Đây là sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp hướng dẫn học sinh phát hiện và chữa lỗi câu trong phân môn Luyện từ và câu Lớp 5. Dài 17 trang rất hay. I. Lí do chọn đề tài Trong Tiếng Việt, từ và câu là một bình diện quan trọng của ngôn ngữ, bên cạnh bình diện về phong cách giao tiếp. Nó bao gồm tất cả những quy tắc: cấu tạo từ; biến đổi từ; kết hợp thành cụm từ, câu (đơn vị nhỏ nhất có thể thực hiện chức năng giao tiếp) cả quy tắc liên kết câu để tạo thành đơn vị lớn hơn là đoạn văn và văn bản. Từ và câu có chức năng chi phối việc sử dụng các đơn vị ngôn ngữ để tạo thành lời nói, làm cho ngôn ngữ thực hiện được chức năng của mình là “công cụ giao tiếp” trong đời sống xã hội......
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lí do chọn đề tài
Trong Tiếng Việt, từ và câu là một bình diện quan trọng của ngôn ngữ,
bên cạnh bình diện về phong cách giao tiếp Nó bao gồm tất cả những quy tắc: cấu tạo từ; biến đổi từ; kết hợp thành cụm từ, câu (đơn vị nhỏ nhất có thể thực hiện chức năng giao tiếp) cả quy tắc liên kết câu để tạo thành đơn vị lớn hơn là
đoạn văn và văn bản Từ và câu có chức năng chi phối việc sử dụng các đơn vị
ngôn ngữ để tạo thành lời nói, làm cho ngôn ngữ thực hiện được chức năng của
mình là “công cụ giao tiếp” trong đời sống xã hội Từ và câu có vai trò quan
trọng trong việc tạo lập văn bản và hướng dẫn học sinh thực hiện các kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết Nó còn là yếu tố quan trọng để phát triển năng lực trí tuệ, những phẩm chất tốt đẹp của người học sinh Vì vậy, vai trò của phân môn
Luyện từ và câu đã quy định tầm quan trọng của việc dạy – học Tiếng Việt
trong trường Tiểu học đặc biệt là giúp học sinh biết cách sử dụng các từ ngữ chính xác Nói, viết phải thành câu thì người nghe, người đọc mới hiểu hết nội dung cần thông báo, đảm bảo tính thẩm mĩ trong khi giao tiếp
Ngay từ những ngày đầu đến trường, học sinh đã được làm quen với việc
học từ và câu một cách có hệ thống Dạy tiếng Việt cũng là dạy tiếng mẹ đẻ Vì
vậy, trước khi đến trường các em đã có sẵn một vốn từ ngữ (lời nói) của học sinh, điều đó cũng giúp cho các em nắm bắt được những kiến thức cơ bản, cần thiết, vừa sức; dần dần trang bị cho các em hệ thống những khái niệm, sự hiểu biết về ngôn ngữ, quy luật của nó Trên cơ sở đó, các em nắm được: Quy tắc chính tả, dấu câu, nắm chuẩn văn hoá lời nói Đồng thời rèn luyện tư duy và giáo dục thẩm mĩ trong giao tiếp cho học sinh thông qua ngôn ngữ nói và ngôn
ngữ viết Tuy nhiên việc dùng sai từ hoặc đặt câu không đúng là một hiện
Trang 2tượng khá phổ biến đối với học sinh Tiểu học Dùng từ sai làm cho câu văn tối
nghĩa, nhạt nhẽo, sai ý, khiến người đọc, người nghe hiểu lầm, hiểu không hết
ý trình bày
Nhìn lại thực trạng vấn đề dạy và học phân môn Luyện từ và câu ở trường
Tiểu học nói chung và ở lớp 5A tôi đang dạy nói riêng Bản thân tôi cũng như đồng nghiệp của mình gặp nhiều khó khăn trong vấn đề dạy của giáo viên và
học của học sinh, nhất là dạng bài tập Phát hiện và chữa lỗi trong câu cho học sinh lớp 5 Nhiều khi tôi và các đồng nghiệp của mình tranh cãi về vấn đề: Xác
định đáp án cho một đề thi hay đưa ra một lời giải đáp cho một bài tập dạng:
Xác định chỗ sai và chữa lại cho đúng những câu đã cho sẵn, rồi còn nhiều vấn
đề băn khoăn, thắc mắc ở học sinh lớp tôi, khiến bản thân tôi cứ day dứt vì chưa tìm ra biện pháp giải quyết những thắc mắc của các em xoay quanh vấn đề
Chữa lỗi dùng từ sai trong câu Những câu hỏi mà lúc nào tôi cũng băn khoăn:
Dạy như thế nào cho các em nắm được kiến thức cơ bản của dạng bài tập này? Làm thế nào để giúp học sinh dễ hiểu bài và có hứng thú học tập? Dạy thế nào
để các em có những hiểu biết thiết thực trong nghe, nói, đọc, viết? Luôn là những trăn trở trong tôi
Là giáo viên dạy Tiểu học, đã nhiều năm dạy lớp 5, bản thân tôi đã tự giác học hỏi, tìm tòi để rồi chính mình đúc rút được kinh nghiệm, có được những biện pháp cụ thể giúp học sinh của mình tiếp nhận được kiến thức đầy đủ
và chính xác về nội dung dạng bài tập Phát hiện và chữa lỗi trong câu phân môn Luyện từ và câu Tiếng Việt 5 Nhân dịp này tôi xin được trình bày những
vấn đề mà bản thân đã làm được với đề tài: Một số biện pháp hướng dẫn học sinh phát hiện và chữa lỗi câu trong phân môn Luyện từ và câu Lớp 5.
II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.
Trang 3Năm học 2011 – 2012 tôi được phân công dạy lớp 5A Số học sinh của lớp là 27 em, trong đó có 13 em nữ và 14 em nam Chất lượng học tập của các
em tương đối đồng đều ở tất cả các môn học Phần lớn các em đều là những học sinh chăm ngoan, ham học, biết vâng lời thầy cô Bên cạnh đó, các bậc phụ huynh cũng rất quan tâm tới việc học của con em mình
Đầu năm học, sau những lần trò chuyện, tâm sự, hay những câu chuyện vui giữa tôi và các em, qua thực hành giao tiếp, qua hỏi đáp….tôi nhận thấy ở các em có một nhược điểm gần giống nhau đó là: Khi trò chuyện với thầy cô và các bạn dù các em rất lễ phép, thưa gửi đầy đủ nhưng nói năng chưa gọn, có thể dùng chưa đúng một vài từ ngữ hay nói câu thiếu chủ ngữ Qua việc giảng dạy, tôi cũng nhận thấy không chỉ khi nói các em mới mắc các lỗi trên mà khi viết các em cũng mắc các lỗi tương tự
Để năm bắt thực trạng một cách khách quan và khoa học tôi tiến hành khảo sát chất lượng sử dụng từ ngữ trong câu của học sinh do lớp tôi phụ trách
* Thời gian khảo sát: Tuần 4 của tháng 9 năm 2012 (trong giờ học tăng
buổi)
* Đối tượng khảo sát: Bài làm của 27 em học sinh lớp 5A
* Nội dung khảo sát: Tổ chức cho học sinh làm bài kiểm tra với đề bài khảo
sát như sau:
Các dạng đề bài khảo sát (lần đầu) như sau:
Đề 1: (Thời gian làm bài 35 phút) Đề bài gồm 4 dạng câu hỏi khác nhau.
Câu 1: Hãy viết một câu đơn bình thường nói về việc học tập của em.
Câu 2: Em của em đang học trường mầm non Em hãy nói 2 câu văn tập cho em
của em khi đi học về biết chào bố, mẹ, ông, bà…
Trang 4Câu 3: Viết một đoạn hội thoại gồm 4 – 5 câu có nội dung: em đang trao đổi với
thầy giáo về một bài toán
Câu 4: Viết 2 câu:
+ Một câu có vị ngữ là động từ
+ Một câu có vị ngữ là tính từ
Đề 2 (Thời gian làm bài 35 phút)
Câu 1: Theo em từ dùng sai trong các câu sau là từ nào? Vì sao sai? Hãy chữa
lại cho đúng:
+ Dòng sông quê em bốn mùa nước chảy hiền từ
+ Con chó nhà em có bộ lông đen đủi rất mượt
+ Sau một ngày làm việc tất bật, tối về dưới ánh trăng vàng, bà con làng tôi cùng nhau yên nghỉ tâm sự
Câu 2: Hãy chỉ ra các chỗ sai trong các câu sau và chữa lại cho đúng:
+ Sáng mai, khoảng 7 giờ 30 phút Lớp 5A làm lao động quét sân trường + Chiều nay lớp em đi lao động Sáng mai đi học ngoại ngữ
+ Trong cuộc thảm sát tàn khốc ấy chỉ có mười người may mắn sống sót được nhờ ba phi công Mĩ có lương tâm tiếp cứu ba phi công ấy là Tôm – xơn Côn – bơn và An - đrê – ốt – ta
Kết quả thu được như sau:
Trang 5Kết quả khảo sát đã phản ánh đúng như nhận định ban đầu Các em mắc lỗi chủ yếu ở 3 dạng sau:
+ Dạng 1: Lỗi dùng từ sai do không hiểu nghĩa
+ Dạng 2: Lỗi về cấu tạo ngữ pháp trong câu
+ Dạng 3: Lỗi về sử dụng dấu câu
Tôi nhận thấy việc dùng từ sai trong câu (dẫn đến câu sai) của học sinh là
do nhiều nguyên nhân nhưng chủ yếu là do những nguyên nhân cơ bản như: không nắm được nghĩa của từ, nguyên tắc kết hợp từ, phong cách ngôn ngữ văn bản do vốn từ nghèo, khả năng huy động và lựa chọn từ còn hạn chế, học từ theo kiểu truyền khẩu, bắt chước nên không nắm chắc, hiểu kĩ Điều này là một vấn đề khiến tôi phải trăn trở nhiều Để giúp học sinh khắc phục được những lỗi trên không
phải là dễ dàng ngày một ngày hai mà là cả một quá trình tìm tòi, nghiên cứu, vận dụng biện pháp riêng của mình
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Các giải pháp thực hiện
Tôi tự đề ra cho mình một quyết tâm lớn: Mình phải có trách nhiệm giúp
các em khắc phục được các lỗi trên thì việc học phân môn Luyện từ và câu mới
đạt kết quả tốt
Bản thân tôi nhận thấy để giúp được các em biết cách phát hiện và chữa một số lỗi sai trong câu, giáo viên phải hiểu và nắm vấn đề để giúp các em hiểu, nắm các nguyên tắc sử dụng từ ngữ, luyện viết câu, tạo lập văn bản
Một là: Áp dụng nguyên tắc giao tiếp.
Trang 6Giao tiếp là một quá trình hoạt động trao đổi thông tin giữa người nói và người nghe nhằm đạt được một mục đích nào đó Thông thường, giao tiếp trải qua ba trạng thái:
1 Trao đổi thông tin tiếp xúc tâm lý
2 Hiểu biết lẫn nhau
3 Tác động và ảnh hưởng lẫn nhau
Nguyên tắc giao tiếp là hệ thống những quan điểm chỉ đạo, định hướng thái độ hành vi ứng xử, đồng thời chỉ đạo việc lựa chọn các phương pháp, phương tiện giao tiếp của cá nhân Nó được hình thành từ thói quen, từ vốn sống kinh nghiệm cá nhân và được rèn luyện trong thực tế
Nguyên tắc giao tiếp còn gọi là nguyên tắc phát triển lời nói hay nguyên tắc gắn liền lí thuyết với thực hành
Dạy cho các em biết sử dụng tiếng mẹ đẻ coi như nó là một công cụ giao tiếp Dùng ngôn ngữ để trao đổi tư duy tình cảm, vận hành giao tiếp để sử dụng ngôn ngữ làm phương tiện nghe, nói, đọc, viết kể cả học sinh tiếp nhận kiến thức trong giờ học Đảm bảo sự thống nhất giữa lí thuyết và thực hành với mục đích hình thành khả năng và năng lực giao tiếp
Vì thế, đối với việc giúp học sinh nắm nguyên tắc này: Từng giờ, từng
phút trong tiết Luyện từ và câu bản thân tôi luôn luôn phải tự đặt ra cho mình
các câu hỏi: Mình phải làm gì để giúp học sinh nghe, nói, đọc viết được? Sử dụng nó như thế nào trong giao tiếp? Tôi chọn đơn vị câu là trục chính vì: Câu
là đơn vị giao tiếp tự nhiên nhỏ nhất (đơn vị nhỏ nhất có thể hành động trong đơn vị lớn hơn) Tôi còn giúp các em nắm nguyên tắc ngữ pháp bên cạnh hệ thống khái niệm Sử dụng quy tắc chính tả, quy tắc sử dụng dấu câu, viết hoa, ngữ điệu khi nói, đọc hết câu phải nghỉ hơi, đọc đúng ngữ điệu câu chia theo mục đích nói
Trang 7Hai là: Áp dụng nguyên tắc trực quan.
Để nâng cao hiệu quả giờ dạy, người dạy nên sử dụng trực quan trong dạy từ và câu Trực quan không phải chỉ là những đồ vật thật, biểu bảng… mà
là tất cả các yếu tố trực quan có khả năng tác động lên giác quan Ngay cả lời nói của giáo viên, cách dùng từ cũng cần lựa chọn chính xác và xúc tích vì đó cũng là một mẫu đối với học sinh
Ba là: Áp dụng nguyên tắc đảm bảo tính thống nhất giữa ý nghĩa và hình thức trong khi dạy Luyện từ và câu.
Chương trình bao giờ cũng có cấu trúc đồng tâm, một khái niệm phải đưa
ra nhiều lần Lần đầu tiên đưa ra khái niệm hướng đến làm quen khái niệm chứ không hướng mở ra toàn bộ nội dung khái niệm Đầu tiên chỉ để cho học sinh nhận ra những dấu hiệu dễ tác động vào trực quan của các em, lần sau sẽ hướng vào dấu hiệu mới, dần dần mở ra toàn bộ nội dung khái niệm
Khi tạo lập văn bản, không phải học sinh nào cũng phát hiện ra lỗi và chữa lỗi về dùng từ trong các bài văn của mình cũng như của người khác Vì vậy giáo viên phải hướng dẫn học sinh cách nhận diện lỗi dùng từ, tìm nguyên nhân mắc lỗi và biết cách chữa lỗi Từ đó học sinh mới biết cách tránh lỗi về từ trong khi tạo lập văn bản
II Những biện pháp cụ thể.
Để vận dụng tốt các nguyên tắc trên, tôi thường xuyên quan tâm hướng dẫn các em tự phát hiện các lỗi trong câu của mình cũng như của bạn và đưa ra cách chữa lại các lỗi đó Tôi cũng cho các em thực hành nhiều các bài tập xoay quanh 3 dạng bài trên với quy trình chủ yếu như sau:
1 Giáo viên sưu tầm đưa ra các lỗi (các lỗi có thể là trong một câu do giáo viên đưa ra hoặc các lỗi trong các câu của học sinh viết, nói)
Trang 82 Hướng dẫn học sinh phát hiện ra lỗi.
3 Hướng dẫn học sinh cách chữa lỗi
1 Hướng dẫn học sinh phát hiện và chữa lỗi khi dạy phân môn Luyện từ và câu.
Trong các tiết dạy Luyện từ và câu là phân môn mà có nhiều điều kiện để
thực hiện quyết tâm của mình, tôi luôn quan tâm hướng dẫn các em phát hiện ra lỗi và chữa lỗi
Ví dụ 1: Khi hướng dẫn bài tập 3 (Viết một đoạn văn tả một cảnh đẹp của quê em hoặc nơi em ở) trong bài: Mở rộng vốn từ: Thiên nhiên – Tiếng Việt 5 Tuần 9 Có học sinh đã viết: “Quê em là một vùng đồng bằng Nơi đây có cánh đồng rộng thênh thang….”
Tôi đã yêu cầu các em tìm ra lỗi trong câu trên Học sinh phát hiện được
đó là lỗi dùng từ “thênh thang” sai Sở dĩ có lỗi này là do học sinh không hiểu
hết nghĩa của từ “thênh thang” Tôi yêu cầu một số học sinh nêu cách hiểu của mình về từ này “Thênh thang” có nghĩa là rộng rãi, thoáng đãng, gây cảm giác không có gì làm cho các hoạt động bị vướng và nó cũng chỉ các nơi cao ráo
Qua đó giáo viên chốt cho học sinh, người ta có thể nói: Con đường rộng thênh thang Ngôi nhà rộng thênh thang Chứ không nói: Cánh đồng rộng thênh thang
Ví dụ 2: Khi tả về người mẹ đang cấy lúa giữa trưa tháng sáu nóng bức (ở BT2 - Ôn tập về từ loại – Tuần 14) có em đã viết: “… Khi nước ở các thửa ruộng nóng như có ai nấu lên….”
Thường thì học sinh không để ý từ “khi” nên cho là câu đã hoàn chỉnh Tôi đã hướng dẫn: Có từ “khi” đứng dầu hoặc từ “ấy” đứng sau thì đó mới chỉ
là bộ phận trạng ngữ chứ chưa phải là câu
Hướng dẫn cách chữa lại là:
+ Cách 1: Bỏ từ “khi”
Trang 9+ Cách 2: Thêm cụm chủ – vị vào sau trạng ngữ trên.
Ngoài ra khi tạo lập một văn bản thì việc dùng dấu câu chính xác để người đọc không hiểu lệch lạc, thiếu hay sai nội dung văn bản cần truyền tải cũng là một vấn đề cần phải chú ý cho các em Trong một câu nếu ngắt câu theo cách này thì hiểu thế này còn nếu ngắt câu theo một cách khác lại có thể hiểu khác
Ví dụ 3: Em có thể hiểu câu sau đây theo những cách nào?
Công việc nhà chồng chị lo liệu tất cả
Học sinh đã nêu được các cách hiểu như sau:
+ Cách1: Công việc nhà chồng, chị lo liệu tất cả
+ Cách 2: Công việc nhà, chồng chị lo liệu tất cả
+ Cách 3: Công việc, nhà chồng chị lo liệu tất cả
Giáo viên chốt các cách hiểu của các em là đúng và giải thích thêm:
+ Cách1: Công việc nhà chồng, chị lo liệu tất cả Người đọc sẽ nghĩ đến một người phụ nữ đảm đang gánh vác mọi công việc nhà chồng
+ Cách 2: Công việc nhà, chồng chị lo liệu tất cả Người đọc sẽ nghĩ đến một người nam giới biết chăm lo cho gia đình mình
+ Cách 3: Công việc, nhà chồng chị lo liệu tất cả Người đọc nghĩ đến một công việc lớn nào đó mà cả gia đình nhà người con trai lo liệu
2 Hướng dẫn học sinh phát hiện và chữa lỗi khi dạy các phân môn khác.
Khi dạy các phân môn khác tôi cũng luôn chú ý để sửa lỗi cho các em,
nhất là ở phân môn Tập làm văn và phân môn Tập đọc
Khi dạy Tập làm văn (Trả bài viết), tôi thường đưa ra các câu chứa lỗi,
yêu cầu học sinh tìm lỗi trong câu đó và tìm ra đáp án thay thế
Trang 10 Ví dụ: Khi làm bài văn về tả một con vật mà em yêu thích Do thiếu hiểu biết
về kiến thức thực tế có học sinh đã viết: “Con lợn nhà em mới to hơn trái dưa hấu mà đã nặng đến tám mươi ki-lô-gam.”
Trên thực tế không ai so sánh con lợn to hơn trái dưa hấu mà lại nặng tới tám mươi ki-lô-gam Đây là những câu chứa đựng nội dung không phù hợp với hiện thực khách quan, phản ánh sai hiện thực do dùng từ sai Tôi đưa ra và hướng cho các em 2 cách sửa:
+ Cách 1: Nếu thực sự con lợn nhà em chỉ to hơn quả dưa hấu thì không thể nặng tới tám mươi ki-lô-gam được Em phải sửa trọng lượng của con lợn khoảng 20 – 25 ki-lô-gam
+ Cách 2: Nếu thực sự con lợn nhà em nặng tám mươi ki-lô-gam (theo sự phán đoán của người lớn) thì em không thể so sánh với quả dưa hấu Em có thể sửa lại câu: “Em nghe bố nói: Con lợn nhà em nặng tới tám mươi ki-lô-gam”
Khi dạy Tập đọc, nhiều học sinh trả lời câu hỏi tìm hiểu bài nói thiếu chủ ngữ
Ví dụ: Trong bài: Người gác rừng tí hon, thầy giáo hỏi: Theo lối ba vẫn đi
tuần rừng, bạn nhỏ đã phát hiện được điều gì?
Học sinh trả lời: Thưa thầy, phát hiện được những dấu chân người lớn hằn trên đất Câu trả lời của học sinh thiếu hẳn bộ phận chủ ngữ Tôi yêu cầu học sinh đó trả lời lại và nói đầy đủ câu: “Thưa thầy, theo lối ba vẫn đi tuần rừng, bạn nhỏ phát hiện được những dấu chân người lớn hằn trên đất.”
Khi dạy Chính tả, một số học sinh dùng dấu câu không đúng.
Ví dụ: Trong bài Chính tả Tuần 23 (Nhớ - Viết) bài: Cao Bằng có HS đã
viết: Cao Bằng, rõ thật cao.
Tôi hướng dẫn các em: Đây là câu thể hiện cảm xúc nên cuối câu phải
dùng dấu chấm cảm Vì vậy chúng ta cần sửa lại: Cao Bằng, rõ thật cao !