nâng cao hiệu quả bài học lịch sử việt nam lớp 12 trường trung học phổ thông các tỉnh miền núi phía bắc

Luận án không đi sâu tìm hiểu tất cả các hình thức tổ chức DHLS ở trường phổ thông mà chỉ tập trung xác định mức độ nội dung kiến thức, lựa chọn hình thức tổ chức dạy học trong nội khóa

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong xu thế toàn cầu hóa, các nước trên thế giới nhận thấy rằng, họ chỉ

có thể vượt qua những thách thức của thời đại nếu xây dựng, phát triển được một hệ thống giáo dục tiên tiến, hiện đại Vì vậy, cải cách giáo dục là vấn đề mang tính toàn cầu, là yêu cầu cấp thiết của hầu hết các quốc gia trên thế giới Việt Nam đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đòi hỏi giáo dục phổ thông phải đổi mới đồng bộ hơn, góp phần đào tạo những con người phát triển toàn diện Cùng với các bộ môn khoa học khác, môn Lịch sử ở trường phổ thông có vai trò quan trọng trong việc giáo dục, bồi dưỡng thế hệ trẻ Nó cung cấp cho học sinh (HS) kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, hình thành lòng tự tôn, tự hào dân tộc, tiếp thêm niềm tin, sức mạnh để các em tham gia tích cực vào thị trường lao động trong nước, quốc tế

Miền núi phía Bắc Việt Nam là phên dậu phía Bắc của Tổ quốc, là vùng đất có lịch sử văn hoá lâu đời, tập trung nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, các tỉnh miền núi phía Bắc có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh Vì vậy, việc tăng cường giáo dục lịch sử Việt Nam cho HS trường trung học phổ thông (THPT) các tỉnh miền núi phía Bắc là vấn đề cần được quan tâm hơn bao giờ hết Chính những trang vàng của lịch sử Việt Nam từ cội nguồn đến nay có giá trị to lớn trong việc giáo dục HS truyền thống dựng nước và giữ nước của ông cha; giúp các em xác định được trách nhiệm của mình trong học tập rèn luyện, góp phần xây dựng, bảo vệ vững chắc biên cương Tổ quốc

Đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, những năm gần đây giáo viên (GV)

bộ môn Lịch sử ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc đã tích cực đổi mới

về phương pháp, hình thức tổ chức dạy học Song hiệu quả dạy học lịch sử (DHLS) vẫn còn thấp Các bài học lịch sử (BHLS) vẫn được tiến hành theo lối mòn cũ, thầy đọc, trò chép nói lại những điều trong sách giáo khoa (SGK) Đa

số HS vẫn học tập thụ động, ghi nhớ bài học máy móc, gặp nhiều khó khăn khi vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề trong thực tế

Những vấn đề lí luận và thực tiễn trên đặt ra yêu cầu cấp thiết cần có những biện pháp để nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam ở trường phổ thông nói chung, trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc miền Bắc nói riêng Xuất

phát từ lí do đó, chúng tôi mạnh dạn chọn vấn đề “Nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc” làm đề tài luận

án tiến sĩ Giáo dục học, chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học

(PPDH) Lịch sử.

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là quá trình DHLS Việt Nam lớp 12

ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Trên cơ sở đối tượng nghiên cứu, luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận về hiệu quả bài học nói chung, hiệu quả BHLS Việt Nam nói riêng

Luận án không đi sâu tìm hiểu tất cả các hình thức tổ chức DHLS ở

trường phổ thông mà chỉ tập trung xác định mức độ nội dung kiến thức, lựa chọn hình thức tổ chức dạy học trong nội khóa có khả năng nâng cao hiệu quả bài học và đi sâu đề xuất một số biện pháp nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 qua bài nghiên cứu kiến thức mới ở trên lớp trong trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

Các biện pháp sư phạm đề xuất trong luận án nhắm vào đối tượng dạy học là HS lớp 12 trường THPT ở vùng núi cao, vùng sâu, vùng xa của các tỉnh miền núi phía Bắc

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi tiến hành điều tra thực tế DHLS Việt Nam lớp 12 tại nhiều trường THPT ở những vùng miền khác nhau của các tỉnh miền núi phía Bắc Chúng tôi đã chọn 9 trường THPT để thực nghiệm sư phạm (TNSP) toàn phần các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trên lớp

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Trên cơ sở khẳng định tầm quan trọng của việc nâng cao hiệu quả BHLS ở trường THPT, đề tài xác định mức độ nội dung kiến thức, hình thức tổ chức dạy học và đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp

12 ở trên lớp trong trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, đề tài giải quyết các nhiệm vụ cụ thể sau:Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục học, tâm lí học và giáo dục lịch sử

để làm rõ những vấn đề lí luận về nâng cao hiệu quả bài học trong DHLS ở trường THPT

Khảo sát, điều tra thực tiễn DHLS nói chung, DHLS Việt Nam lớp 12 nói riêng ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

Tìm hiểu chương trình, SGK (phần lịch sử Việt Nam lớp 12 – chương trình chuẩn), xác định mục tiêu (về kiến thức, kĩ năng, thái độ), mức độ nội

dung kiến thức, hình thức tổ chức dạy học trong DHLS Việt Nam lớp 12 Đề xuất biện pháp sư phạm để nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trên lớp trong trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc.

Thiết kế kế hoạch một số bài học và TNSP toàn phần để kiểm chứng các biện pháp sư phạm, trên cơ sở đó rút ra kết luận về tính khả thi của các biện pháp sư phạm được tiến hành trong luận án

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận của đề tài dựa trên những quan điểm lí luận của chủ nghĩa Mác – Lê nin về nhận thức và giáo dục; quan điểm đường lối của Đảng, tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác giáo dục đào tạo nói chung, giáo dục lịch sử nói riêng

4.2 Phương pháp nghiên cứu

* Nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp các công trình của các nhà tâm lý - giáo dục, giáo dục lịch sử và những tài liệu lịch sử có liên quan đến đề tài nghiên cứu Nghiên cứu nội dung chương trình, SGK, xác định mục tiêu về kiến thức, kĩ năng phần lịch sử Việt Nam lớp 12, đề xuất biện pháp sư phạm để nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

* Nghiên cứu thực tiễn: Điều tra thực tế phổ thông để thấy được thực tiễn DHLS Việt Nam ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

* TNSP từng phần và toàn phần ở một số trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc để khẳng định tính khả thi của các biện pháp nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trên lớp trong trường THPT miền núi phía Bắc mà tác giả đề xuất

* Sử dụng phương pháp thống kê toán học và các thành tựu của công nghệ thông tin để xử lý kết quả thực nghiệm

5 Giả thuyết khoa học

Chúng tôi cho rằng, trong quá trình DHLS Việt Nam ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc nếu GV vận dụng những biện pháp sư phạm như luận án đề xuất phù hợp với hoạt động nhận thức, nội dung và đặc trưng môn học nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS miền núi sẽ góp phần nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

6 Đóng góp của luận án

Góp phần khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam nói chung, lớp 12 nói riêng ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc.Cung cấp thêm những số liệu điều tra, khảo sát về DHLS Việt Nam lớp

12 ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc Đánh giá đúng thực trạng việc

DHLS Việt Nam lớp 12 trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc hiện nay.Xác định được mức độ nội dung kiến thức, hình thức tổ chức dạy học

và đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trên lớp trong trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Luận án góp phần làm phong phú thêm lí luận, PPDH bộ môn về hiệu quả BHLS nói chung, nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc nói riêng

Nghiên cứu của đề tài này góp phần đổi mới PPDH, nâng cao chất lượng bộ môn Lịch sử ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc Đồng thời, đây sẽ là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên và học viên cao học ngành Sư phạm Lịch sử

Chương 3: Xác định mức độ nội dung kiến thức và lựa chọn hình thức

tổ chức dạy học để nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

Chương 4: Biện pháp nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trên lớp trong trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc – Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 TỔNG QUAN 1.1 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài của các tác giả nước ngoài

1.1.1 Trong lĩnh vực giáo dục học, tâm lí học

Trong quá trình dạy học ở trường phổ thông, nâng cao hiệu quả bài học luôn là mối quan tâm hàng đầu của GV và các nhà khoa học giáo dục trên thế

giới Các công trình nghiên cứu của I.A.Cairốp, V.P.Xtơrôzicôzin, B.P.Êxipôp, N.V.Savin, I.A.Ilina, M.A.Đanilốp,… đã nhấn mạnh: bài lên lớp là một hình

thức cơ bản của việc tổ chức quá trình dạy học trong nhà trường phổ thông Bài lên lớp có vai trò quan trọng trong việc giáo dưỡng, giáo dục, phát triển

HS Để nâng cao hiệu quả bài lên lớp, ngoài việc phải xác định đúng mục đích dạy học, lựa chọn nội dung kiến thức cơ bản, PPDH thích hợp, GV phải biết tổ chức hợp lí giờ học, phải chú ý phát huy tính tích cực độc lập nhận thức của HS

Bước sang đầu thế kỉ XXI, các nước trên thế giới đã triển khai nhiều công trình nghiên cứu về đổi mới chương trình, SGK, PPDH, Vì vậy, lí luận về vấn đề nâng cao hiệu quả bài học ở trường phổ thông được bổ sung phong phú và sâu sắc hơn Trên cơ sở nghiên cứu, phát triển các lí thuyết dạy học, các nhà khoa học giáo dục trên thế giới đã đề xuất nhiều PPDH mới để góp phần nâng cao hiệu quả bài học ở trường phổ thông Trong công

trình “Phương pháp dạy học” (Bản tiếng Anh: Method for teaching, 2002) các

tác giả David A.Jacobsen, Paul Eggen, Donald Kauchak đã tập trung phân

tích các phương pháp và kĩ thuật dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của người học Bộ sách đổi mới PPDH của Hoa Kì (được dịch ra tiếng Việt) có nhiều cách tiếp cận mới về vấn đề đổi mới PPDH để góp phần nâng

cao hiệu quả bài học Các tác giả Robert J Marzano, Debra J Pickering, Jane E Pollock của cuốn “Các PPDH hiệu quả” (NXB Giáo dục Việt Nam,

Hà Nội, 2011; bản dịch tiếng Việt: Nguyễn Hồng Vân) đã giới thiệu một số PPDH để phát huy cao độ khả năng học tập của HS Trong mỗi PPDH đó, đã chỉ ra cho GV những cách làm cụ thể để thực hiện công tác giảng dạy hiệu quả nhất

1.2 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài của các tác giả trong nước

1.2.1 Trong lĩnh vực giáo dục học, tâm lí học

Trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc thành tựu lí luận dạy học của Liên

Xô (trước đây) và một số nước trên thế giới, lí luận về bài học sớm được các nhà khoa học giáo dục Việt Nam nghiên cứu và đề cập trong các giáo trình Giáo dục học

Trong những năm gần đây, các nhà giáo dục học, tâm lí học Việt Nam

đã quan tâm đến những cơ sở khoa học của việc đổi mới PPDH nhằm nâng cao chất lượng dạy học nói chung, nâng cao hiệu quả bài học nói riêng Các công trình nghiên cứu có những cách tiếp cận khác nhau, song chủ yếu dựa trên cơ

sở lý thuyết về nhận thức và lý thuyết kiến tạo để phân tích quá trình nhận thức của HS Từ đó, các nhà khoa học giáo dục đã khẳng định, việc học tập là quá trình kiến tạo kiến thức, là quá trình tương tác trong môi trường đa dạng giữa

HS với nội dung dạy học, giữa HS với GV cũng như giữa HS với nhau Vì vậy, để nâng cao hiệu quả bài học, môi trường học tập cần được khuyến khích tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo của HS

1.2.2 Trong lĩnh vực giáo dục lịch sử

Giáo trình “PPDH Lịch sử” đã đề cập đến những vấn đề chung về BHLS, các yêu cầu, biện pháp nhằm phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của HS trong quá trình học tập để nâng cao hiệu quả BHLS

Các công trình nghiên cứu của Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng, Kiều Thế Hưng, đã đi sâu phân tích bản chất quá trình

DHLS, chỉ ra các biện pháp nâng cao hiệu quả BHLS ở trường phổ thông

Hoạt động nghiên cứu đi tìm giải pháp nâng cao hiệu quả BHLS còn được thể hiện ở nhiều hội thảo khoa học, trong các bài viết đăng trên tạp chí chuyên ngành, trong các luận văn cao học, luận án tiến sĩ

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trong nước về vấn đề bài học, nâng cao hiệu quả BHLS ở trường phổ thông đã phát triển theo hướng ngày càng hoàn thiện hơn cả về nội dung nghiên cứu lẫn quy trình, phương pháp nghiên cứu, tiếp cận gần hơn với trình độ phát triển của khoa học giáo dục trên thế giới Trên cơ sở đó, góp phần trang bị cho GV phổ thông những vấn đề lí luận cơ bản trong việc đổi mới nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học để nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam ở trường THPT

* Những vấn đề các nhà giáo dục, giáo dục lịch sử đã giải quyết

Tuy còn những quan điểm khác nhau, song phần lớn các công trình nghiên cứu giáo dục của các nhà khoa học giáo dục, giáo dục lịch sử trên thế giới, trong nước đã có những đóng góp đáng kể trong việc tìm hiểu, cải tiến bài lên lớp và đã giải quyết được một số vấn đề cơ bản sau:

- Khẳng định bài học - bài lên lớp là hình thức dạy học chủ yếu ở trường phổ thông Nâng cao hiệu quả bài học có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục ở nhà trường phổ thông;

- Cung cấp số liệu điều tra thực tiễn việc dạy học nói chung, DHLS nói riêng ở trường THPT hiện nay;

- Xác định được cơ sở lí luận quan trọng cho việc nâng cao hiệu quả bài học nói chung, nâng cao hiệu quả BHLS ở trường phổ thông nói riêng

Những vấn đề các nhà giáo dục, giáo dục lịch sử đã giải quyết ở trên là những vấn đề có ý nghĩa quan trọng mà luận án kế thừa để làm cơ sở lí luận đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

1.3 Những vấn đề luận án tiếp tục giải quyết

Trên cơ sở tiếp thu những thành quả nghiên cứu của các công trình đi

trước, luận án sẽ tập trung giải quyết các vấn đề sau:

- Khẳng định tầm quan trọng của vấn đề nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

- Đánh giá về thực trạng DHLS nói chung, DHLS Việt Nam lớp 12 nói riêng ở trường THPT miền núi phía Bắc dựa trên kết quả điều tra Từ đó, chỉ

rõ những vấn đề của thực tiễn đặt ra cần giải quyết

- Phân tích những yêu cầu của đổi mới giáo dục, đổi mới PPDH hiện nay và đề xuất những điều kiện cần thiết để nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

- Tìm hiểu chương trình lịch sử Việt Nam (chương trình chuẩn), xác định mục tiêu, nội dung cơ bản của khoá trình lịch sử Việt Nam lớp 12; lựa chọn các hình thức tổ chức dạy học và cách thức triển khai phù hợp để đạt được mục tiêu đề ra

- Đề xuất các biện pháp sư phạm và tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định mức độ hiệu quả của các biện pháp nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 ở trên lớp trong trường THPT miền núi phía Bắc

Chương 2

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NÂNG CAO HIỆU

QUẢ BHLS VIỆT NAM LỚP 12 TRƯỜNG THPT

CÁC TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC 2.1 Cơ sở lí luận

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài

Trên cơ sở nghiên cứu những quan niệm của các nhà giáo dục trong

và ngoài nước, trong luận án chúng tôi đã đưa ra quan niệm của mình về một số khái niệm cơ bản có liên quan đến đề tài, như: bài học, BHLS, hiệu quả BHLS ở trường phổ thông, nâng cao hiệu quả BHLS ở trường phổ thông

2.1.2 Xuất phát điểm của vấn đề nâng cao hiệu quả BHLS nói chung, BHLS Việt Nam lớp 12 nói riêng ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

2.1.2.1 Yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông

Sự phát triển của xã hội hiện đại đặt ra vấn đề cấp thiết là phải đổi mới đồng bộ về mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện của quá trình dạy học ở trường phổ thông nhằm đào tạo những con người có phẩm chất, năng lực đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc Do đó, phải chú trọng nâng cao hiệu quả từng khóa trình, từng BHLS cụ thể để hình thành

về kiến thức, rèn luyện kĩ năng, tăng cường bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, góp phần phát triển toàn diện HS

2.1.2.2 Yêu cầu của công cuộc đổi mới và mục tiêu giáo dục bộ môn

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay, mô hình giáo dục “hàn lâm kinh viện” chú trọng việc truyền thụ những kiến thức lý thuyết, xa rời thực tiễn không còn thích hợp Giáo dục cần đổi mới toàn diện để đáp ứng được những yêu cầu của

sự phát triển kinh tế, xã hội và thị trường lao động Trong đó, đổi mới giáo dục phổ thông càng có vai trò quan trọng nhằm giáo dục HS phát triển toàn diện, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Bộ môn Lịch sử với chức năng và nhiệm vụ của mình góp phần tích cực vào công việc này

2.1.2.3 Đặc trưng của kiến thức lịch sử Việt Nam lớp 12 được dạy học ở trường THPT nói chung, trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc nói riêng

Kiến thức lịch sử Việt Nam lớp 12 được dạy học ở trường THPT phản ánh những sự kiện lịch sử đã xảy ra, mang tính quá khứ, cụ thể, không lặp lại;

có tính toàn diện, tính hệ thống và tính thống nhất giữa sử và luận giống các khoá trình lịch sử khác Tuy nhiên, nó có những đặc trưng riêng:

- Trong chương trình giáo dục phổ thông hiện nay, kiến thức lịch sử Việt Nam lớp 12 được trình bày cụ thể hơn so với lớp 10 và lớp 11 Vì vậy,trong quá trình tiến hành BHLS cần tạo điều kiện cho HS được trao đổi, thảo luận nhiều hơn, biết dựa vào những sự kiện lịch sử cụ thể, chính xác, đáng tin cậy để phân tích, so sánh, giải thích, đánh giá, trình bày suy nghĩ của mình

về các sự kiện, nhân vật lịch sử đó Hơn nữa, trên cơ sở phân tích các sự kiện lịch sử cụ thể, GV cố gắng bồi dưỡng cho HS một số thao tác tư duy cơ bản, từ

đó đi tới khái quát những vấn đề lịch sử để hiểu lịch sử dân tộc sâu sắc, rút ra những BHLS cần thiết cho từng thời kì

- Kiến thức lịch sử Việt Nam lớp 12 gắn liền với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, với công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Vì vậy, thông qua nội dung giảng dạy và học tập, GV cần bồi dưỡng cho HS lòng ham muốn hiểu biết về lịch sử đấu tranh cách mạng anh hùng của dân tộc; lòng yêu nước, lòng kính yêu đối với Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh, luôn tin tưởng về con đường cách mạng mà Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn

- Kiến thức lịch sử Việt Nam lớp 12 phản ánh những sự kiện lịch sử dân tộc từ năm 1919 đến năm 2000 là giai đoạn rất gần gũi với hiện tại, nhiều sự kiện đang diễn ra Vì vậy, trong quá trình tiến hành BHLS, GV cần tạo điều kiện cho HS được làm việc nhiều hơn với các nguồn sử liệu (SGK, tài liệutham khảo,…) để các em có những biểu tượng lịch sử sinh động Thông qua các hoạt động học tập, GV chú trọng rèn luyện cho HS các phương pháp học

tập phù hợp với đặc trưng môn học, góp phần nâng cao năng lực của bản thân

- Kiến thức lịch sử Việt Nam lớp 12 có liên quan trực tiếp đến nhiều sự kiện, nhân chứng, di tích lịch sử ở các tỉnh miền núi phía Bắc Bởi vậy, trong quá trình DHLS Việt Nam lớp 12 ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc,

GV cần khai thác những ưu thế của địa phương, đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học Ngoài hình thức tổ chức dạy học trên lớp, GV cần tạo điều kiện cho HS được tham quan học tập tại các di tích lịch sử, nhà bảo tàng, phòng truyền thống địa phương hoặc gặp gỡ, trao đổi với nhân chứng lịch sử, Trên

cơ sở đó, giúp HS có những biểu tượng sinh động, cụ thể về các sự kiện, hiện tượng lịch sử đang nghiên cứu, tăng hứng thú học tập bộ môn, hình thành những phẩm chất, năng lực cần thiết

2.1.2.4 Đặc điểm nhận thức kiến thức lịch sử của HS

Quá trình nhận thức của HS trong học tập lịch sử tuân theo những quy luật của sự nhận thức chung của loài người nhưng có tính đặc thù của

nó Tính đặc thù này thể hiện ở chỗ nhận thức của HS là sự nhận thức trong quá trình giáo dục, gắn với những cơ chế sư phạm nhất định, mang đặc điểm: gián tiếp, được hướng dẫn và giáo dục Việc nắm vững đặc điểm nhận thức của HS trong học tập lịch sử, giúp GV lựa chọn được nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học phù hợp để phát huy tính tích cực, độc lập nhận thức của HS, trên cơ sở đó góp phần nâng cao hiệu quả bài học

2.1.2.5 Đặc điểm tâm lí, nhận thức của HS THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

Trong những vùng miền khác nhau của các tỉnh miền núi phía Bắc đặc điểm tâm lí và năng lực nhận thức HS THPT có sự khác nhau đáng kể Về cơ bản,

HS THPT ở thành phố, thị xã, thị trấn của các tỉnh miền núi phía Bắc có đặc điểm nhận thức, tâm lý giống với HS ở vùng đồng bằng và các thành phố khác HS THPT ở vùng núi cao, vùng sâu, vùng xa của các tỉnh miền núi phía Bắc có đặc điểm tâm lý và nhận thức đặc thù Đa số các em thuộc các dân tộc ít người, bản tính nhút nhát, ngại giao tiếp, không dám thể hiện mình trước đám đông Tư duy trừu tượng và kĩ năng giao tiếp, kĩ năng sống của HS còn những hạn chế nhất định Tuy nhiên, sự phân chia các đối tượng HS theo vùng miền như trên chỉ

là tương đối Thực tế, trong cùng một khối, một lớp học vẫn có nhiều đối tượng HS khác nhau về đặc điểm tâm lí và nhận thức Điều này đặt ra vấn đề, muốn nâng cao hiệu quả BHLS đòi hỏi GV phải hiểu rõ từng đối tượng HS để xác định phương pháp, hình thức tổ chức dạy học sao cho phù hợp, không vượt quá sự cố gắng và khả năng của số đông HS Đặc biệt, trong quá trình tiến hành bài học, GV phải chú trọng hơn nữa đến việc dạy học phân hóa, giúp cho mỗi HS với sự cố gắng đúng mức có thể đạt được kết quả cao trong học tập, phát

triển năng lực và sở trường của bản thân

2.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

2.1.3.1 Vai trò

Nâng cao hiệu quả từng BHLS là cơ sở để nâng cao chất lượng bộ môn, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay Hơn nữa, trong bối cảnh tình hình thế giới và trong nước có nhiều diễn biến phức tạp, nâng cao hiệu quảBHLS Việt Nam lớp 12 ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc có vai trò quan trọng đối với việc giáo dục thái độ, tư tưởng, tình cảm, đạo đức cho HS, đặc biệt là ý thức về chủ quyền lãnh thổ Tổ quốc Những con người thật, việc làm thật, những bài học kinh nghiệm của lịch sử dân tộc trong quá khứ sẽ có tác dụng giáo dục, bồi dưỡng cho HS tình yêu quê hương đất nước, trách nhiệm của công dân Từ đó, các em biết đấu tranh chống lại những âm mưu, hành động phá hoại của các thế lực thù địch; biết tu dưỡng rèn luyện, học tập, lao động tốt hơn góp phần xây dựng, bảo vệ vững chắc biên cương của Tổ quốc

2.1.3.2 Ý nghĩa

* Về hình thành kiến thức: Nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12

sẽ góp phần làm phong phú kiến thức lịch sử dân tộc cho HS Trên cơ sở những biểu tượng cụ thể, HS hiểu sâu hơn về bản chất của các sự kiện lịch sử,hình thành các khái niệm, rút ra quy luật, BHLS,

* Về kĩ năng: Nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp 12 sẽ góp phần

rèn luyện cho HS các kĩ năng cần thiết, như: kĩ năng phân tích, so sánh, đánh giá, tổng hợp, hệ thống hóa sự kiện lịch sử; quan sát, phát hiện vấn đề, giải quyết các vấn đề và bồi dưỡng năng lực tự học,

* Về thái độ, tư tưởng, tình cảm: Nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam

lớp 12 góp phần bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, hình thành, phát triển các thành phần nhân cách, tăng hứng thú học tập bộ môn cho HS miền núi

2.2 Thực tiễn DHLS Việt Nam lớp 12 trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

* Về ưu điểm: Phần lớn GV lịch sử ở trường THPT các tỉnh miền núi

phía Bắc đã nhận thức được tầm quan trọng của việc nâng cao hiệu quả BHLS,

có ý thức đổi mới phương pháp tiến hành bài lên lớp, bám sát chuẩn kiến thức

kĩ năng để giúp cho HS nắm vững kiến thức cơ bản của bài

*Về hạn chế: Trong các giờ học, GV thường ôm đồm, nhồi nhét kiến

thức hoặc tóm tắt lại nội dung SGK một cách khô khan, không có hình ảnh minh họa GV ít nêu vấn đề để HS trao đổi, thảo luận, ít gắn bài học với thực tiễn cuộc sống Nhìn chung, HS học tập còn thụ động Hầu hết HS dân tộc

thiểu số đều gặp khó khăn về ngôn ngữ khi giao tiếp và học tập; kĩ năng học tập cơ bản còn yếu Vốn tiếng Việt của các em nghèo, nhiều em đọc chậm, phát âm tiếng Việt chưa chuẩn, viết sai lỗi chính tả Tư duy của các em thiên

về tư duy cụ thể; khả năng phân tích, tổng hợp, khái quát, lập luận, nhận xét các sự kiện, các vấn đề lịch sử còn hạn chế Do chưa được GV hướng dẫn phương pháp học tập bộ môn cụ thể nên HS thường lúng túng khi tự học ở nhà

* Nguyên nhân của những hạn chế: Do quan niệm sai lệch về “môn

chính”, “môn phụ” trong trường THPT; cơ sở vật chất, thiết bị dạy học ở nhiều trường vùng cao, vùng sâu, vùng xa còn thiếu; sự bảo thủ, lạc hậu về PPDH của GV; HS có thói quen học tập thụ động; việc kiểm tra, thi cử chưa khuyến khích cách học thông minh, sáng tạo của HS,…

Từ cơ sở lí luận và thực trạng trên chúng tôi thấy rằng việc nghiên cứu tìm ra những biện pháp để xác định nội dung kiến thức, lựa chọn hình thức, PPDH phù hợp với điều kiện thực tế của trường THPT ở miền núi phía Bắc sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bài học trong DHLS Việt Nam lớp 12 Vì vậy, ở chương 3, trên cơ sở phân tích vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của chương trình lịch sử Việt Nam lớp 12 (chương trình chuẩn) chúng tôi gợi mở những biện pháp về xác định nội dung kiến thức, lựa chọn hình thức tổ chức dạy học

để góp phần nâng cao hiệu quả BHLS ở khóa trình này

Chương 3 XÁC ĐỊNH MỨC ĐỘ NỘI DUNG KIẾN THỨC VÀ LỰA CHỌN HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ BHLS VIỆT NAM LỚP 12 TRƯỜNG THPT CÁC TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC 3.1 Khái quát vị trí, mục tiêu và nội dung cơ bản của chương trình lịch sử Việt Nam lớp 12 (chương trình chuẩn)

Luận án đã xác định vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của chương trình lịch sử lớp 12 (chương trình chuẩn)

3.2 Những điều kiện cần thiết để nâng cao hiệu quả BHLS Việt Nam lớp

12 trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc

Đối với GV bộ môn: phải được đào tạo chu đáo, có đủ phẩm chất và

năng lực để thiết kế, tổ chức, điều khiển quá trình học tập của HS; phải quan tâm, chia sẻ những khó khăn, vướng mắc của HS, có biện pháp hỗ trợ các em khi cần thiết,

Đối với HS: phải xác định đúng nhiệm vụ học tập, chăm chỉ, nỗ lực

vượt khó vươn lên để học tập hiệu quả hơn

Đối với nhà trường: cần xây dựng môi trường giáo dục thân thiện, tạo

điều kiện thuận lợi cho HS được tham gia các hoạt động học tập; khuyến khích

GV học tập để nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm; phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương, cộng đồng xã hội thực hiện tốt công tác

xã hội hóa giáo dục, tăng cường đầu tư về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học,

Đối với gia đình, cộng đồng xã hội: Gia đình phải có trách nhiệm phối

hợp chặt chẽ với nhà trường và xã hội trong việc quản lí, giáo dục HS Xã hội cần có nhận thức đúng về vai trò của bộ môn Lịch sử đối với việc giáo dục thế

hệ trẻ; có chính sách hỗ trợ cho HS và GV ở vùng đặc biệt khó khăn của các tỉnh miền núi phía Bắc, tạo ra động lực bên trong cho người dạy và người học Các cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể xã hội, cũng cần tạo điều kiện thuận lợi để nhà trường, GV bộ môn mở rộng hình thức tổ chức dạy học ra ngoài khuôn khổ lớp học

Tóm lại, để nâng cao hiệu quả BHLS cần có những điều kiện cần và đủ Theo chúng tôi, những điều kiện nêu trên mới là những điều kiện cần Về lâu dài, cần tạo ra những điều kiện cần và đủ để GV tích cực đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục bộ môn

3.3 Về mức độ kiến thức

3.3.1 Xác định mức độ kiến thức cơ bản, phù hợp đối tượng HS

Khi tiến hành BHLS, GV phải căn cứ vào chuẩn kiến thức, kĩ năng của Chương trình Lịch sử THPT và sơ đồ Đairi để lựa chọn những kiến thức cơ bản, vừa sức HS, tránh quá tải nhưng cũng không hạ thấp nội dung, cắt xén chương trình Xác định kiến thức cơ bản, vừa sức HS, đòi hỏi GV phải nắm chắc đặc điểm nhận thức, trình độ tư duy của HS, điều kiện dạy học thực tế của địa phương GV cần lưu ý, cùng một bài học, ở những đối tượng HS khác nhau, việc lựa chọn đơn vị kiến thức, mức độ kiến thức cần cung cấp cho HS cũng phải khác nhau Ở trường THPT vùng núi cao, vùng sâu, vùng xa, năng lực nhận thức của HS hạn chế, vì thế trong mỗi bài học GV phải giúp HS nắm vững kiến thức cơ bản, tối thiểu theo chuẩn chương trình cấp học Ở đây, sự linh hoạt, sáng tạo, kiên trì của GV cần được phát huy

3.3.2 Thiết kế nội dung BHLS sinh động, hấp dẫn để tạo hứng thú học tập cho HS

* Thiết kế nội dung bài học sinh động, hấp dẫn

Nội dung bài học thiết kế theo cách này được xây dựng trên cơ sở kiến thức lịch sử cơ bản của bài viết trong SGK, song được cụ thể hóa bằng những hình ảnh, tài liệu sinh động Thông thường nội dung bài học được thiết kế thành ba phần như sau:

- Mở đầu: Giới thiệu chủ đề nghiên cứu (Sự kiện xảy ra khi nào? Ở đâu? Trong bối cảnh nào?) Để tập trung sự chú ý của HS, cách giới thiệu phải