xây dựng ban hành quy chế đấu thầu xây lắp

- 16/4/1994 Quy chế đấu thầu đầu tiên của Việt Nam đã được ban hành

(tư vấn, công trình xây lắp, máy móc thiết bị, đấu thầu dự án)

- 7/1996 quy chế này được sửa đổi, bổ sung (dấu thầu mua sắm máy móc thiết bị thành đấu thầu mua sắm hàng hoá, đấu thầu dự án thành đấu thầu lựa chọn đối tác thực hiện dự án)

- 1/9/1999 quy chế được sửa đổi lần 2 và trở thành quy chế đấu thầu hiện nay

2 Khái niệm và đặc điểm của hoạt động đấu thầu

a Khái niệm

- Năm 1995, trong từ điển Bách khoa Việt Nam đĩnh nghĩa:

Đấu thầu là phương thức giao dịch đặc biệt, người muốn xây dựng công trình (người gọi thầu) công bố trước các yêu cầu và điều kiện để xây dựng

công trình (người dự thầu) công bố giá mà mình muốn nhận Người gọi thầu

sẽ lựa chọn người dự thầu nào phù hợp với điều kiện của mình với giá thấp hơn

- Năm 1998, trong từ điển tiếng Việt định nghĩa:

Đấu thầu là đọ công khai ai nhận làm, nhận bán với điều kiện tốt nhất thì được giao cho làm hoặc bán

- Quy chế đấu thầu ban hành 1/1/1999 kèm theo NÐ 88 định nghĩa như Sau:

Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của BMT

ở đây bên mua còn gọi là BMT, bén bán còn gọi là các nhà thầu Bên mua sẽ

cung cấp cho bên bán những yêu cầu (trong HSMT) Sau một thời gian cụ thể,

bên bán phải trả lời người mua, bên bán phải nộp cho người mua bản chào hàng Tất cả những điều đó được thể hiện trong HSDT hay là đề xuất dự thầu Nguồn vốn là cơ sở để thực hiện đấu thầu Đó có thể là nguồn vốn của nhà nước hoặc do nhà nước quản lý Đối với doanh nghiệp tư nhân, tuỳ chủ đầu tư quyết định, còn đối với doanh nghiệp nhà nước một phần nào đó phải thực hiện theo quy định Hoạt động đấu thầu này mang tính bắt buộc tuỳ theo tính chất của nguồn vốn và phụ thuộc vào môi trường luật pháp

b Đặc điểm của hoạt động đấu thầu

Mỗi phương thức giao dịch trên thị trường đều có các đặc điểm riêng

khác nhau Những đặc điểm riêng đó sẽ tạo nên những nét đặc trưng của

chúng, quyết định đến quy trình tổ chức ký kết, thực hiện các hợp đồng có liên quan Vì vậy, việc nghiên cứu phát triển các đặc điểm riêng này một cách thầu đáo là một công việc không thể thiếu được của những người tham gia đấu thầu Hoạt động đấu thầu có một số đặc điểm sau đây:

* Trên thị trường chỉ một người mua và nhiều người bán:

Người mua trên thị trường phần lớn thường là những tổ chức, cơ quan,

các chủ đầu tư được Chính phủ cấp tài chính mua sắm hàng hoá, dịch vụ, xây dựng công trình thường Nhưng cũng có những trường hợp người mua thiếu vốn phải đi vay mà điều kiện đòi hỏi phải mở thầu do có khó khăn về mặt

nghiệp vụ, kinh nghiệm kinh doanh cho nên họ phải lợi dụng sự cạnh tranh

giữa các nhà thầu để từ đó lựa chon được người bán thích hợp nhất và có các điều kiện giao dịch tối ưu nhất Ngược lại, các nhà thầu cung cấp hàng hoá, dịch vụ đợc tự do cạnh tranh với nhau đẻ giành quyền cung cấp và kết quả của sự cạnh tranh đó đã làm cho giá cả tiến gần lại với giá thực trên thị trường, điều mà bất cứ người mua nào cũng mong đợi

* Đấu thầu tiến hành theo những điều kiện quy định trước:

Mặc dù được tự do cạnh tranh giành quyền cung cấp nhưng các nhà thầu phải thực hiện theo những điều kiện mà BMT đã quy định trước Hay nói

một cách khác, người mua chỉ có một nhưng họ đã nêu ra những điều kiện

ràng buộc rất chặt chẽ, buộc các nhà thầu phải tuân theo Trong đấu thầu, các điều kiện tài chính, các điều kiện kỹ thuật thường được thể hiện trong HSMT Các nhà thầu một khi thoả mãn tốt nhất các điều kiện mà BMT đưa ra mới mong có hy vọng trúng thầu, cá biệt có những trường hợp các nhà thầu đã thoả mãn đầy đủ các điều kiện kỹ thuật, tài chính và uy tín, nhưng vì không

tìm được đối tác liên doanh, liên kết nên đã không giành được hợp đồng Và cũng có những nhà thầu không tìm được nhà thầu theo quy định nên cũng không trúng thầu Chính vì những lý do nói trên trong đấu thầu thì thị trường thuộc về phía mời thầu, họ “vừø là người bị động, vừa là người chủ động” là

như vậy

* Tính đặc biệt của đấu thầu còn thể hiện trong việc xác định thời gian

và địa điểm mở thầu và những vấn đề khác có liên quan

Thời gian mở thầu phải được quy định trước,thông thường nó được thực hiện sau khi thông báo mời thầu một số ngày nhất định Khoảng thời gian này

tuy ước tính nhưng người ta phải tính toán sao cho hợp lý Ngày giờ, địa điểm

sẽ được xác định cụ thể trong HSMT Khi mở thầu các nhà thầu thường phải

có mặt nghe công bố tính hợp lệ của đơn chào và ký vào một biên bản đã được chuẩn bị trước BMT sẽ công bố công khai một số chỉ tiêu cơ bản của HSDT

* Trong đấu thầu ngoài BMT, nhà thầu, còn có sự hiện diện của người

thứ ba , đó là người tư vấn

FIDIC, WB, ADB đều cho rằng “kỹ sư í vấn” là người đảm bảo hạn

chế tới mức tối đa các tiêu cực phát sinh Những thông đồng thoả hiệp làm cho chủ dự án bị thiệt hại, vì vậy người kỹ sư tư vấn phải có trình độ, năng lực chuyên môn để giúp chủ dự án (BMT) giải quyết các vấn đề kỹ thuật với các

nhà thầu Dịch vụ tư vấn có thể chia thành:

- Làm báo cáo trước khi đầu tư

- Các dịch vụ chuẩn bị để xã định và thực hiện dự án

- Các dịch vụ giám sát, quản lý dự án

- Giúp đỡ kỹ thuật (dịch vụ cố vấn, phát triển và lập kế hoạch, xây dựng, tổ chức, đào tạo )

Tuỳ theo công trình dự án, BMTthuê một hoặc một số loại hình dịch vụ

thích hợp Muốn thuê đúng loại hình dịch vụ, BMT thường tìm đến các công

ty tư vấn bằng giao dịch trực tiếp hay thông qua đấu thầu Các thông tin quan

trọng về công ty tư vấn chúng ta có thể tìm thấy tài liệu của ngân hàng về công ty tư vấn hoặc là các nguồn khác có liên quan

3 Các nguyên tắc đấu thầu và các loại hình đấu thầu

a Các nguyên tắc đấu thầu

- Nguyên tắc hiệu quả về tài chính và hiệu quả về thời gian

- Nguyên tắc cạnh tranh: nguyên tắc cạnh tranh tạo điều kiện cho các nhà thầu cạnh tranh với nhau ở phạm vi rộng nhất có thể

- Nguyên tắc công bằng: nguyên tắc này đảm bảo đối xử như nhau đối với các nhà thầu tham gia dự thầu

- Nguyên tắc minh bạch: đây là nguyên tắc quan trọng nhất nhưng khó thực hiện và khó kiểm tra nhất Nguyên tắc này nói rằng: trong quá trình thực

hiện đấu thầu thì các hoạt động diễn ra không được gây nghi ngờ cho các nhà thầu, BMT và cơ quan quản lý

b — Các loại hình đấu thầu

* Đấu thâu tuyển chọn tư vấn:

“Tư vấn” là hoạt động đáp ứng các yêu cầu về kiến thức, kinh nghiệm chuyên môn do BMT trong việc xem xét, quyết định, kiểm tra quá trình chuẩn

bị và thực hiện dự án (sản phẩm của họ là chất xám) Đấu thầu tuyển chọn tư vấn gồm 3 giai đoạn:

- Chuẩn bị đầu tư: trong giai đoạn này nhà tư vấn có thể thực hiện các công việc sau: lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi hoặc khả thi; đánh giá báo

cáo nghiên cứu khả thi; lập dự toán (tổng dự toán), đánh giá dự toán (hoặc

tổng dự toán)

- Thực hiện đầu tư: nhà tư vấn phải lập HSMT cho các phần công việc

của dự án; giám sát thi công công công trình, giám sát cung cấp hàng hoá; có

thể thực hiện những công việc như kiểm tra chất lượng công trình, kiểm tra chất lượng hàng hoá; luôn luôn phải đi kèm việc xây lắp công trình với việc đánh giá tác động tới môi trường; quản lý, điều hành các hoạt động của dự án;

tư vấn về tài chính, thu xếp các khoản vay

- Vận hành kết quả đầu tư: các công việc mà tư vấn phải làm là: đào tạo nhân sự; kiểm tra chất lượng sản phẩm, đánh giá sự tiêu thụ sản phẩm trên thị trường (nghiên cứu thị trường); xử lý ảnh hưởng tới môi trường; báo cáo kết quả của việc thực hiện dự án đầu tư, chuẩn bị những giấy tờ, thông tin cần thiết cho việc thanh lý dự án

* Đấu thầu xảy lắp: là công việc có liên quan đến xây dựng công trình, hạng mục công trình; lắp đặt hệ thống điện, nước của các công trình hoặc hạng mục công trình Nhà thầu xây lắp là những người quyết định chính đối

với dự án

* Đấu thâu mua sắm hàng hoá và các dịch vụ khác:

- Hàng hoá bao gồm máy móc thiết bị, dây chuyền công nghệ, nguyên vật liệu là những thứ có thể cân, đong, đo, đếm Bên cạnh đó còn có những

thứ không thể cân, đong, đo, đếm được như nhãn mác hàng hoá, quyền sở hữu công nghiệp, quyền sở hữu công nghệ

- Dịch vụ như: bảo hiểm, sửa chữa và bảo dưỡng máy bay

4 Các phương thức đấu thâu

a Đấu thầu một túi hồ sơ:

Là phương thức mà nhà thầu nộp HSDT trong một túi hồ sơ Bao giờ người ta cũng đánh giá đề xuất kỹ thuật trước, đề xuất tài chính sau.Phương thức này được áp dụng đối với đấu thầu mua sắm hàng hoá và xây lắp Đấu

thầu tuyển chọn tư vấn hầu như không áp dụng phương thức này Tuy nhiên, trên thế giới vẫn có một số trường hợp áp dụng Phương thức này còn được áp dụng đối với nhữngcông trình xây lắp hoặc mua sắm máy móc thiết bị không yêu cầu kỹ thuật phức tạp Trong phương thức này giá cả của các nhà thầu đều

được BMT nắm bắt và các nhà thầu cũng nắm bắt được thông tin này

b Đấu thâu hai túi hô sơ :

Là phương thức mà nhà thầu nộp đề xuất về kỹ thuật và đề xuất về giá trong từng túi hồ sơ riêng và có thể nộp cùng một lúc trướcc khi đóng thầu.Túi

hồ sơ đề xuất kỹ thuật sẽ được xem xét trước để đánh giá Các nhà thầu đạt số điểm kỹ thuật từ 70% trở lên sẽ được mở tiếp túi hồ sơ đề xuất về giá để đánh

giá Hoặc các nhà thầu có thể nộp đề xuất kỹ thuật trước Sau đó nếu ai đạt yêu cầu thì mới phải nộp đề xuât về kỹ thuật Đề xuất kỹ thuật và đề xuất tài

chính nộp cùng lúc hay không nộp cùng lúc là do BMT quy định trong HSMT

Khác với phương thức đấu thầu một túi hồ sơ, phương thức này chỉ được áp dụng đối với đấu thầu tuyển chọn tư vấn và đề xuất về tài chính của những nhà thầu không đạt yêu cầu về kỹ thuật được giữ bí mật Ưu điểm của phương thức này là BMT không bị phân tán về giá cả trong quá trình đánh giá về đề xuất

kỹ thuật

c Dau thau hai giai doan:

Đặc điểm của phương thức này là ở giai đoạn đầu tiên, BMT yêu cầu các nhà thầu nộp cho một đề xuất về kỹ thuật (có thể sơ bộ chưa cần cụ thể lắm) và chưa cần đề xuất về tài chính Sau đó, BMT cùng làm việc với các nhà

thầu xem các đề xuất kỹ thuật còn những gì chưa đạt yêu cầu, những thông tin

cần bổ sung (BMT làm việc với từng nhà thầu) ở giai đoạn hai, đối với những nhà thầu mà đề xuất kỹ thuật còn thiếu sót nhưng có thể sửa chữa được thì BMT yêu cầu nhà thầu về tiếp tục bổ sung và hoàn chỉnh Sau đó nộp cùng với

đề xuất về tài chính trong cùng một túi hồ sơ (đề xuất tài chính không có giá)

Phương thức đấu thầu này áp dụng cho những trường hợp sau:

- Các gói thầu mua sắm hàng hoá và xây lắp có giá từ 500 tỷ đồng trở

lên;

- Các gói thầu mua sắm hàng hoá có tính chất lựa chọn công nghệ thiết

bị toàn bộ, phức tạp về công nghệ và kỹ thuật hoặc gói thầu xây lắp đặc biệt

phức tạp;

- Dự án thực hiện theo hợp đồng chìa khóa trao tay (nhà thầu phải làm

từ khâu thiết kế, xây dựng, lắp đặt máy móc thiết bị, sau khi làm xong mới

bàn giao cho BMT), một số dự án ở dạng BOT, BTO, BT

Quá trình thực hiện phương thức này như sau:

* Giai đoạn thứ nhất: các nhà thầu nộp HSDT sơ bộ gồm đề xuất về kỹ

thuật và phương án tài chính (chưa có giá) để BMT xem xét và thảo luận cụ

thể với từng nhà thầu, nhằm thống nhất về yêu cầu và tiêu chuẩn kỹ thuật để nhà thầu chuẩn bị và nộp hồ sơ dự thầu chính thức của mình;

* Giai đoạn thứ hai : BMT mời các nhà thầu tham gia trong giai đoạn

thứ nhất nộp HSDT chính thức với để xuất kỹ thuật đã được bổ sung hoàn chỉnh trên cùng một mặt bằng kỹ thuật và đề xuất chi tiết về tài chính với đầy

đủ nội dung về tiến độ thực hiện, điều kiện hợp đồng, giá dự thầu

5 Tác dụng của đấu thầu

Đấu thầu trong thời gian qua đã chứng minh được sức sống tiềm tàng

vốn có Trong tương lai đấu thầu sẽ còn được sử dụng rộng rãi hơn thị trường đấu thầu là nơi diễn ra sự mua bán hàng hoá, dịch vụ, là sự tổng hợp các mối

quan hệ, các thành viên tham gia vào thị trường này đều tìm mọi cách để tối

đa hoá lợi ích kinh tế của mình Nhà cung cấp thường tìm cách bán hàng với giá cao, nhằm thu về khoản lợi nhuận tối đa có thể được Ngược lại, người mua (chủ đầu tư) với số tiền có hạn lại mong muốn thu được sự thoả mãn lớn nhât về sản phâmr với giá cả hợp lý Đấu thầu xét về mặt kinh tế, xã hội đều

có lợi cho các bên liên quan

a — Đối với BMT:

BMT thường là các cơ quan hành chính, các công ty không am hiểu thị

trường, không có kinh nghiệm mua bán, vì vậy họ sử dụng đấu thầu như một phương thức mua bán có hiệu quả nhất Thị trường đấu thầu là thị trường

thuộc về phía người mua hàng Trên thị trường này chỉ có một người mua

nhưng có nhiều người bán Trong trường hợp đó, người mua do nắm chắc được nhu cầu, điều đó cũng có nghĩa là họ nắm chắc được mối quan hệ giữa

số lượng, chất lượng, và giá cả nên đã tìm mọi cách để hướng tới sự tối đa hoá

lợi ích kinh tế

Mỗi hoạt động mua sắm ở đây, dù của một cơ quan hành chính hay của

một công ty kinh doanh cũng đều phải tuân theo một tiến trình nhất định mang tính logic Các hoạt động mua sắm thường được tiến hành thông qua

điều tra phân tích nhu cầu, xác định các chỉ tiêu kỹ thuật, thương mại, các điều kiện tài chính, tìm hiểu nguồn cung cấp, tiến hành giao dịch, đàm phán

ký hợp đồng và tổ chức thực hiện sao cho có hiệu quả Trong hoạt động đấu thầu các chỉ tiêu sau đây thường được người gọi thầu xem xét đến:

ở đó có luật lệ riêng

b — Đối với nhà thâu:

Trong đấu thầu do giành được những hợp đồng lớn có khi lên tới cả tỷ USD nên các nhà thầu cũng có lợi về nhiều mặt Đối với xã hội uy tín của họ được nâng cao, giá cổ phiếu trên thị trường chứng khoán tăng, những nhà lãnh

đạo công ty, hãng trúng thầu có điều kiện tiến xa hơn trên con đường danh vọng Do tập trung cung cấp lớn trong một thời gian dài nên các nhà thầu đã

giải quyết được công ăn việc làm cho nhân công của mình, giúp họ có điều kiện cải thiện đời sống, nâng cao trình độ kỹ thuật Như chúng ta đã biết, mỗi công ty, mỗi hãng sau khi hoàn thành xong hợp đồng thì lực lượng công nhân

dư thừa không biết giải quyết ra sao, ví dụ như công nhân nhà máy thuỷ điện Hoà Bình trước đây Nếu những công ty đó mạnh, có uy tín, làm ăn có hiệu quả, họ giành được hợp đồng trong các cuộc đấu thầu tiếp theo thì vấn đề nhân lực sẽ được giải quyết tốt đẹp

Đấu thầu nói chung và đấu thầu quốc tế nói riêng giúp cho nhà thầu có

điều kiện thay đổi thiết bị công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh Như đã

biết, BMT trong HSMT đã đòi hỏi các nhà thầu trong tương lai phải cung cấp hàng hoá thiết bị đạt những tiêu chuẩn nhất định hoặc sử dụng các công nghệ tiên tiến, hiện đại Muốn có đủ các điều kiện như trên, các nhà thầu không còn con đường nào khác là phải thay đổi cả về chất, lin lượng Ngoài ra, do giành được hợp đồng có giá trị cao các nhà thầu mới có điều kiện lớn và càng đầu tư

lớn trì khả năng trúng thầu có thể sẽ ngày càng lớn hơn

Đấu thầu không chỉ đem tới cho các nhà thầu các lợi ích kinh tế mà còn giúp họ nâng cao uy tín trên thị trường, giành được mỗi gói thầu nhà thầu có thêm một giấy chứng chỉ hành nghề, có thêm thu nhập, bởi vì tất cả trong các thông bảo mời thầu, HSMT đều có yêu cầu các nhà thầu xuất trình giấy chứng nhận của một cơ quan có thẩm quyền về việc thực hiện các dự án tương tự Các văn bản giấy tờ này là cơ sở đẻ cho BMT tuyển chon, so sánh về mặt kinh nghiệm, kỹ thuật

Đấu thầu còn là điều kiện để nhà thầu mở rộng sự hợp tác quốc tế Trong thực tiễn, để đảm bảo thắng lợi trong đấu thầu, các nhà thâu đôi khi phải tìm kiếm sự trợ giúp từ bên ngoài về rất nhiều mặt Ví dụ như sự đảm bảo nguồn cung cấp vốn để xây dựng công trình, xin bảo lãnh, liên doanh, liên kết các công việc trên sẽ không dễ dàng gì đối với các công ty nhỏ, uy tín thấp, làm ăn không có hiệu quả Càng mở rông sự hợp tác thí năng lực của các nhà thầu càng được nâng cao Đó là sự đảm bảo lớn nhất cho khả năng thắng

lợi trong cuộc cạnh tranh khốc liệt giành hợp đồng

Ngoài những mặt thuận lợi, những mặt mạnh các nhà thầu khi tham gia

đấu thầu đã gặp không ít khó khăn, trở ngại:

- Một là, họ gặp phải sự phức tạp về thủ tục giấy tờ

- Hai là, muốn có đủ điều kiện dự thầu phải có sự bảo lãnh của một ngân hàng nào đó được chủ đầu tư đồng ý

c Lợi ích đối với người tư vấn:

Trên thế giới đang tồn tại nhiều loại hình kinh doanh dịch vụ tư vấn Các nhà đầu tư, những nhà gọi thầu đã triệt để sử dụng sử mạnh của các loại dịch vụ này Các công ty tư vấn có thể do chủ đầu tư lựa chọn hoặc do người tài trợ giới thiệu Các công việc tư vấn là các công việc phụ thuộc chủ yếu vào con người ở những nơi mà người ta sử dụng công nghệ có sắn và việc được giao nặng về thiết bị, thì người ta thường gọi hợp đồng đó là hợp đồng dịch vụ hơn là hợp đồng tư vấn Việc sử dụng tư vấn trong đấu thầu đã đem lại cho chủ đầu tư rất nhiều lợi ích Ngược lại, các công ty tư vấn khi tham gia đấu thầu cũng đem lại cho họ rất nhiều lợi thế Thứ nhất, các công ty tư vấn thu

được một khoản lợi nhuận sau khi trừ đi các chi phí có liên quan Thứ hai, các

công ty tư vấn tăng khả năng cung ứng các dịch vụ có chất lượng cao Thông qua đấu thầu, các công ty này dần dần tích luỹ được kinh nghiệm trong tư vấn, giám sát, quản lý chất lượng công trình 7 ba, thông qua đấu thầu quốc tế, các công ty tư vấn mở rộng được sự hợp tác quốc tế và họ càng có khả năng cung cấp các dịch vụ có chất lượng cao hơn nữa

CHƯƠNG II THỰC TRẠNG ĐẤU THẦU Ở VIỆT NAM

I NHỮNG KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC CỦA HOẠT ĐỘNG ĐẤU THẦU Ở VIỆT NAM THỜI GIAN QUA

1 Quy chế đấu thâu đã được triển khai khá nghiêm túc, kỹ thuật đấu thầu đã có nhiều tiến bộ

Với quy chế đấu thầu hiện hành, chúng ta đã khẳng định việc áp dụng hình thức đấu thầu trong hoạt động đầu tư của Nhà nước là biện pháp đúng đắn, nhằm tăng cường tính cạnh tranh, đảm bảo hiệu quả đầu tư, đồng thời cũng là sự hội nhập cần thiết với thế giới

Việc triển khai quy chế đấu thầu lúc đầu tuy có lúng túng nhưng sau quá trình thực hiện, công tác đấu thầu đã dần đi vào nền nếp Nhìn chung các

Bộ, ngành, địa phương và các đơn vị có liên quan triển khai thực hiện đấu thầu

khá nghiêm túc và đấu thầu đã mang lại hiệu quả đáng kể trong quá trình thực

hiện dự án nói chung Theo đánh giá của Bộ KH - ĐT, hoạt động đấu thầu trong thời gian qua đã có sự tiến bộ rõ rệt, kỹ thuật đấu thầu được nâng cao, việc đánh giá lựa chọn nhà thầu đã tiến bộ hơn và đấu thầu đã đem lại hiệu quả kinh tế cho việc thực hiện các dự án đầu tư Các nhà thầu được lựa chọn là những nhà thầu thực sự có kinh nghiệm và năng lực thực hiện các gói thầu Những nhà thầu đó được đánh giá là đáp ứng cơ bản yêu cầu của HSMT Các

cơ quan quản lý nhà nước có đủ thông tin thực tế và cơ sở khoa học để đánh giá đúng năng lực thực sự ( tài chính, khoa học — kỹ thuật, cơ sở vật chất ) của các nhà thầu nhờ đấu thầu đã nâng cao hiệu quả dự án, tiết kiệm cho nhà nước hàng trăm tỷ đồng, trung bình từ 8 — 15% so với dự toán ban đầu Qua đấu thầu đã làm cho giá cả hợp lý hơn, đảm bảo được chất lượng dự án, tiến

độ thực hiện, chi phí đầu tư giảm Đồng thời thông qua hoạt động đấu thầu quốc tế, các công ty Việt Nam có nhiều cơ hội tiếp xúc với công nghệ mới, thiết bị tiên tiến, hiện đại, tích luỹ được kinh nghiệm để từng bước vươn lên

cạnh tranh được với các nhà thầu nước ngoài

Từ 1997 — 2000, trong 495 gói thầu có giá trị lớn do Thủ tướng Chính

phủ phê duyệt và do Bộ KH - ĐT thẩm định kết quả đấu thầu, mức giảm so với giá gói thầu được phê duyệt là 687,4 triệu USD, đạt tỷ lệ 16,3% Chỉ tính riêng một số gói thầu thuộc 7 dự án lớn ( gồm: 4 gói thầu thuộc dự án WB2, 2gói thầu RI và R5 thuộc dự án quốc lộ 10, 3 gói thầu 1, 2 và 5 thuộc dự án quốc lộ 18, gói thầu một dự án hầm Hải Vân, dự án liên doanh lúa mì Việt Nam, gói thầu xây dựng cảng Cái Lân, gói thầu tư vấn cầu Thanh Trì ) tổng giá trị giảm so với giá gói thầu đã là 109,865 triệu USD Tỷ lệ giảm bình quân đạt 32,2% Cần khẳng định mặt tích cực mang tính bản chất của đấu thầu là tạo cho các nhà thầu một sân chơi có tính cạnh tranh cao, công bằng và minh bạch, nhằm giúp chủ đầu tư lựa chọn được nhà thầu có đủ khả năng để thực hiện gói thầu với những yêu cầu về chất lượng, giá cả và tiến độ

2 Sự phân cấp trong quản lý hoạt động đấu thâu đã rõ ràng, cụ

thể hơn

Việc thẩm định kế hoạch đấu thầu, thẩm định kết quả đấu thầu đã rõ ràng, cụ thể , theo hướng mở rộng quyền của các cơ quan quản lý cấp dưới

Cấp trên chỉ phê duyệt các nội dung quan trọng còn lại sẽ uỷ quyền cho cấp

dưới thực hiện (điều 52, 53 quy chế đấu thầu)

3 Trình độ đội ngũ các nhà thầu Việt Nam và các cán bộ làm công tac đấu thâu đã có nhiều tiến bộ

Trách nhiệm của BMT và cơ quan quản lý các cấp ngày càng được nâng cao Đội ngũ cán bộ làm công tác đấu thầu từ trung ương đến địa phương được

đào tạo và ngày càng trưởng thành, có trình độ chuyên môn vững vàng và từng

bước đáp ứng được yêu cầu của công tác đấu thầu Đội ngũ nhà thầu trong nước thực sự trưởng thành qua các cuộc đấu thấu quốc tế và một số đã có khả năng đơn phương tham gia đấu thầu quốc tế và thắng thầu Từ năm 1998 trở lại đây, đa phần các gói thầu trong ngành giao thông, các nhà thầu Việt Nam

đã giành nhiều hợp đồng trên cơ sở cạnh tranh với nhiều nhà thầu quốc tế có tầm cỡ

Như vậy có thể kết luận rằng: quy chế đấu thầu kèm NÑÐ 43/ CP va ND 88/CP/1999 đã tỏ ra thích hợp hơn Hình thức đấu thầu rộng rãi đã được sử dụng và đã lam tang khả năng cạnh tranh giữa các nhà thầu.tiết kiệm chi phi đấu thầu, tiết kiệm vốn đầu tư, chất lượng, tiến độ thi công của các dự án được đảm bảo Năng lực tổ chức đấu thầu, tham gia dự thầu đã từng bước được nâng

cao hơn

Il | NHUNG TON TAI CUA HOAT DONG DAU THAU 6 VIET NAM

THOI GIAN QUA

1 Những tôn tại của hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật

a Hệ thống pháp luật trong đấu thâu đã có nhưng chưa đông bộ Theo điều 50, 51 của quy chế Quản lý đầu tư xây dựng, điều 7 mục 3

NÐ 88 ta thấy quy trình thẩm định trong NÐ 52 rất phức tạp, việc thẩm định tốn rất nhiều công sức, nếu đợi thẩm định phê duyệt xong thì công trình sẽ bị

đình trệ Điều đó làm tăng chi phí, gây lãng phí cho công trình do lập dự toán

không chính xác Những phát sinh trong xây dựng hay xảy ra dẫn đến phải điều chỉnh lại hợp đồng

Việc quy dẫn giá về một đồng tiền thống nhất theo tỷ giá váo ngày mở thầu ( Điều 14 ND 88/ CP ) là không phù hợp với thông lệ quốc tế ví quy định như trên sẽ dẫn tới việc so sánh các đơn chào mất rất nhiều thời gian

Việc sử dụng nhiều hình thức lựa chọn nhà thầu là hợp lý nhưng cũng

nên lượng hoá giá trị tối thiểu của từng loại hình đấu thầu Điều này tránh sử dụng tràn lan các hình thức đấu thầu không có hiệu quả, đảm bảo tiết kiệm chỉ phí đấu thầu NÐ 88/ CP mới chỉ giới hạn lượng nhà thầu tham gia mà chưa

giới hạn độ lớn gói thầu NÐ §8/ CP được bổ sung bằng NÐ 14/ 2000 nhưng

những thay đổi đó mới chỉ là giải pháp tình thế trong lúc chờ đợi pháp lệnh đấu thầu

Một trong những trở ngại hiện nay đó là các thủ tục trình duyệt các cấp quản lý nhà nước từ Chính phủ đến các Bộ, ngành liên quan, Hội đồng quản trị

các tổng công ty, UBND các cấp đã kéo dài thời gian thực hiện dự án từ 6

tháng đến I năm (theo quy định là 90 ngày đối với đấu thầu trong nước và 120 ngày đối với đấu thầu quốc tế) Thủ tục hành chính cồng kênh, phức tạp này vừa cản trở, vừa là khe hở để các tiêu cực dễ xảy ra

Trong quy chế đấu thầu chưa làm rõ được các hình thức lựa chọn nhà thầu và phương thức thực hiện hợp đồng, như ngoài hình thức đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế còn có những hình thức đơn giản hơn (chào hàng cạnh tranh, mua sắm trực tiếp ) Những hình thức này quy chế có đề cập nhưng

chưa hướng dẫn cách vận dụng, do đó có hiện tượng tranh cãi khi thực hiện, thậm chí kiện cáo cho là chào hàng cạnh tranh, là tiêu cực, là sai

Khi lập HSMT, những nội dung về lựa chọn nhà thầu theo “ hợp đồng chìa khoá trao tay”, hoặc “ hợp đông trọn gói”, hoặc “ hợp đông có điều chỉnh giá”, chưa được làm rõ Trong khi đây lại là những vấn đề hết sức hệ trọng đối với cấp quyết định đầu tư và chủ đầu tư

Phương thức đấu thầu 2 giai đoạn cũng chưa có hướng dẫn cụ thể nên các chủ đầu tư, nhà thầu rất lúng túng khi áp dụng

b Quy trình đấu thầu còn nhiều điều chưa hợp lý

- Ở Việt Nam quy chế đấu thầu kèm theo NÐ 88/ CP về cơ bản có hai quy trình đấu thầu là đấu thầu tuyển chọn tư vấn và đấu thầu mua sắm hàng hoá và xây dựng công trình Tại điều 20 của quy chế thì quy trình đấu thầu tuyển chọn tư vấn được thực hiện với 14 bước kế tiếp nhau là chưa hợp lý Ví

dụ như cuộc đấu thầu tuyển chọ tư vấn cho dự án cải tạo lưới điện Hà Nội —

Hải phòng — Nam Dinh, ngân hàng ADB đã giới thiệu danh sách gồm 24 hãng

và công ty điện lực 1 đã chọn ra một danh sách ngắn gồm 6 hãng và đã được

ADB chấp nhận Cùng với việc đó BMT chuẩn bị HSMT để cung cấp cho các nhà thầu trong danh sách ngắn, trên cơ sở tài liệu này các nhà thầu chuẩn bị nộp đề xuất kỹ thuật BMT sẽ đánh giá các đề xuất kỹ thuật và xếp hạng các nhà thầu, ai đứng thứ nhất sẽ được mời nộp tiếp đề xuất về tài chính Dựa vào kết quả của hai lần đánh giá BMT sẽ đánh giá tổng hợp và kết quả đấu thầu sẽ được trình lên cấp có thẩm quyền Vì vậy, trong quy trình đấu thầu bước 10 và

12, bước 11 và 13 có thể xếp làm một Vấn đề trình duyệt danh sách xếp hạng các nhà thầu và kết quả đấu thầu thực tế là một Việc thương thảo hợp đồng bóc tách làm hai dẫn đến nhiều tiêu cực và không phù hợp với thông lệ quốc tế

vì hợp đồng ở đây do BMT chuẩn bị trước, các bên chỉ việc hoàn thiện cho phù hợp với thực tế của cuộc đấu thầu mà thôi Cách làm của Việt Nam rất mất thời gian và thủ tục rất rườm rà, tốn phí thời gian và tiền của Trên cơ sở phân tích chúng ta có thể thấy rằng quy trình đấu thầu tuyển chọn tư vấn của Việt Nam nên dưa theo quy định của WB là phù hợp hơn cả, nó vừa đảm bảo tính logic, vừa sát thực với thông lệ quốc tế, xu hướng tài trợ cho Việt Nam

trong tương lai Trong đấu thầu mua sắm hàng hoá, xây dựng công trình,

chúng ta có thể đấu thầu theo hai giai đoạn, cho nên quy trình đấu thầu nêu trong điều 22, 23 của quy chế đấu thầu cũng tương đối hợp lý Việc thông báo

1I

mời thầu nên thực hiện trước khi sơ tuyển nhằm cung cấp thông tin cho các nhà thầu, phục vụ cho họ có số liệu để làm đơn xin dự sơ tuyển Ngoài ra, trong đấu thầu xây dựng công trình việc giải thích hay bố trí cho các nhà thầu

đi thăm dò thực địa là điều không thể thiếu được Các tài liệu trong HSMT có

thể không tính hết các yếu tố địa chất, môi trường và chỉ dưới con mắt nghề nghiệp của những người xây dựng họ mới bổ khuyết được hết và họ mới đưa

ra được các phương án tối ưu hơn, giúp các chủ đầu tư giảm được các chi phí phát sinh trong quá trình xây dựng Cũng chỉ có dựa vào thực địa các nhà thầu mới tính hết các yếu tố cấu thành nên giá chào một cách tối ưu và hợp lý nhất

- Công trình có vốn đầu tư nước ngoài có nhiều nguồn khác nhau, mỗi

loại có những đặc điểm riêng mà các tổ chức cho vay vốn buộc phải làm theo

quy định của tổ chức đó Luật của Việt Nam đã đề cập đến việc ưu tiên cho

các nhà thầu trong nước, nhưng thực chất chưa được làm rõ, cụ thể trong quy

chế đấu thầu

Về quản lý công tác đấu thầu, theo quy định thì trước khi đấu thầu phải trình duyệt kế hoạch đấu thầu và sau khi đấu thầu phải thông báo kết quả đấu thầu Nhưng việc quản lý chưa chặt chẽ Có gói thầu duyệt kế hoạch đấu thầu không nói rõ đấu thầu hạn chế hay đấu thầu mở rộng, có gói thầu chủ đầu tư chưa quan tâm đến nhà thầu Việt Nam

Tính chất của mỗi loại hoặc mỗi gói thầu tư vấn thiết kế, giám sát; đấu

thầu xây lắp có sự khác nhau Ví dụ chọn thầu tư vấn người ta thường sử dụng phương thức hai túi hồ sơ nộp đồng thời, hoặc phương thức đấu thầu hai giai đoạn thường áp dụng cho những dự án lớn, phức tạp về công nghệ hoặc dự án đấu thầu theo hợp đồng chìa khoá trao tay Thế nhưng trong thực tế đấu thầu vẫn còn lầm lẫn giữa các phương thức trên và thường gây tranh cãi, khiếu kiện, đặc biệt chấm thầu bằng điểm số cùng lúc hai chỉ tiêu kỹ thuật và giá cả cũng làm sai lệch kết quả đấu thầu

c Đấu thầu mua sắm hàng hóa vân còn một số hạn chế

Đấu thầu mua sắm máy móc, vật tư, thiết bị gọi chung là đấu thầu mua sắm hàng hoá, chiếm tỷ trọng lớn trong các loại hình đấu thầu hiện nay ở nước ta kể từ khi áp dụng hình thức đấu thầu trong hoạt động thực tế, đấu thầu mua sắm hàng hoá trở thành hoạt động phổ biến góp phần đưa nền kinh tế từng bước đáp ứng được yêu cầu của kinh tế thị trường

Trong cơ chế thị trường, giá cả của hàng hoá nhất là các loại máy móc thiết bị không do một văn bản nào quy định cụ thể, đó là sự khác biệt so với hàng hoá tiêu dùng thông thường Do vậy, khi lập dự án, nếu không cân nhắc

ký và dựa trên những thông tin tin cậy thì việc lập giá gói thầu sẽ thiếu chính xác dẫn đến rất khó khăn khi xem xét đánh giá các HSDT Giá hàng hoá phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:

- Nguồn gốc, xuất xứ của hàng hoá

- Đặc tính kỹ thuật của hàng hoá: phạm vi sử dụng, công suất, cấp chính xác, mức độ hiện đại, tiêu chuẩn kỹ thuật

- Các chỉ tiêu kỹ thuật kèm theo: tiêu hao năng lượng, chi phí vận hành,

chi phí bảo dưỡng, sửa chữa

Trong đó yếu tố thứ 2 và thứ 3 dễ thống nhất hơn, vì đây là những yếu

tố kỹ thuật trong lý lịch của hàng hoá nên dễ dàng tham khảo tra cứu khi cần xem xét lựa chọn để đầu tư Do vậy, khi tổ chức đấu thầu, các yếu tố kỹ thuật này ít gây tranh cãi Thực tế trong công tác đấu thầu, nguồn gốc xuất xứ hàng hoá thường được hiểu không đầy đủ nên hay gây vướng mắc nhất Đối với hàng hoá nguồn gốc xuất xứ là vấn đề rất quan trọng, vì cùng một loại hàng hoá với các chỉ tiêu định lượng như nhau, nhưng được sản xuất ở những nước khác nhau, khu vực có trình độ phát triển khác nhau sẽ có giá thành khác nhau Thậm chí, hàng hoá mang thương hiệu của một hãng nhưng được sản xuất ở những nước, khu vực khác nhau giá cả cũng khác nhau Thực tế cho thấy do không am hiểu sâu về vấn đề này, nên nhiều cuộc đấu thầu đã gây ra tranh cãi kéo dài, không đảm bảo tính khách quan Do cơ chế đấu thầu với sự không rõ ràng của HSMT, nên nhiều nhà thầu có hàng hoá tốt nhưng vẫn không trúng thầu Tình trạng này thường xảy ra khi nhà thầu có hàng hoá đáp ứng đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật và các yêu cầu khác nhưng giá thành lại cao hơn những nhà thầu khác Nhưng nếu xét về nguồn gốc hàng hoá, thì hàng hoá của nhà thầu bị trượt đó lại được sản xuất ở các nước hoặc khu vực có trình độ phát triển cao hơn hẳn Đến lúc này chủ đầu tư (người mua hàng) muốn mua hàng tốt cũng không được vì đã bị các điều kiện về giá cả trong HSMT ràng buộc Sở dĩ có tình trạng trên là do :

- Thứ nhất, bản thân người lập HSMT không am hiểu đấy đủ về tầm quan trọng của vấn để xuất xứ của hàng hoá thiết bị cần mua Khi chuẩn bị đầu tư mua sắm, người mua phải biết khả năng tài chính của mình đến đâu, muốn mua loại hàng hoá gì, để từ đó định ra các yêu cầu phù hợp với thực tế Nếu người mua không đưa ra được yêu cầu về xuất xứ của hàng hoá, thì sẽ không thể đưa ra giá gói thầu chính xác và làm cho các nhà thầu không hiểu day đủ người mua, muốn mua loại hàng hoá như thế nào Mặt khác, còn làm cho HSDT của các nhà thầu khác biệt nhau quá lớn, nên việc đánh giá các HSDT rất khó khăn Sự không rõ ràng, dễ làm mất đi tính khách quan và tạo

điều kiện phát sinh các tiêu cực trong đấu thầu

- Thứ hai, do chủ ý của người mua hàng, khi lập HSMT, không quy định rõ ràng nguồn gốc xuất xứ của hàng hoá Khi xem xét đánh giá HSDT,

BMT tự đưa ra các tiêu chí đánh giá cho nhà thầu nào mà mình muốn, làm

mất đi tính khách quan trong khi đánh giá các HSDT

Những nguyên nhân trên dẫn đến tình trạng đấu thầu mua sắm hàng hoá còn nhiều yếu kém, nhiều tiêu cực

d Có nên tiếp tục áp dụng hình thức đấu thâu hạn chế

Đấu thầu hạn chế là hình thức đấu thầu mà BMT mời một số nhà thầu (tối thiểu là 5 nhà thầu, với gói thầu nhỏ tối thiểu là 3) có đủ năng lực tham

dự Danh sách nhà thầu tham gia phải được người có thẩm quyên chấp thuận

Hình thức này chỉ được xem xét áp dụng khi có một trong các điều kiện sau:

- Chỉ có một số nhà thầu có đủ khả năng đáp ứng được yêu cầu của gói thầu

- Các nguồn vốn sử dụng yêu cầu phải tiến hành đấu thầu hạn chế

- Do tình hình cụ thể của gói thầu mà việc đấu thầu hạn chế có lợi thế

13

Xem xét các điều kiện áp dụng hình thức đấu thầu hạn chế về mặt lý luận:

- Điều kiện thứ nhất là không phù hợp, vì đã ít nhà thầu đáp ứng thì chúng ta lại càng phải đấu thầu rộng rãi để thông tin trên phương tiện thông

tin đại chúng huy động hết các nhà thầu có khả năng tham gia Mặt khác điều kiện này lại quy định ở mức tối thiểu, như vậy gặp khó khăn trong đấu thầu nếu không đảm bảo mức tối thiểu này Qua đó có thể khẳng định điều kiện này không cần có

- Đối với điều kiện thứ hai, chúng ta thấy điều kiện này đã được nêu rất

cụ thể trong điều 2 của Quy chế đấu thầu (phần phạm vi và đối tượng áp dụng); mặt khác nếu đưa điều kiện này để áp dụng hình thức đấu thầu hạn chế thì khó thực hiện Ví dụ, các dự án sử dụng nguồn vốn tài trợ, vốn vay ODA của các tổ chức quốc tế hoặc của nước ngoài yêu cầu đấu thầu chỉ các nhà thầu quốc tế, đặc biệt là chỉ có các nhà thầu của chính nước tài trợ, cho vay thì các nhà thầu mà tham gia tại nước ta đạt mức tối thiểu là không khả thi Như vậy, điều kiện này không cần đưa ra

- Đối với điều kiện thứ ba, điều kiện quy định khá chung chung, cực kỳ nhạy cảm, “cé loi thế” có thể hiểu tổng hợp là kinh tế, xã hội ; có thể hiểu

cụ thể là thời gian, lao động, môi trường Như vậy, chỉ cần có thể hiểu theo bất cứ lợi thế nào là có thể dùng hình thức đấu thầu hạn chế Đấu thầu hạn chế

theo điều kiện này là thủ tiêu sự cạnh tranh, kém tính công bằng, vi phạm mục

tiêu của quy chế đấu thầu đề ra Do vậy, chúng ta không nên đặt ra điều kiện này

Xem xét thực tế quá trình thực hiện hình thức đấu thầu hạn chế:

Theo các báo cáo tình hình thực hiện công tác đấu thầu năm 2000 và

2001 của văn phòng xét thầu thuộc Bộ KH - DT thì hình thức đấu thâu hạn chế hiện đang được áp dụng nhiều, chiếm đa số ở các ngành và địa phương Trong quá trình tổ chức đấu thầu áp dụng hình thức đấu thầu hạn chế, việc lựa

chọn các nhà thâu không thể khẳng định là không có sự sắp đặt từ trước, quy

định điều kiện chỉ có lợi cho một nhà thầu nào đó, hiện tượng “ quán xanh, quan do” đây đó vẫn xảy ra Do vậy hiệu quả đạt được không cao, đồng thời đây là kẽ hở dễ tạo ra các hiện tượng tiêu cực Chẳng hạn, trong 6 tháng đầu năm 2000: tỉnh Vĩnh Phúc thực hiện 51 gói thầu trong đó có 29 gói chỉ định thầu còn lại phần lớn là đấu thầu hạn chế; Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện

213 gói trong đó có 156 gói chỉ định thầu, 54 gói đấu thầu hạn chế và 3 gói tự thực hiện; Thành phố Hải Phòng thực hiện 38 gói thầu nhưng chỉ có một gói đấu thầu rộng rãi, 20 gói chỉ định thầu, còn 17 gói đấu thầu hạn chế

Năm 2001, theo báo cáo của văn phòng xét thầu — Bộ KH -ĐT, lĩnh vực

đấu thầu đã được mở rộng: tư vấn 93%, xây lắp 77,9%, mua sắm hàng hoá 12,8%

- Về hình thức lựa chọn nhà thầu: Đấu thầu rộng rãi chiếm 13,6%; đấu thầu hạn chế chiếm 27,7%, chỉ định thầu và tự thực hiện chiếm 51,4%, các

hình thức còn lại chiếm 7,3%

Như vậy, trong khi quy chế đấu thầu khuyến khích áp dụng hình thức đấu thầu rộng rãi thì trên thực tế số gói thầu thực hiện đấu thầu hạn chế và chỉ

14

định thầu chiếm một tỷ lệ cao ( tới 79,1%), đặc biệt các dự án nhóm C tỷ lệ này là 81%, các dự án nhóm A có tỷ lệ số gói thầu đấu thầu hạn chế và chỉ định thầu thấp nhất (58,9%)

- Về kết quả đấu thầu bình quân tiết kiệm được 6,5% Các gói thầu do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt kết quả đấu thâu có mức tiết kiệm cao nhất (17,02%), tiếp đến là các gói thầu thuộc các dự án liên doanh do Bộ KH- ĐT

thỏa thuận (13,2%), thứ ba là các gói thầu thuộc các dự án liên doanh do các

Bộ, ngành, địa phương thoả thuận (10,1%) So sánh các hình thức lựa chọn

nhà thầu thì mức tiết kiệm cao nhất là đấu thầu rộng rãi, rồi đến chào hàng cạnh tranh, tiếp đến là đấu thầu hạn chế Các ngành, các địa phương vẫn lạm dụngviệc sử dụng hình thức đấu thầu hạn chế (đối với các gói thầu thuộc dự án nhóm B,C) là nguyên nhân dẫn đến giảm tính cạnh tranh trong đấu thầu, tạo điều kiện cho các hành động tiêu cực như thông đồng, đấu thầu giả vờ

Tại tỉnh Hà Tây, tình hình thực hiện quy chế đấu thầu hai năm 2000 và

2001 như sau:

- Năm 2000, tổng số gói thầu 178 gói, trong đó đấu thầu hạn chế 167 gói; giá trị đấu thầu tiết kiệm được (chênh lệch giữa giá gói thầu và giá trúng thầu) là 1,37% Chỉ với một gói thầu (xây dựng nhà học tập và nhà ở ở trường chính trị tỉnh) khi bổ sung thêm một nhà thầu vào danh sách đấu thầu chủ đầu

tư trình, hiệu quả kinh tế đã tiết kiệm được 13% (giá gói thầu là 3180 triệu, giá trùng thầu là 2763 triệu)

- Nam 2001, tổng số gói thầu là 150, trong đó đấu thầu hạn chế là 145 gói;giá trị đấu thầu tiết kiệm được là 0,51% Chỉ với một gói thầu hạn chế khi

bổ sung thêm một nhà thầu đã tiết kiệm được 13,8% (giá gói thầu là 1475

triệu, giá trùng thầu là 1271 triệu)

Qua các nội dung phân tích ở trên ta có thể khẳng định hình thức đấu thầu hạn chế đã có một số vấn đề không phù hợp cả về mặt lý luận và cả về mặt thực tiễn

e Một số khó khăn trong kế hoạch đấu thâu đối với dự án nhóm C€

Trước hết, chúng ta cần tìm hiểu kế hoạch đấu thầu là gì ? Theo điều 8, Quy chế đấu thầu của Chính phủ (ban hành kèm theo NÐ 88/CP và NÐ 14/CP), kế hoạch đấu thầu của dự án bao gồm phân chia dự án thành các gói thầu, giá gói thầu và nguồn tài chính, hình thức lựa chọn nhà thầu và phương thức đấu thầu áp dụng với từng gói thầu, thời gian tổ chức đấu thầu cho từng gói thầu, loại hợp đồng cho từng gói thầu, thời gian thực hiện hợp đồng Nội dung của kế hoạch đấu thầu cần được người có thẩm quyền phê duyệt trước

khi lập HSMT

Chúng ta thấy rằng, để lập kế hoạch đấu thầu với các nội dung trên không phải là khó đối với một số dự án có những điều kiện thuận lợi nhất định như đã được chuẩn bị đầy đủ vốn, mặt bằng, nội dung đã được điển hình hoá hoặc đã thực hiện các dự án tương tự nhiều lần, các dự án không sử dụng vốn ngân sách nhà nước, các dự án sử dụng vốn vay ODA Tuy nhiên, đại đa số các dự án còn lại, nhất là các dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước, vốn hỗ

trợ của nhà nước, việc thực hiện lập kế hoạch đấu thầu ngay từ khâu lập dự án gập rất nhiều vướng mắc Đó là:

- Thứ nhất, không dễ dàng xác định chính xác giá gói thầu và nguồn tài chính từ khâu lập dự án Về giá gói thầu, khi chưa có thiết kế kỹ thuật và tổng

dự toán, giá gói thầu được tạm lấy từ giá các hạng mục theo dự án, sẽ có sai số

rất lớn so với tổng dự toán và dự toán hạng mục được phê duyệt; nếu tiến hành đấu thầu sẽ có thể xảy ra hai trường hợp sau: hoặc là giá gói thầu quá cao, hoặc quá thấp so với giá trúng thầu Về nguồn tài chính của gói thầu, trên thực

tế một số dự án sử dụng nhiều nguồn vốn khác nhau, trong đó có nguồn vốn

hỗ trợ từ ngân sách nhà nước Khi dự án chưa được phê duyệt, nguồn vốn hỗ trợ này rất khó xác định chính xác Do đó, nếu phê duyệt kế hoạch đấu thầu cùng với dự án, cơ quan có thẩm quyền thường phải phê duyệt lại hai nội dung này trước khi đấu thầu, làm cho cơ chế quản lý công kênh, cần tới ít nhất 2 quyết định phê duyệt giá của một gói thầu

- Thứ hai, việc lập các nội dung còn lại cũng gặp một số vướng mắc 'Yếu tố thời gian thực hiện dự án gặp trở ngại do tiến độ giải phóng mặt bằng,

kế hoạch vốn hàng năm không đủ, thời gian tổ chức đấu thầu khó xác định do khâu chuẩn bị vốn đầu tư tốn rất nhiều thời gian Thời gian chuẩn bị đầu tư tối

ưu nhất cũng phải qua các công đoạn sau: từ thời điểm có quyết định phê

duyệt dự án, cần khoảng 20 ngày thẩm định phương án khảo sát, 30 ngày thực hiện khảo sát và thiết kế kỹ thuật, 20 ngày thẩm định thiết kế kỹ thuật, 15 ngày lập và thẩm định kế hoạch đấu thầu và giá gói thầu (phê duyệt lại), 15 ngày lập và phê duyệt HSMT, 15 ngày lập HSDT, 60 ngày chấm thầu, chưa tính thời gian chờ đền bù thu hồi đất đối với dự án giải phóng mặt bằng Như vậy cần tối thiếu khoảng 150 ngày chuẩn bị đầu tư Trên thực tế các mốc thời gian đó còn thường bị kéo dài hơn nhiều Công tác giải phóng mặt bằng hiện rất khó khăn, thậm chí nhiều năm không thực hiện được Kế hoạch vốn hàng

năm thường không xác định được ngay từ lúc lập và phê duyệt dự án, một số

dự án được rót vốn nhỏ giọt, không đáng kể, do đó hầu như thực hiện xong gói thầu thứ nhất mới chuẩn bị triển khai các gói thầu tiếp theo, chứ khó có thể lập

kế hoạch trước cho tất cả các gói thầu

f 'Từ chuyện thiếu những chế tài xử phạt cho đến chuyện dự án không có chủ đích thực

* Từ chuyện thiếu những chế tài xử phạt:

Các chuyên gia đấu thầu cho rằng, Quy chế đấu thầu hiện hành (hay còn gọi là quy chế 88), trên thực tế cũng đã đưa ra một số quy định cụ thể về

trách nhiệm đối với các nhà thầu; điển hình như việc phát hiện nhà thầu thông đòng sẽ bị loại khỏi danh sách dự thầu và không được nhận lại bảo lãnh dự

thầu Còn lại tất cả những sai phạm khác, mặc dù đã được đề cập khá cụ thể trong Quy chế đấu thầu, nhưng lại không có chế tài xử lý Thậm chí, theo nhận xét của một số quan chức ở Văn phòng xét thầu quốc gia (VPXTQG),

có khi quy chế thì thế này, song người ta lại làm thế khác, kết quả là vẫn không có vấn đề gì xảy ra Vì vậy, với tư cách lạ cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực đấu thầu, VPXTQG, trước đây khi soạn thảo bản Dự thảo pháp lệnh đấu thầu lần thứ nhất đưa ra mức phạt tiền trong lĩnh vực đấu thầu, tuỳ

16

theo mức độ nặng nhẹ trong sai phạm của nhà thầu, nhưng hiện Bộ tư pháp vẫn chưa đồng ý Song nếu chỉ xử phạt theo hướng như vậy (nghĩa là chỉ xét phạt nhà thầu, mà không phạt các bên liện đới), thì chắc chắn không những chưa thể diệt tận gốc những vi phạm trong đấu thầu mà còn thể hiện tính thiếu công minh trong luật pháp Vì rằng thực tế hiện nay cho thấy, bất kỳ sai phạm nào của nhà thầu đều có sự liên đới của BMT (chủ đầu tư), có khi của cả cơ quan nhà nước Về vấn đề này, một số chuyên gia ở VPXTQG cho rằng, đấu thầu mà lại chọn nhà thầu thiếu năng lực thì chủ đấu tư cũng phải chịu trách nhiệm Thế nên pháp lệnh lần này cũng đã đặt vấn đề quy định trách nhiệm cho tất cả các bên, không loại trừ bất cứ thành phần nào Như vậy, vấn đề đặt

ra ở đây là ai, cơ quan nào sẽ đứng ra xử lý các vi phạm trong đấu thầu, nếu có

? Câu hỏi hiện vẫn chưa có lời giải đáp

* Đến chuyện dự án không có chủ đích thực

Theo đánh giá của các chuyên gia ở Bộ kH-ĐT, sở dĩ những vi phạm trong đấu thầu lâu nay không thể xử lý được vì nó không có chủ Thực tế có

quá nhiều cơ quan tham gia vào quá trình này, thông thường chủ đầu tư là

người có quyền quyết định toàn bộ và chịu trách nhiệm trước pháp luật, nhưng

ở nước ta hiện nay đang diễn ra nghịch cảnh, nhà thầu lại có cấp trên của nhà

thầu, chủ đầu tư lại có cấp trên của chủ đầu tư, Và như thế, chủ đầu tư cũng

không phải là người to nhất, mà còn có cơ quan phê duyệt tất cả, từ thiết kế,

dự toán đến kết quả đấu thầu Nhất nhất cái gì cũng phải trình, kể cả các khâu từ tư vấn, thiết kế đến những lĩnh vực chuyên môn thuần tuý khác Nếu đúng ra, một thiết kế có vấn đề, theo luật ai ký duyệt người đó phải chịu trách nhiệm Nhưng ở đây, khi xảy ra sự việc, hỏi cấp trên của chủ đầu tư thì lại bảo

“Tôi là cấp trên, chỉ phê duyệt hình thức thôi, còn tất cả cấp dưới làm mà ”, còn khi hỏi cấp dưới thì lại được trả lời “ Đó là phần trách nhiệm của cấp trên ”, thế là hoà cả làng Vì thế, tình trạng “ cha chung không ai khóc ” Pháp

luật có đụng đến cũng chẳng biết quy tội cho ai Điển hình như ngành Giao

thông vận tải, chỉ làm có một đoạn đường đã giao cho Sở Giao thông công chính làm chủ đầu tư, thế nhưng nhất nhất cái gì cũng phải trình UBND Tỉnh, thành phố để phê duyệt

2 Những tôn tại của Bên mời thầu

a _ công tác chuẩn bị đấu thầu chưa tốt còn nhiều vướng mắc

- Công tác chuẩn bị HSMT và tiêu chuẩn đánh giá là bước quan trọng trong quá trình đấu thầu, song trong nhiều trường hợp do chuẩn bị khồn tốt hoặc việc phê duyệt còn đơn giản nên đã có nhiều vướng mắc như: HSMT được chuẩn bị một cách chung chung, mập mờ gây khó hiểu cho nhà thầu cũng như cho việc đánh giá; khối lượng đưa ra sai lệch so với thiết kế; cũng như có trường hợp tiêu chuẩn đánh giá không đủ rõ, không phù hợp với HSMT Chất lượng của HSMT và tiêu chuẩn đánh giá là những nguyên nhân

cơ bản đã làm cho quy trình đánh giá HSDT kéo dài, thiếu cơ sở tin cậy để ra quyết định phê duyệt kết quả đấu thầu đồng thời gây ra những thắc mắc khiếu nại Một số gói thầu cỡ vài chục triệu USD mở thầu từ cuối năm 1999, đầu năm 2000 nhưng tới nay vẫn chưa được quyết định kết quả đấu thầu Trong

một số trường hợp, sự tham gia của các cấp có trách nhiệm và thẩm quyền chưa đáp ứng yêu cầu của quy chế đấu thầu đã lắm ảnh hưởng tới kết quả đấu thầu Tuy nhiên chưa có những phát hiện về những tiêu cực cụ thể ở các ngành

và địa phương, nhưng đang tồn tại nhiều dạng vi phạm quy chế đấu thầu trong quá trình tổ chức đấu thầu và xét thầu theo phản ảnh của một số dịa phương, việc áp dụng hình thức đấu thầu hạn chế ở một số dự án có sự sắp đặt từ trước, quy định điều kiện dự thầu có lợi cho nhà thầu nào đó, có hiện tượng “quân

xanh, quân đỏ”

- Cán bộ chuyên gia thiếu kinh nghiệm , năng lực chưa đáp ứng nên một

số gói thầu cho đến nay vẫn chưa có quyết định trúng thầu Ví dụ như nhà máy giấy Bãi Bằng mở thầu tháng 7/1999, gói thầu nhà mày xi măng Hải Phòng đấu thầu cuối 1998 nhưng đến tháng 9/2000 mới báo cáo trình Thủ tướng nhưng vẫn còn một số tồn tại Một số cơ quan quản lý thiểu kiểm tra phê duyệt kế hoạch cũng như kết quả đấu thầu

Đối với tất cả các khiếm khuyết trên thì chất lượng của HSMT và tiêu chuẩn đánh giá là nguyên nhân làm cho quá trình đấu thầu kéo dài thiếu tin cậy, gây nhiều thắc mắc

b Kinh nghiệm tổ chức đấu thầu còn hạn chế, quản lý đấu thâu lỏng lẻo, chỉ phí đấu thầu lớn

Việc phân cấp thẩm định đấu thầu theo NÐ 42/CP và NÐ 52/CP theo một số nhà phân tích là chưa hợp lý, còn nặng nề về tính hành chính Nguyên nhân là do quy chế đấu thầu mới ban hành, kinh nghiệm tổ chức và điều hành còn yếu kém đòi hỏi phải có sự đào tạo, trang bị kiến thức nhiều hơn nữa Mặt

khác các cuộc đấu thầu ở Việt Nam do nhiều nguyên nhân khác nhau nên chưa được tổng kết rút kinh nghiệm, vì vậy những mặt mạnh ít được phát huy,

tồn tại chưa được khắc phục

Hiện tượng khiếu nại trong đấu thầu có chiều hướng gia tăng Nhiều trường hợp do có khiếu kiện dù chưa đủ lý do để xử lý song dẫn đến kéo dài thời gian xem xét phê duyệt, gây lãng phí về công sức cũng như kinh phí để kiểm tra, lỡ cơ hội để thực hiện dự án Kết quả là một số gói thầu đã kéo dài quá nhiều thời gian (bình quân khoảng 5-6 tháng, thậm chí tới 19 tháng sau khi xét thầu), ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân và hiệu quả dự án

Đối với một số dự án đã tính toán chi phí không sát với xã hội về vốn thì hợp đồng đã ký với giá quá cao Một số vấn đề vi phạm quy chế đấu thầu:

- Mở thầu sau ngày đóng thầu vượt quá thời gian quy định là 48 giờ (Dự

án nhà máy xi măng Nghệ An); thời gian xét thầu vượt quá thời gian quy định

là 60 ngày

- Bổ sung HSMT khi chưa được cấp có thẩm quyền chấp thuận

- Yêu cầu nhà thầu chào lại giá dự thầu thiếu căn cứ mà đáng ra phải loại họ ra khỏi danh sách các nhà thầu

Đối với các hình thức phạt do vi phạm quy chế chưa có tính kha thi, chưa thật cụ thể Vấn đề là ở chỗ thiệt hại có thể đạt tới mức của tiền bảo lãnh, hoặc vượt quá mức tiến bảo lãnh thì nên có các mức phạt tương ứng về mặt kinh tế và ngoài ra còn phải truy cứu trách nhiệm hình sự theo luật định

18

c Việc sử dụng tư vấn trong đấu thầu còn nhiều bất cập

Trong các dự án có vốn tài trợ nước ngoài, phía Việt Nam hầu như phải

sử dụng dịch vụ tư vấn của nhà tài trợ như ADB, WEB việc trả lương cho các chuyên gia này thường rất cao, chiếm một phần không nhỏ trong tổng số vốn tài trợ Các dịch vụ tư vấn này không phải tất cả là của ngân hàng, của nhà tài trợ mà phần lớn họ được nhà tài trợ giới thiệu, lựa chọn giúp

Nhiều dự án khi có vấn đề chủ đầu tư tìm lại các tổ chức cung ứng dịch

vụ tư vấn thì các tổ chức tư vấn nói trên đã không còn nữa Nhưng sử dụng tư vấn của chính mình thì phía Việt Nam lại gặp không ít khó khăn Một mặt do trình độ, kinh nghiệm của các nhà tư vấn Việt Nam còn hạn chế, mặt khác lại

bị ràng buộc bởi các Hiệp định cho vay và sử dụng vốn Khi đàm phán ký kết hợp đồng với chuyên gia nước ngoài phải hết sức thận trọng và quy định phải

chặt chẽ, rõ ràng để có cơ sở ràng buộc trách nhiệm sau này

3 Những tôn tại của các nhà thầu

a — Hiện tượng bỏ giá thầu thấp dân đến chất lượng công trình kém

Trong cuộc chạy đua trên thương trường, giá dự thầu là một trong những nhân tố quyết định đến việc “được” hay “mấf” của mỗi nhà thầu thời gian qua có quá nhiều gói thầu trúng với giá thấp hơn nhiều so với giá dự án được duyệt, thậm chí có gói thầu trúng với giá chỉ bằng 28 — 30% giá dự toán của chủ đầu tư Một số người lấy thế làm mừng vì Nhà nước tiết kiệm được nhiều tiền để sử dụng vào việc khác Theo Bộ KH - ĐT, năm 1998 nhờ áp dụng Quy chế đấu thầu, Việt Nam tiết kiệm được gần 400 triệu USD, năm 1999: 330 triệu USD Năm 2000 dự án đèo Hải Vân tiết kiệm được 70 triệu USD Cục giám định Bộ Giao thông vận tải cho biết, thông qua đấu thầu ngành giao thông đã tiết kiệm khoảng 240 tỷ chi phí

Một điều hiển nhiên là, trong xây dựng cơ bản, không thể có công trình nào được thi công với giá 20, 30 thậm chí 50 — 70% giá dự toán Rõ ràng, nếu

dự trúng thầu với giá thấp như trên thì chỉ có thể là dự toán tính sai, hoặc nếu không, nhà thầu sẽ phá sản ngay từ công trình hạ giá này

Trường hợp tất cả 6 nhà thầu tham dự 2 gói thầu cầu Hải Vân đều cùng

bỏ giá chỉ bằng 29% đến 57% giá dự toán, thì rõ ràng dự toán của chủ đầu tư

2 công trình có vấn đề Sự sai lệch tới một nửa giá dự toán được duyệt không thể hiểu khác là tổ chức tư vấn, thiết kế và chủ đầu tư đã bỏ qua quá nhiều sai sót, tính toán không chuẩn xác, đưa đến hậu quả giá đầu tư tăng lên gấp đôi và như vậy khong thé coi chênh lệch giữa giá dự toán của chủ đầu tư và giá trúng thầu là một khoản tiết kiệm được

Tình hình trên đây tuy gặp không ít nhưng chưa phải là phổ biến Tình trạng phổ biến xảy ra trong đấu thầu thời gian qua là các nhà thầu thi nhau hạ giá, bỏ giá quá thấp để cốt sao thắng thầu, giành được công trình Nguyên

nhân của tình trạng cạnh tranh không lành mạnh này có nhiều nhưng tập trung

ở mấy nhóm:

- Một là, tính gay gắt trong cạnh tranh giữa các nhà thầu do phần lớn các doanh nghiệp xây lắp thiếu việc làm, để có tiền trả lương cán bộ, công

19

nhân và các chi phí khác, doanh nghiệp phải hạ giá để thắng thầu, nhằm giải quyết được bế tắc trước mắt

- Hai là, do tình trạng tài chính doanh nghiệp không được lành mạnh,

nợ đến hạn phải trả gây áp lực lớn buộc doanh nghiệp phải bằng mọi giá, kể cả

lỗ, để thắng thầu Đặng có thể tiếp tụcvay tiền ngân hàng trả nợ đáo hạn, tránh được sự có đổ vỡ, đe doạ phá sản hoặc bị phong toả tài khoản tại ngân hàng,

tìm lối thoát hiểm tạm thời cho doanh nghiệp

- Ba là, do đầu tư mua sắm thiết bị thi công qúa lớn, không có việc, xe

máy nằm ở kho bãi không làm ra sản phẩm, không có nguồn khấu hao để trả

nợ vay ngân hàng Bỏ giá thầu thấp, tự giảm giá khấu hao xe máy, cốt có khối lượng thi công, có tiền luân chuyển, giải quyết được một phần nợ vay đến hạn trả Đấy là chưa kể có những doanh nghiệp nhờ có lượng lớn thiết bị, xe máy,

nhà xưởng còn lại từ thời bao cấp đã khấu hao hết, nên có thể cắt bỏ toàn bộ chi phí khấu hao tài sản hạ giá

- Bốn là, bằng các thủ thuật thiếu lành mạnh, móc ngoặc, thậm chí thông đồng với chủ đầu tư, tư vấn, giám sát bỏ giá thầu thấp để thắng thầu Sau khi thắng thầu, sẽ tìm cách xoay xở, bổ sung khối lượng, cắt xén, đổi chác

vật liệu, làm đối làm giả Thậm chí nhiều khi thông đồng với bên A, sửa đổi,

bổ sung thiết kế Khối lượng này do A và B thoả thuận không qua đấu thầu,dẫn đến công trình thực tế được hoàn thành với giá quyết toán cao hơn giá thắng thầu rất nhiều

Tình hình phổ biến xảy ra đối với các gói thầu có giá thắng thầu quá thấp làm chất lượng công trình không đảm bảo, thời hạn bàn giao kéo dài

“Phong trào” đại hạ giá bỏ thầu của các nhà thầu thời gian qua đã làm

dư luận xã hội hoang mang, nghi ngờ sự trung thực, tính minh bạch của hoạt

động dấu thầu Trong “Hội nghị triển khai thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh

tế — xã hội năm 2001” do Thủ tướng triệu tập, nhiều ý kiến cho rằng, thủ tục đấu thầu hiện nay tuy là phương thức tiến bộ, nhưng trên thực tế chỉ là hình thức “?Ở¡ qui” cho nhau Xung quanh hiện tượng giá thắng thầu quá thấp còn

có một nguyên nhân khác, là giá dự toán do tư vấn xác định và được chủ đầu

tư chấp thuận không đủ độ tin cậy, thiếu căn cứ, không bám sát giá cả thị trường xây dựng trong nước Các dự án đó được tư vấn thiết kế vống lên, nên khi các nhà thầu bỏ giá thấp đã làm dư luận xôn xao, nghi ngờ, hoang mang

Bỏ thầu và trúng thầu giá thấp, thậm chí rất thấp so với giá dự toán được duyệt, nhưng nhà thầu vẫn có thể thực hiện được gói thầu mà không bi 16, không gian dối thủ đoạn để giảm bớt khối lượng, vẫn đảm đúng chất lượng công trình, đảm bảo tiến độ thi công, thì nguyên nhân đích thị nằm ở khâu tư vấn Trong đầu tư XDCB, tư vấn thiết kế đóng vai trò quan trọng Quy trình đầy đủ và những mắt xích tham gia quá trình đầu tư một dự án bao gồm nhiều khâu Chức năng của tư vấn đầu tư xây dựng là thay mặt chủ đầu tư để thực

hiện các bước, từ tư vấn đầu tư (lập luận chứng tiền khả thi, khả thi, thu xếp tài

chính ), đến tư vấn xây dựng(lập hồ sơ thiết kế, lập tổng dự toán công trình, chuẩn bị HSMT, xét thầu, quản lý giám sát xây dựng, vận hành thử nghiệm, nghiệm thu, bàn giao) các dự án mà chủ đầu tư yêu cầu Cũng có trường hợp

tư vấn chỉ được giao một số khâu trong đó, nhưng tổ chức tư vấn xây dựng nào

20

cũng đều có trách nhiệm lập luận chứng, lập hồ sơ thiết kế, lập tổng dự toán công trình Cả NÐ 88/CP và NÐ 52 - quy chế quản lý đầu tư xây dựng- đều không quy định trách nhiệm cụ thể, không có chế tài đối với tư vấn Không ai

xử phạt tư vấn khi sai sót, mà chỉ có những điều kiện quy định chung chung

như một nghĩa vụ, hoặc khuyến cáo “phổi theo đúng luật” Có hàng loạt công

trình được bốc giá lên, điển hình như dự án dường Quy Nhơn- Sông Cầu, tư vấn vẽ ra đến trên 400 tỷ đồng, thực tế chỉ làm hết 60%; đê chắn sóng cho cảng Dung Quất tư vấn vẽ ra 80 triệu USD, công ty Lũng Lô và LICOGI chỉ

bỏ thầu 45 triệu USD; cảng Cái Lân giá trúng thầu chỉ bằng 55% giá dự kiến của chủ đầu tư (tức là giá dự toán do tư vấn và ban quản lý xác định) thấp hơn gần 55 triệu USD; gói thầu một dự án nhà máy thuỷ điện Hàm Thuận -ĐÐami

dự toán được duyệt 150 triệu USD, nhưng giá trúng thầu chỉ 103 triệu (giảm 30%); dự án đường xuyên á giá thắng thầu 41,6 triệu so với giá dự toán 84,4 triệu (xấp xỉ 50%) đây là “/hành tích” của nhà thầu hay tư vấn ? Hay đơn thuần chỉ là một sự tính toán sai 2

Do vậy, khi thấy hiện tượng bất bình thường trong đấu thầu chưa nên vội khen, chê, hay vội kết luận do tác dụng của quy chế đấu thầu mà hạ được giá công trình Chỉ có nghiêm túc kiểm tra lại thiết kế, dự toán quyết toán mới có thể đưa ra kết luận xác đáng nguyên nhân nằm ở đâu Theo thống kê

10 công trình do một công ty thực hiện, giá quyết toán tăng bình quân 85,5% Trong đó, thấp nhất 29,4% và cao nhất 152,7% so với giá thắng thầu, do nhà

thầu được điều chỉnh giá trong quá trình thi công

Dự án cải tạo Quốc lộ 1 là một ví dụ điển hình về sự tuỳ tiện thiếu trách nhiệm của tư vấn Tiến độ thực hiện dự án khôi phục cải tạo Quốc lộ 1 bằng vốn vay ngân hàng thế giới, hợp đồng R 200 đoạn Xuân Lộc - Tuy Phong triển khai chậm do bổ sung 30% khối lượng công việc Lý do mở rộng đường

từ 10,5m lên 12m, làm thêm rãnh thoát nước, đường tránh qua khu dân cư,

thay đổi kết cấu mặt đường, bổ sung thêm cầu, cống Hợp đồng R 300 đoạn

Tuy Phong — Nha Trang dai 170km cũng bị tăng 30% khối lượng với lý do

tương tự Dự án đường 1A đoạn Quán Hầu - Quảng Bình, nhà thầu thắng với giá bằng 60% dự toán Trong quá trình thi công, tư vấn điều chỉnh thiết kế chiều rộng mặt đường tăng từ 10,5m lên 12,5m, chiều dày lớp bêtông nhựa từ

7 lên 12cm và giá được điều chỉnh tăng thêm 80% so với giá thắng thầu Một

dự án đấu thầu quốc tế lớn như trên mà tổ chức tư vấn, Ban quản lý dự án, chủ đầu tư để lại quá nhiều sai sót phải bổ sung sửa chữa Đây là do trình độ hay thiếu trách nhiệm Người ta còn nghi ngờ có một sự “hợp đồng” ngầm giữa chủ đầu tư và nhà thầu, khối lượng bổ sung đã dự kiến sẵn để bù đắp cho công trình mà nhà thầu đã được ngầm thông báo trước Cho nên không vội coi chênh lệch giữa giá dự toán được duyệt và số thắng thầu là số tiền tiết kiệm được do đấu thầu

b _ Thư giảm giá ngày càng khốc liệt và phi lý

Thời gian gần đay dư luận xôn xao về thư giảm giá mỗi khi chứng kiến kết quả mở thâu Lúc đầu thư giảm giá chỉ ở mức 5 — 7% của giá bỏ thầu Người ta lý giải, sau khi đã tính toán chi phí hợp lý ứng với giá cả thị trường,

áp dụng triệt để công nghệ tiên tiến và xác định mức lợi nhuận nhất định, nhà

21