Mà đối với học sinh lớp 8, 9 THCS thì việc được sử dụng thí nghiệm để nhận thức lại vô cùng quan trọng vì ở lứa tuổi này các em đang rất tò mòham thích khám phá những cái mới...Vì vậy ph
Trang 1PHẦN I : MỞ ĐẦU
I Lý do chọn đề tài:
Để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của nền giáo dục nói chung vàcủa bộ môn nói riêng, vấn đề quan trọng hàng đầu đặt ra với các trường lànâng cao chất lượng dạy và học Vì vậy nhiệm vụ của người giáo viên làphải bồi dưỡng năng lực nhận thức, hình thành kĩ năng và vận dụng kiếnthức một cách sáng tạo, linh hoạt cho học sinh Đồng thời phải tự bồidưỡng trình độ chuyên môn, đổi mới phương pháp dạy học để nâng caochất lượng dạy và học đáp ứng nhu cầu thực tiễn
Trong những năm gần đây ngành giáo dục cả nước đang tiến hànhtừng bước công cuộc thay sách giáo khoa cho các khối lớp Trong các mônhọc khối lớp 8, 9 có môn hóa học cũng được thay đổi tương đối nhiều vềcấu trúc, nội dung sách, hình thức trình bày, số tiết học… và thấy rất rõ là
số tiết luyện tập, thực hành tăng lên đáng kể, số tiết lý thuyết có thí nghiệmtăng, số thí nghiệm trong một tiết học lý thuyết, thực hành cũng tăng lên rõrệt Nói chung sách giáo khoa mới rất chú trọng đến thực hành thí nghiệmđiều này khác hẳn với sách giáo khoa cũ Và để thích ứng được với các nộidung trên thì giáo viên cũng phải thay đổi “cách dạy học” sao cho phù hợpvới nội dung của sách giáo khoa mới mà mấu chốt là đổi mới phương phápdạy học Nên ở các trường học hiện nay đang rất tích cực thực hiện nhiệm
vụ đổi mới phương pháp dạy và học để góp phần đưa nền giáo dục củanước ta ngày càng hiện đại đáp ứng được nhu cầu công nghiệp hóa – hiệnđại hóa đất nước
Trong trường phổ thông Hóa học là một trong những môn học cơ bản,giữ vai trò quan trọng trong việc thưc hiện mục tiêu giáo dục- đào tạo củanhà trường Để đáp ứng yêu cầu đào tạo lớp người năng động, sáng tạo, đẩynhanh sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước thì đội ngũ giáoviên phải quyết tâm đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoáhoạt động học tập của học sinh, lấy học sinh làm trung tâm Đổi mớiphương pháp dạy học gồm:
- Đổi mới mục tiêu dạy học hoá học
- Đổi mới hoạt động dạy của giáo viên
- Đổi mới hoạt động học của học sinh
Trang 2- Đổi mới các hình thức tổ chức dạy học.
- Sử dụng các phương tiện dạy học theo hướng tích cực
Trong các phương pháp dạy học tích cực bộ môn hoá học có phương
phương pháp đặc thù của hoá học.Phương pháp này rất quan trọng trongviệc hình thành năng lực nhận thức, năng lực hành động, năng lực thíchứng, năng lực giải quyết vấn đề mà mục tiêu giáo dục đã đề ra
Mà đối với học sinh lớp 8, 9 THCS thì việc được sử dụng thí nghiệm
để nhận thức lại vô cùng quan trọng vì ở lứa tuổi này các em đang rất tò mòham thích khám phá những cái mới Vì vậy phương pháp sử dụng thínghiệm hoá học để dạy học tích cực là một phương pháp được đánh giá rấtcao, phương pháp này giúp các em hình thành năng lực, hình thành thế giớiquan học sinh nhớ kiến thức lâu hơn, sâu hơn, học sinh tự phát hiện, giảiquyết một cách chủ động, sáng tạo các vấn đề học tập và các vấn đề thực tếcuộc sống có liên quan tới hoá học Vậy dạy các bài học có thí nghiệm thìgiáo viên dạy như thế nào? Học sinh nghiên cứu như thế nào? Đây là câuhỏi không phải của riêng tôi mà là câu hỏi chung cho tất cả các giáo viênđang dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông Với những suy nghĩ trên tôi
đã mạnh dạn nghiên cứu đề tài: Sử dụng thí nghiệm hoá học để dạy học
tích cực.
II Mục đích nghiên cứu.
Qua điều tra về thực trạng giáo viên dạy môn hoá học ở các trườngtrung học cơ sở về thiết kế thí nghiệm theo hướng nghiên cứu đều cho làkhó thực hiện được vì cơ sở vật chất còn thiếu, một số đồ dùng, dụng cụ thínghiệm chưa đảm bảo an toàn Nhưng để nâng cao chất lượng dạy và họcthì theo tôi trong các tiết học lý thuyết có thí nghiệm chúng ta phải khắcphục để thiết kế các thí nghiệm theo hướng nghiên cứu là tốt nhất
III Nhiệm vụ nghiên cứu.
học tích cực ))
))
III Phương pháp nghiên cứu.
Trang 3- Đọc và nghiên cứu tài liệu tham khảo.
- Nghiên cứu cơ sở lý thuyết
- Thực nghiệm sư phạm qua giảng dạy
- Dự giờ rút kinh nghiệm, trao đổi kinh nghiệm, học hỏi đồng nghiệp
PHẦN II: NỘI DUNG
I Lý thuyết.
Trong dạy học hoá học thí nghiệm hoá học được sử dụng chủ yếu lànguồn kiến thức để học sinh tìm tòi phát hiện những tri thức cần lĩnh hộivới yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực thìcần hạn chế sử dụng thí nghiệm cũng như các phương tiện trực quan đểchứng minh cho lời giảng Các thí nghiệm do học sinh thực hiện nhằm mụctiêu nghiên cứu hoặc kiểm tra giả thuyết Các thí nghiệm biểu diễn của giáoviên cần thực hiện theo hướng nghiên cứu
Vậy sử dụng thí nghiệm như thế nào để tích cực hoá được hoạt đôngcủa học sinh Trong dạy học, thí nghiệm hoá học được sử dụng theo cáccách khác nhau để đạt được mục đích dạy học tích cực theo các hình thức:
- Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên theo hướng nghiên cứu
- Thí nghiệm nghiên cứu do học sinh thực hiện
- Thí nghiệm kiểm chứng để kiểm tra những dự đoán, những suyđoán lý thuyết
- Thí nghiệm đối chứng nhằm giúp cho việc rút ra các kết luận mộtcách đầy đủ, chính xác hơn về một quy tắc, một khái niệm…
* Mức 2 ( tích cực): Nhóm học sinh quan sát thí nghiêm biểu diễn củagiáo viên hoặc học sinh, mô tả hiện tượng, giải thích, nhận biết sản phẩm
Trang 4và viết các phương trình hoá học Từ đó học sinh rút ra nhận xét về tínhchất hoá học, quy tắc, định luật…
* Mức 3 (tương đối tích cực): Nhóm học sinh làm thí nghiệm để chứngminh cho một tính chất, quy tắc, định luật hoặc điều đã biết
* Mức 4 (ít tích cực): Học sinh quan sát thí nghiệm do giáo viên biểudiễn để chứng minh cho một tính chất, quy tắc, định luật hoặc điều đã biết Như vậy việc sử dụng thí nghiệm được coi là tích cực khi thí nghiệmđược coi là nguồn kiến thức để học sinh khai thác tìm kiếm kiến thức mớidưới nhiều hình thức khác nhau Với dạng thí nghiệm chứng minh tính chất
dù là do giáo viên biểu diễn hoặc nhóm học sinh thực hiện đều được đánhgiá là ít tích cực nhất Hình thức thí nghiệm nghiên cứu do giáo viên biểudiễn hoặc do học sinh hay nhóm học sinh tiến hành đều được đánh giá là cómức độ tích cực cao.Vậy hãy xem xét việc sử dụng thí nghiệm dưới cáchình thức này
1. Sử dụng thí nghiệm hoá học theo phương pháp nghiên cứu.
Phương pháp nghiên cứu trong dạy học hoá học có giá trị đức trí tolớn vì nó dạy học sinh tư duy, độc lập, tự lực, sáng tạo và có kĩ năng nghiêncứu tìm tòi Phương pháp này giúp học sinh nắm kiến thức vững chắc, sâusắc, phong phú cả về lý thuyết lẫn thực tiễn Khi sử dụng phương phápnghiên cứu hoạt động của giáo viên bao gồm: Nêu thí nghiệm cần nghiêncứu, mục đích cần đạt được, vạch phương hướng nghiên cứu và tổ chức chỉđạo, kích thích sự nhận thức của học sinh Hoạt động của học sinh mangtính chất chủ động độc lập như: trực tiếp tác động vào đối tượng nghiêncứu để lĩnh hội kiến thức
Trong cấu trúc của phương pháp nghiên cứu khâu quan trọng là đềxuất các giả thuyết, dự đoán những phương án giải quyết và lập kế hoạchgiải ứng với từng giả thuyết Thí nghiệm hoá học được dùng như là phươngtiện để kiểm nghiệm xác nhận giả thuyết khoa học đúng đắn trong các giảthuyết mà học sinh đưa ra dưới sự định hướng của giáo viên
Như vậy trước khi thí nghiệm (giáo viên biểu diễn hoặc học sinh tiếnhành) ta cần cho học sinh đưa ra những giả thuyết, các dự đoán khoa họcdựa trên cơ sở đã biết, quan sát chất phản ứng (trước khi thí nghiệm) Sau
đó tiến hành thí nghiệm để học sinh quan sát, mô tả hiện tượng, xác nhậngiả thuyết hay điều dự đoán đúng, giải thích hiện tựợng, viết phương trìnhphản ứng và rút ra kết luận Với cách sử dụng thí nghiệm này sẽ giúp học
Trang 5sinh hình thành kĩ năng nghiên cứu khoa học, phát hiện và giải quyết vấnđề.
Ví dụ: Khi dạy bài (( Tính chất - Ứng dụng của hiđro )) (SGK - lớp 8) ở
- Giáo viên nêu mục đích thí
nghiệm: nghiên cứu phản ứng
- Giáo viên đưa hướng dẫn làm
- Các nhóm tiến hành thí nghiệm,quan sát các chất tham gia và sảnphẩm, nêu hiện tượng của phản ứng
- Dự đoán chất sản phẩm, giải thích
và viết phương trình hoá học củaphản ứng
- Rút ra nhận xét: Hiđro đã chiếmoxi của đồng (II) oxit, tạo thành kimloại đồng và nước Hiđro là chấtkhử
Như vậy khi sử dụng thí nghiệm theo phương pháp nghiên cứu thìgiáo viên tổ chức cho học sinh tập nghiên cứu, hiểu mục đích nghiên cứu,đưa ra các dự đoán Việc tiến hành thí nghiệm là để dùng kết quả của nónhư là chân lý khoa học để khẳng định giả thuyết đúng, bác bỏ giả thuyếtkhông phù hợp và tìm ra lời giải thích sát thực Khi lựa chọn thí nghiệmcho học sinh tiến hành giáo viên cần chọn thí nghiệm nhằm đạt được mụctiêu của bài học cần đảm bảo thành công, hiện tượng rõ ràng và đảm bảo antoàn Với học sinh cần nắm được mục đích thí nghiệm, hoạt động tư duymang tính tìm tòi khi xây dựng giả thuyết, dự đoán khoa học, nắm đượccách tiến hành trước khi làm thí nghiệm, biết chuẩn bị dụng cụ, hoá chất vàtuân thủ đúng những hướng dẫn của giáo viên
2 Sử dụng thí nghiệm đối chứng, kiểm chứng hình thành khái niệm.
Trang 6Để hình thành khái niệm hoá học, hoặc giúp học sinh rút ra kết luận
một cách đầy đủ, chính xác hơn về một quy tắc, tính chất của các chất tacần sử dụng thí nghiệm ở dạng đối chứng, kiểm chứng.Trong quá trình sửdụng thí nghiệm ở dạng đối chứng, giáo viên củng cố tổ chức, điều khiểnhoạt động của học sinh để các em được hoạt động như người nghiên cứu,hoạt động của giáo viên chủ yếu là:
+ Nêu mục đích thí nghiệm
+ Yêu cầu học sinh:
- Quan sát trạng thái màu sắc trước phản ứng
- Dự đoán phản ứng có xảy ra không? Lý do
- Làm thí nghiệm đối chứng, quan sát mô tả hiện tượng
- Giải thích hiện tượng, viết phương trình phản ứng
- Từ các thí nghiệm đối chứng rút ra nhận xét về kiến thức
+ Giáo viên chỉnh lí kết luận, nhận xét, bổ xung kiến thức cho họcsinh
- Thí nhiệm đối chứng thường được sử dụng khi hình thành các quyluật khác nhau như: phản ứng trao đổi, dãy hoạt động hoá học, tính chấtcủa axit sunfuric đặc…
kim loại ) tôi cho học sinh tiến hành thí nghiệm đối chứng Cụ thể như sau:
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
ra không khi cho đồng vào
nguội và đun nóng? Chất
tạo thành?
- Làm thí nghiệm, kiểm tra
- Hiểu mục đích thí nghiệm, chuẩn bị 2mảnh đồng, 2 ống nghiệm đựng dung dịch
đèn cồn, cặp gỗ
- Có phản ứng, tạo muối đồng, khí hiđro.Càng đun nóng phản ứng càng mạnh
- Thả 2 mảnh đồng vào 2 ống nghiệm khi
Trang 7dự đoán, mô tả hiện tượng?
khi tác dụng với kim loại
không đun nóng cả 2 ống nghiệm không cóhiện tượng gì
+ Nhận xét: dung dịch H2SO4 loãng (1),
tác dụng với kim loại đồng
- Đun nóng ống (1) không có hiện tượng gì
- Đun nóng ống (2) dung dịch chuyển sangmàu xanh, có khí mùi hắc thoát ra, đồng bịtan ra
- Viết phương trình hoá học:
Cu + 2H2SO4(đ) CuSO4 + SO2 +
(r) (dd) (dd) (k) (h)
đều không tác dụng với kim loại đồng
3 Sử dụng thí nghiệm nêu vấn đề.
Phương pháp nêu vấn đề là phương pháp dạy học tích cực, thí
nghiệm hoá học được dùng để tạo tình huống có vấn đề, đưa học sinh vàotrạng thái tâm lí có quá trình biến mâu thuẫn khách quan của bài toán nhậnthức thành mâu thuẫn chủ quan mà học sinh thấy cần và giải quyết bằngđược bài toán nhận thức đó Với phương pháp này sẽ kích thích hoạt động
tư duy của học sinh bằng tính chất của bài toán nhận thức, bằng hiện tượngthí nghiệm hoá học và tổ chức, hướng dẫn học sinh tìm tòi giải quyết vấn
đề đặt ra Việc sử dụng thí nghiệm hoá học theo phương pháp nêu vấn đềđược thực hiện theo hướng sau:
- Giáo viên nêu vấn đề hoặc tổ chức cho học sinh hoạt động (thínghiệm) để phát hiện vấn đề ( tạo tình huống có vấn đề )
- Tổ chức, chỉ đạo để mỗi cá nhân hoặc nhóm học sinh hoạt động tíchcực để giải quyết vấn đề, tìm ra tri thức mới cần lĩnh hội Trong quá trìnhgiải quyết vấn đề học sinh có thể trao đổi, thảo luận nhằm để đưa ra dựđoán, giả thuyết khoa học, dùng bằng chứng hiện tượng thí nhiệm để lập
Trang 8luận, lựa chọn, khẳng định giả thuyết đúng, bác bỏ dự đoán sai và có sựgiải thích, kết luận xác thực.
Như vậy giáo viên cần nắm vững đặc điểm của phương pháp, lựachọn thí nghiệm phù hợp với các cách tạo tình huống có vấn đề như tìnhhuống nghịch lý, lựa chọn, tìm nguyên nhân của các kết quả…Để mà thiết
kế tổ chức điều khiển các hoạt động của học sinh cho phù hợp Khi vậndụng phương pháp dạy học nêu vấn dề cần chú ý lựa chọn mức độ cho phùhợp với trình độ nhận thức của học sinh và nội dung cụ thể của mỗi bàihọc Các mức độ áp dụng từ thấp đến cao theo mức độ nhận thức của họcsinh
- Giáo viên nêu và giải quyết vấn đề
- Giáo viên nêu vấn đề và tổ chức cho học sinh tham gia giải quyếtvấn đề
- Giáo viên nêu vấn đề và gợi ý học sinh tự tìm cách giải quyết vấnđề
- Giáo viên cung cấp thông tin cho học sinh, tạo tình huống để học
sinh phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề,
- Giáo viên nêu mục đích nghiên cứu, học sinh thí nghiệm tự pháthiện vấn đề và tự lực giải quyết vấn đề
phân biệt axit - bazơ - muối dựa vào thành phần chung của chúng như sau:
Hoat động của giáo viên Hoạt động của học sinh
- Yêu cầu học sinh quan sát các
lọ đựng dung dịch HCl, NaCl,
- Làm thế nào để xác định được
chất nào là axit, bazơ, muối?
- Hãy làm thí nghiệm, quan sát,
nhận xét, rút ra kết luận
- Quan sát trạng thái mầu sắc các dungdịch: chất lỏng, không mầu
- Suy nghĩ về vấn đề giáo viên đưa ra
- Đặt 4 mảnh giấy quỳ tím lên tấmkính
- Dùng công tơ hút riêng nhỏ 1 giọt cácdung dịch lên quì tím
+ Quan sát - nhận xét:
Dung dịch HCl, dung dịch H2SO4 làm
quỳ tím đổi sang màu đỏ
Trang 9- Nêu vấn đề: còn cách nào khác
để phân biệt axít, bazơ, muối đặc
biệt với axít, bazơ, muối không
tan trong nước?
Dung dịch NaOH làm quỳ tím đổi sangmàu xanh
Dung dịch NaCl không làm đổi màuquỳ tím
Kết luận: Dùng quì tím có thể nhận
biết được dung dịch axít, bazơ, muối
- Dựa vào thành phần chung (công thứcphân tử) của axít, bazơ, muối để phân
biệt
+ Giáo viên nêu vấn đề: Trong các bài trước ( điều chế khí hiđro –Phản ứng thế, nước … ) chúng ta đã biết một số axit, bazơ, muối cụ thể.Vậy các chất có thành phần như thế nào thuộc loại axit, bazơ, muối Để giảiquyết vấn đề đó, chúng ta sẽ nghiên cứu trong bài hôm nay:
4 Sử dụng thí nghiệm để giải quyết vấn đề học tập, giải bài tập thực nghiệm
Sử dụng phương pháp giải quyết vấn đề dạy học hoá học đó là sự lĩnhhội tri thức mới diễn ra qua các phương pháp giải quyết vấn đề Phươngpháp này có thể tích cực cao khi có sử dụng thí nghiệm trong quá trình giảiquyết vấn đề thông qua các bước:
+ Xây dựng giả thuyết dựa trên những kiến thức đã có
+ Lập kế hoạch giải quyết vấn đề, kiểm tra các giả thuyết bằng cácphương pháp khác nhau
+ Kết luận vấn đề được tiến hành:
- Thảo luận về các kết quả được đánh giá
- Khẳng định hay bác bỏ giả thuyết đã nêu ra
- Phát biểu kết luận, đề xuất nêu vấn đề mới
Việc giải quyết các vấn đề học tập thường được thực hiện thông quacác bài tập hoá học, bài tập như là một vấn đề cần giải quyết, giáo viênhướng dẫn học sinh tìm tòi theo một quy trình nhất định để tìm ra kết quả.Với các bài tập thực nghiệm: nhận xét, điều chế chất có tính chất nhất định,chứng minh tính chất của chất …giáo viên cần nêu vấn đề, hướng dẫnphương pháp tìm kiếm lời giải
Trang 10Hoạt động của học sinh về cơ bản phải thực hiện là:
+ Nhận thức vấn đề và các nhiệm vụ đặt ra
+ Lập kế hoạch giải quyết
- Chọn chất khử độc, lí do, cách thực hiện với bài tập xử lí chấtthải
- Lập kế hoạch bằng lý thuyết: với bài tập nhận biết, điều chế
+ Tiến hành bằng thực nghiệm và kết luận cách giải
Như vậy thông qua các dạng bài tập này học sinh thu nhận được kiếnthức, thông qua cách giải quyết vấn đề và rèn luyện kĩ năng thực hành.Trong quá trình giải quyết vấn đề học sinh nắm được kĩ năng vận dụng kiếnthức đã thu được
Ví dụ Hãy nêu biện pháp để xử lí hỗn hợp khí thải độc hại gồm HCl,
Hoạt động giải quyết vấn đề được thực hiện:
+ Phân tích đề bài: Cho cái
gì? Yêu cầu?
+ Tìm mối liên hệ giữa cái
đã biết và cái chưa biết
+ Phân loại các chất trong
- Dùng nước vôi trong có tính kiềm dễ kiếm,
Dùng CuO nung nóng để khử CO
Cách làm:
- Bước 1 : Dẫn hỗn hợp khí thải sục qua
SO2
Trang 11- Bước 2: Dẫn khí còn dư qua CuO nungnóng.
- Bước 3: Sục sản phẩm khí qua nước vôitrong
Kết luận: Đã khử được toàn bộ hỗn hợp khí
thải
5 Sử dụng băng hình về thí nghiệm trong giảng dạy.
Ngoài việc tiến hành các thí nghiệm và sử dụng chúng giảng dạy theocác phương pháp dạy học mang tính tích cực học tập cao, giáo viên có thể
sử dụng các băng hình với sự trợ giúp của máy vi tính để trình diễn cáchtiến hành các thí nghiệm độc hại, các phương pháp tiến hành thí nghiệmtiên tiến để bổ sung, cập nhật, mở rộng kiến thức, tăng hứng thú học tậpcủa học sinh Các thí nghiệm này được thiết kế dưới sự trợ giúp của máy vitính hoặc lấy từ trên mạng internet dưới dạng ảnh tĩnh hoặc phim động Với các dạng phim thí nghiệm hình ảnh động ta có thể sử dụng ởdạng nghiên cứu, dùng làm nguồn kiến thức cho học sinh nghiên cứu, quansát, mô tả hiện tượng và giải thích, kết luận Ta cũng có thể sử dụng nhưcác hình ảnh chuẩn để học sinh tự đánh giá so sánh với kết quả thí nghiệmcủa mình đã tiến hành, sự mô tả thí nghiệm đã đầy đủ hay chưa khi đượcquan sát màn hình có sự mô tả ngắn gọn các hiện tượng thí nghiệm
Ví dụ: Thí nghiệm benzen phản ứng thế với brom khi có mặt bột
sắt
Vì benzen độc nên tôi không tiến hành thí nghiệm cũng không cho họcsinh làm thí nghiệm này Để mô tả hiện tượng phản ứng tôi xây dựng môhình các phân tử benzen và brom trên máy vi tính bằng phần mềmPowerpoint, cho chạy các hiệu ứng thể hiện nguyên tử hiđro trong phân tửbenzen được thay thế bởi nguyên tử brom Từ đó học sinh nhận ra được sựkhác nhau giữa các phản ứng: phản ứng cộng của etilen, axetilen với dungdịch brom và phản ứng thế với brom lỏng của benzen
Và với các thí nghiệm khác không thực hiện được trong các giờ học
vì tính độc hại hoặc không có hoá chất, dụng cụ, thí nghiệm gặp khókhăn… thì giáo viên có thể xây dựng các mô hình tương tự để học sinhquan sát, tìm tòi kiến thức thông qua các hoạt động trên máy vi tính hoặc
