skkn sưu tầm và xây dụng kho tư liệu để dạy học môn sinh học 7 ở trường THCS theo hướng phát huy tính tích cực của HS

LÊ HOÀNG ÂN TRẦN THỊ NGỌC HÂN ĐÀO MỘNG NGỜSƯU TẦM VÀ XÂY DỰNG KHO TƯ LIỆU ĐỂ DẠY MÔN SINH HỌC 7 Ở TRƯỜNG THCS THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH Ngành đào tạo: Sư phạm Sinh h

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐỒNG THÁP

LÊ HOÀNG ÂN TRẦN THỊ NGỌC HÂN ĐÀO MỘNG NGỜ

SƯU TẦM VÀ XÂY DỰNG KHO TƯ LIỆU ĐỂ DẠY MÔN SINH HỌC 7 Ở TRƯỜNG THCS THEO HƯỚNG PHÁT HUY

LÊ HOÀNG ÂN TRẦN THỊ NGỌC HÂN ĐÀO MỘNG NGỜ

SƯU TẦM VÀ XÂY DỰNG KHO TƯ LIỆU ĐỂ DẠY MÔN SINH HỌC 7 Ở TRƯỜNG THCS THEO HƯỚNG PHÁT HUY

TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH

Ngành đào tạo: Sư phạm Sinh học Trình độ đào tạo: Đại học

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Giảng viên hướng dẫn:

ThS PHẠM ĐÌNH VĂN

ĐỒNG THÁP, NĂM 2010

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứucủa riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêutrong đề tài nghiên cứu là trung thực, được các đồngtác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bốtrong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả khóa luận

Lê Hoàng Ân Trần Thị Ngọc Hân Đào Mộng Ngờ

LỜI CẢM ƠN!

Hoàn thành khóa luận này, tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các Thầy, Cô khoa Sinh học trường ĐH Đồng Tháp đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành khóa luận này.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến giảng viên hướng dẫn – ThS Phạm Đình Văn đã giúp đỡ và hướng dẫn tận tình trong suốt quá trình nghiên cứu đề tài.

Cảm ơn các Thầy Cô cùng các em học sinh ở các trường THCS đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình điều tra và thực nghiệm của tôi.

Sóc Trăng, Tháng 10 năm 2010

Lê Hoàng Ân Trần Thị Ngọc Hân Đào Mộng Ngờ

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt 3

MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Mục đích nghiên cứu 5

3 Giả thuyết khoa học 5

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 5

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Đóng góp mới của đề tài 8

8 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 8

9 Phạm vi và giới hạn của đề tài 9

10 Cấu trúc khoá luận 9

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lý luận 10

1.1.1 Khái niệm tư liệu 10

1.1.2 Phân loại tư liệu 10

1.1.3 Tiêu chuẩn đánh giá tư liệu 10

1.1.4 Tầm quan trọng của tư liệu trong dạy học 12

1.1.5 Khái niệm tích cực hóa 12

1.1.6 Tích cực hóa học sinh trong dạy học là gì? 12

1.1.7 Quy trình sưu tầm và xây dựng kho tư liệu 13

1.2 Cơ sở thực tiễn 16

1.2.1 Thực trạng về việc sưu tầm tư liệu và nhu cầu cần tư liệu của giáo viên trong dạy học Sinh học 7 16

1.2.2.Thực trạng về mức độ hứng thú của học sinh lớp 7 đối với tư liệu trong giờ học Sinh học 20

1.2.3 Kết luận chung 23

Chương 2 SƯU TẦM VÀ XÂY DỰNG KHO TƯ LIỆU ĐỂ GIẢNG DẠY SINH HỌC 7 Ở TRƯỜNG THCS 2.1 Phân tích cấu trúc chương trình Sinh học 7 24

2.1.1 Khó khăn đối với việc khai thác tư liệu 25

2.1.2 Thuận lợi đối với việc khai thác tư liệu 26

2.2 Hệ thống tư liệu cần sưu tầm 25

2.3 Tiến hành sưu tầm tư liệu 36

2.4 Xử lí tư liệu 39

2.5 Xây dựng kho tư liệu dạng cây thư mục 42

2.6 Sử dụng tư liệu 47

2.7 Thiết kế bài soạn giáo án Sinh học 7 có sử dụng tư liệu 50

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 3.1 Mục đích thực nghiệm 54

3.2 Nội dung thực nghiệm 54

3.3 Đối tượng thực nghiệm 54

3.4 Phương pháp thực nghiệm 54

3.5 Kết quả thực nghiệm 54

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 1 Kết luận 57

2 Kiến nghị 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO 58

PHỤ LỤC 60

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

- Trên lĩnh vực giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học là một vấn đề đã

được đề cập và bàn luận rất sôi nổi từ nhiều thập kỷ qua Các nhà nghiên cứuphương pháp dạy học đã không ngừng nghiên cứu, tiếp thu những thành tựu mớicủa lý luận dạy học hiện đại để đưa nền giáo dục nước ta ngày càng hiện đại hơn,đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao của con người Những năm gần đây, địnhhướng đổi mới phương pháp dạy học thống nhất theo hướng tích cực hóa các hoạtđộng học tập của học sinh dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên: HS tự giác,chủ động tìm tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề và có ý thức vận dụng linh hoạt,sáng tạo các kỹ năng đã thu nhận được Đổi mới phương pháp dạy học cũng là thayđổi vai trò của người GV Nếu như trước đây, GV có vai trò truyền thụ kiến thứccho HS và HS chỉ việc ghi chép và tiếp thu kiến thức một cách máy móc không cầnphải tư duy thì theo phương pháp hiện nay HS sẽ giữ vai trò trọng tâm, chủ độngphát hiện kiến thức trên cơ sở hướng dẫn của GV

- Định hướng ĐMPPDH đã được thực hiện trong chương trình thay đổi SGK.SGK các môn học nói chung và môn Sinh học 7 nói riêng đã được cung cấp kháphong phú các tư liệu như:Tranh ảnh, sơ đồ minh họa, thông tin, …Nhằm tăng

cường tính tích cực chủ động của HS theo hướng “ Từ trực quan sinh động đến tư

duy trừu tượng đến thực tiễn” Tuy nhiên tư liệu trong SGK chỉ mang tính chất cơ

bản, do đó bản thân GV cần phải biết sưu tầm thêm nguồn tư liệu bổ sung cho bàigiảng của mình từ nhiều nguồn khác nhau đặc biệt là nguồn tư liệu từ Internet nhằmlàm cho quá trình dạy học trở nên sinh động hấp dẫn và hiệu quả hơn nhằm kíchthích sự hứng thú tìm tòi, khám phá ở HS

- Thực tế hiện nay việc ứng dụng CNTT để tìm kiếm và khai thác nguồn tưliệu vào dạy học môn Sinh học 7 của GV ở trường THCS còn rất hạn chế.Vì vậy,việc sưu tầm, xây dựng kho tư liệu để giảng dạy môn Sinh học ở trường THCS làviệc làm hết sức cần thiết và hữu ích

- Từ những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “ Sưu tầm và xây

dụng kho tư liệu để dạy học môn Sinh học 7 ở trường THCS theo hướng phát huy tính tích cực của HS”

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Sưu tầm và xây dựng kho tư liệu phục vụ cho GV dạy môn Sinh học 7 ởtrường THCS nhằm phát huy tính tích cực của HS

3 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu sưu tầm và xây dựng được kho tư liệu phong phú để giảng dạy mônSinh học 7 thì sẽ giúp GV tổ chức tốt quá trình dạy – học nhằm phát huy tính tíchcực của HS trong dạy học Sinh học 7 Từ đó góp phần nâng cao hiệu quả giáo dụcphổ thông

4 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

4.1 Khách thể nghiên cứu

Học sinh lớp 7 ở trường THCS

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Hệ thống tư liệu để giảng dạy môn Sinh học 7 theo hướng phát huy tính tích

cực của Học sinh

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

- Điều tra thực trạng:

+ Việc sưu tầm tư liệu và nhu cầu cần tư liệu để giảng dạy SH 7 của GV.+ Mức độ hứng thú của HS lớp 7 đối với tư liệu trong giờ học Sinh học

- Xây dựng hệ thống tư liệu cần sưu tầm

- Tiến hành sưu tầm tư liệu

- Tổng hợp, phân loại tư liêu

- Xây dựng kho tư liêu

- Xây dựng bài tập, giáo án có sử dụng tư liệu

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng tư liệu trong dạy học Sinh học 7

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Thu thập, phân loại, tổng hợp các sách báo, tài liệu, luận văn, luận án có liênquan

6.2 Phương pháp điều tra

- Điều tra thực trạng về việc sưu tầm tư liệu và nhu cầu cần tư liệu để giảngdạy Sinh học 7 của GV

- Điều tra thực trạng về mức độ hứng thú của HS lớp 7 đối với tư liệu tronggiờ học Sinh học

6.3 Phương pháp chuyên gia

- Tìm đọc tài liệu có liên quan

- Tham khảo ý kiến chuyên gia, giáo viên hướng dẫn, và các thầy cô chuyênmôn khác.

6.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá kết quả của việc sử dụng tư liệutrong dạy học Sinh học 7

6.5 Phương pháp xử lý số liệu thực nghiệm bằng toán thống kê

Sử dụng một số công thức toán học để xử lý thống kê và đánh giá kết quảđiều tra, kết quả thực nghiệm Đặc biệt sử dụng phương pháp mô hình hoá bằngbiểu đồ hình trụ, hình khối và biểu đồ gấp khúc để so sánh kết quả thực nghiệm

6.5.1 Phân tích định lượng các bài kiểm tra

- Các bài kiểm tra ở các nhóm lớp đối chứng (ĐC) và thực nghiệm (TN) đềuchấm cùng một biểu điểm theo thang điểm 10

- Các kết quả thu được chúng tôi xử lý bằng thống kê toán học để nhằm tăng

Xi: Dãy điểm tương ứng từ 1 đến 10

- Biểu diễn bằng đồ thị: Số liệu được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel

và biểu đồ đường gấp khúc.[10]

6.5.1.2 Tính các tham số đặc trưng: [10]

- Điểm trung bình (X ): Là tham số xác định giá trị trung bình của dãy số

thống kê, được tính theo công thức sau: n xi

Trong đó: - n: Số học sinh của lớp.

- xi: Điểm số theo thang điểm 10

- ni: Số bài kiểm tra có điểm số là xi.

- Độ lệch chuẩn (S): Khi có 2 giá trị trung bình như nhau thì chưa đủ để kếtluận 2 kết quả là giống nhau, mà còn phụ thuộc vào các giá trị của các đại lượngphân tán ít hay nhiều xung quanh 2 giá trị trung bình cộng, sự phân tán đó được mô

tả bởi độ lệch chuẩn theo công thức sau:

n

X x n

S i

i i

- Hệ số biến thiên (Cv%): Khi có hai số trung bình cộng khác nhau, độ lệch

chuẩn khác nhau thì phải xét hệ số biến thiên: (%) 100%

* Cv = 30 - 100%: Dao động lớn độ tin cậy nhỏ

- Độ tin cậy (td): Độ tin cậy phản ánh sự sai khác giữa hai giá trị trung bình,phản ánh kết quả của 2 phương án thực nghiệm và đối chứng

2

2 2 1

2 1

2 1

n

s n s

X X

td







Trong đó: X1: Điểm số trung bình của lớp đối chứng

X2: Điểm số trung bình của lớp thực nghiệm

s2: Phương sai lớp đối chứng

s2 2: Phương sai lớp thực nghiệm

So sánh td với tα (tra từ bảng phân phối Student), ta có:

+ Nếu td  t: Sự khác nhau giữa X TN vàX ĐC là có ý nghĩa

+ Nếu td < t: Sự khác nhau giữa X TN vàX ĐC là không có ý nghĩa

6.5.2 Phân tích định tính các bài kiểm tra

Phân tích chất lượng các bài kiểm tra của HS để thấy rõ:

- Năng lực tư duy và khả năng tiếp thu kiến thức của HS

- Khả năng gây hứng thú học tập và mức độ hoạt động của HS

- Kỹ năng phân tích, tổng hợp tư liệu học tập của HS

7 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

7.1 Về mặt lí luận

- Cơ sở lí luận khẳng định vai trò của tư liệu trong dạy học Sinh học 7

- Xây dựng hệ thống các tư liệu cần sưu tầm để phục vụ cho quá trình giảngdạy Sinh học 7

7.2 Về mặt thực tiễn

Xây dựng được kho tư liệu phục vụ cho công việc giảng dạy Sinh học 7 của

GV theo hướng phát huy tính tích cực của HS

8 LƯỢC SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Việc sưu tầm tư liệu đã có từ xa xưa, phát triển song hành với sự phát triển củathư viện Từ các thư viện cổ đại khoảng 2750 năm trước Công Nguyên, tư liệu được lưutrữ trên các tấm xương thú, vỏ cây,… cho đến các thư viện hiện đại, tư liệu không chỉ làsách, báo mà còn được chứa trong cả đĩa CD, mạng Internet Sự phát triển của thư việnlàm cho hệ thống tư liệu ngày càng phong phú, đa dạng và chất lượng, phục vụ đắc lựccho công tác nghiên cứu và giảng dạy

Việc sưu tầm tư liệu phục vụ cho giảng dạy rất được các nhà giáo dục chútrọng Và đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về việc thu thập và sử dụng tư liệu

để giảng dạy, có thể kể ra một số công trình sau:

Trương Đức Kiên (2001), Sưu tầm và sử dụng tư liệu về đặc điểm thích nghi

của sinh vật để tích cực hóa hoạt động của học sinh trong quá trình dạy học sinh học ở trường phổ thông, Luận văn Thạc sĩ Khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm Hà

Nội [9]

Phí Thị Bảo Khanh (1998), Phân tích nội dung, xây dựng tư liệu để giảng

dạy sinh thái học lớp 11 phổ thông trung học, Luận văn Thạc sĩ Khoa học sư phạm

tâm lý, Đại học Sư phạm Hà Nội [7]

Võ Văn Khánh (2003), Xây dựng hệ thống tư liệu góp phần nâng cao hiệu

quả dạy và học phần biến dị lớp 12 THPT, trường Đại học Sư phạm Huế [8]

Huỳnh Thị Ánh Ngọc (2006), Sưu tầm và sử dụng tư liệu để giảng dạy phần

sinh thái học ở Trường trung học phổ thông, Luận văn Thạc sĩ, Đại học Sư phạm

Huế [11]

Phạm Đình Văn (2006), Rèn luyện cho sinh viên kĩ năng sưu tầm tư liệu để

giảng dạy môn Sinh học ở trường THPT, Luận văn Thạc sĩ, Đại học Sư phạm Huế.

[15]

Nguyễn Thị Trúc Phương (2008), Sưu tầm và xây dựng kho tư liệu để giảng

dạy Công nghệ 7 theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, Khóa luận tốt

nghiệp, Trường Đại học Đồng Tháp

Trang web: http://tulieu.violet.vn đã giới thiệu hệ thống tư liệu môn Sinh học

7, gồm 316 hình ảnh http://baigiang.violet.vn đã giới thiệu 153 giáo án (cập nhậtngày 17/08/2010) Nhưng những hình ảnh này chủ yếu là scan từ SGK và chưa thực

sự đầy đủ, chưa được sắp xếp thành hệ thống các bài, các chương

Qua những công trình trên chúng tôi nhận thấy chưa có tác giả nào nghiêncứu về việc xây dựng hệ thống tư liệu dạy học môn Sinh học lớp 7 – THCS, vì vậy

đề tài của tôi là có ý nghĩa về mặt khoa học và thực tiễn

9 PHẠM VI VÀ GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI

9.1 Giới hạn

1 Giới hạn kho tư liệu:

Toàn bộ chương trình môn Sinh học 7

Giới hạn thực tập giảng dạy

 Trường THCS và THPT Thạnh Tân –Thạnh Trị - Sóc Trăng

 Trường THCS An Thạnh 1 – Cù Lao Dung – Sóc Trăng

 Trường THCS Long Tân – Ngã Năm – Sóc Trăng

* Thực nghiệm

Thời gian: Từ ngày 23/8 – 5/10/2010

Địa điểm: Trường THCS An Thạnh 1 – Cù Lao Dung – Sóc Trăng

10 CẤU TRÚC ĐỀ TÀI

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung của khóa luận gồm 3 chương:

- Chương 1 – Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài

- Chương 2 – Sưu tầm và xây dựng kho tư liệu để giảng dạy môn Sinh học 7

ở trường THCS

- Chương 3 – Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Khái niệm tư liệu

Tư liệu là những thứ vật chất được con người sử dụng trong một lĩnh vực nào

đó, đôi khi cũng là tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu Trong quá trình dạy học, tưliệu là một loại thông tin mà dựa vào đó học sinh có thể tìm tòi, suy luận dẫn đếnmột kết luận tri thức [8] [12]

1.1.2 Phân loại tư liệu

Có nhiều cách phân loại dựa vào nhiều tiêu chí khác nhau, có thể nêu ra một

số cách phân loại sau: [8] [16]

a Dựa vào hình thức cung cấp thông tin

+ Tư liệu ngôn ngữ: Ngôn ngữ viết, ngôn ngữ nói

+ Tư liệu phi ngôn ngữ: Hình ảnh, mô hình, sơ đồ

b Dựa vào nguồn cung cấp thông tin

+ Tư liệu khai thác từ các loại sách tham khảo

+ Tư liệu từ bài giảng, các luận văn, luận án

+ Tư liệu phòng thí nghiệm

+ Tư liệu được khai thác từ các loại báo, tạp chí

+ Tư liệu từ các chương trình truyền hình

+ Tư liệu khai thác từ các đĩa CD

+ Tư liệu khai thác từ mạng Internet

c Dựa vào mục đích sử dụng

+ Sử dụng để giảng dạy bài mới

+ Sử dụng để củng cố, ôn tập

+ Sử dụng trong kiểm tra – đánh giá

1.1.3 Tiêu chuẩn đánh giá tư liệu

Có những tiêu chuẩn sau: [15]

a Tư liệu phải phù hợp với mục đích đề ra

Tư liệu thu thập được phải đảm bảo phù hợp với mục đích mà chúng ta đề ratrước khi sưu tầm, sưu tầm cái gì và sưu tầm để làm gì? Mà mục đích đó lại dựa vàomột ND bài học cụ thể, thông qua việc xác định MT, phân tích ND và PP giảng dạynội dung đó

b Tư liệu phải ngắn gọn, rõ ràng, thời sự, hiện đại, chứa nhiều thông tin

Tư liệu phải ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu để giúp cho quá trình lĩnh hội kiếnthức của HS nhanh hơn, hiệu quả hơn Tư liệu thu thập được phải cập nhật được cáctri thức mới, mang tính thời sự, hiện đại phù hợp với sự phát triển của khoa họccông nghệ, của thời đại

Mặt khác, tư liệu như là các giá chứa đựng thông tin ở trong đó, qua quátrình sư phạm GV có thể khai thác các thông tin đó ở nhiều khía cạnh khác nhau

c Tư liệu phải phát huy tính tích cực, khả năng tìm tòi, khám phá của HS

Để sử dụng các PP mới, PP tích cực không thể không có tư liệu Chính điềunày cũng đặt ra yêu cầu cho việc sưu tầm tư liệu phải mang tính sư phạm cao, mới

lạ, hấp dẫn, tạo động cơ học tập cho HS Tư liệu thu thập được phải tạo ra được cáchoạt động cho HS, nhóm HS nhằm phát huy các năng lực tư duy, tính độc lập sángtạo và khả năng tìm tòi, khám phá của HS

d Tư liệu phải đẹp, sinh động, dễ hiểu

Tư liệu giảng dạy phải mang tính mô phạm, lời lẽ giản dị, trong sáng, chínhxác, ngôn ngữ hàm súc Các tranh ảnh, mô hình, phim phải đẹp, không quá màu

mè, rườm rà, phức tạp, tránh gây phân tán quá trình học tập của HS

1.1.4 Tầm quan trọng của tư liệu trong dạy học [15]

a Tư liệu bổ sung nội dung cho sách giáo khoa

Tư liệu góp phần làm cho kiến thức ở SGK đầy đủ hơn, sâu, rộng hơn, đi sâuvào bản chất của sự vật, hiện tượng, giải thích, chứng minh, minh họa cho các kiếnthức cô đọng ở SGK,…

b Tư liệu là biện pháp tạo ra các hoạt động để tổ chức quá trình nhận thức cho học sinh

Tư liệu giúp GV thiết kế các hoạt động học tập để tổ chức quá trình nhận thức của HS, như sử dụng tranh, ảnh để thiết kế phiếu học tập nhằm tổ chức hoạt động nhóm cho HS,…

c Tư liệu tạo sự hấp dẫn, hứng thú, kích thích sự tìm tòi, khám phá của HS

Tư liệu làm cho bài giảng của GV có nội dung phong phú, đa dạng, nhiềukiến thức mới lạ, nhiều hình ảnh, mô hình động, phim,… Do đó, HS sẽ luôn cảmthấy vui vẻ, phấn chấn, tham gia tích cực vào quá trình học

d Góp phần đổi mới phương pháp dạy học

Tư liệu góp phần làm cho nội dung phong phú, đa dạng, đầy đủ và cập nhậthơn.Nhờ đó mà GV có điều kiện để ĐM PPDH Họ luôn phải đặt ra cho mình câu

hỏi là phải sử dụng PPDH nào để biến các tư liệu thu thập được thành các kiến thức

để HS tiếp nhận một cách tích cực

1.1.5 Khái niệm tích cực hóa

Tích cực hóa là một tập hợp các hoạt động của thầy giáo và của các nhà giáo dụcnói chung, nhằm biến người học từ thụ động thành chủ động, từ đối tượng tiếp nhận trithức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập [13]

1.1.6 Tích cực hóa học sinh trong dạy học là gì? [1]

Trước hết, tích cực ở đây được hiểu theo nghĩa là hoạt động chủ động (tráinghĩa với thụ động chứ không hàm ý trái nghĩa với tiêu cực) trong nhận thức vàhành động Một cách chung nhất, tính tích cực trong học tập của HS là một trạngthái hoạt động của HS được xuất hiện khi HS có động cơ, mục đích học tập đúngđắn, rõ ràng; có nhu cầu học và cảm thấy hứng thú trong học tập

Tính tích cực nhận thức trong học tập liên quan trước hết với động cơ họctập Động cơ học tập là cái mà vì nó khiến người ta học tập (trí tò mò, ham hiểubiết, muốn làm vừa lòng người thân, muốn được tôn trọng, muốn được khẳng địnhmình…)

Động cơ tạo ra hứng thú Hứng thú là tiền đề của tự giác Hứng thú và tự giác làhai yếu tố tâm lý tạo nên tính tích cực Tính tích cực sản sinh nếp tư duy độc lập Suynghĩ độc lập là mầm móng của sáng tạo Ngược lại, phong cách học tập tích cực, độclập sáng tạo sẽ phát triển tự giác, hứng thú, bồi dưỡng động cơ học tập

* Tính tích cực nhận thức trong học tập có các cấp độ từ thấp đến cao

- Bắt chước, cố gắng làm theo các mẫu hành động đã được quan sát

- Tìm tòi, độc lập giải quyết vấn đề, tìm kiếm những cách giải quyết khácnhau

- Sáng tạo, tìm ra giải pháp mới, độc lập, hiệu quả

* Một số tiêu chí đánh giá tính tích cực nhận thức của HS:

 Sự tập trung chú ý vào nhiệm vụ học tập

 Khả năng định hướng nhanh vào mục tiêu học tập

 Có các biểu hiện của sự hứng thú học tập

 Tự giác thực hiện nhiệm vụ học tập

 Độc lập hành động

 Hăng hái tham gia trao đổi thảo luận: chủ động nêu vấn đề, câu hỏi và sẵnsàng bày tỏ suy nghĩ, quan điểm của mình

 Khắc phục khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ học tập

 Suy nghĩ và giải quyết vấn đề một cách sáng tạo

1.1.7 Quy trình sưu tầm và xây dựng kho tư liệu

Qua thực tiễn việc sưu tầm tư liệu và tham khảo các tác giả khác, như: PhạmĐình Văn (2006), Huỳnh Thị Ánh Ngọc (2006), Nguyễn Thị Trúc Phương (2008),

… chúng tôi đề ra quy trình sưu tầm và xây dựng kho tư liệu như sau:

Hình 1.1 Quy trình sưu tầm và xây dựng kho tư liệu để giảng dạy

* Bước 1 Xác định mục tiêu

Muốn xác định được mục tiêu bài học chúng ta cần phải nghiên cứu thật kỹnội dung bài học, dựa vào chuẩn kiến thức kỹ năng để xác định sau cho thật trọngtâm nội dung của bài Mục tiêu bài học phải đảm bảo mức độ cần đạt: Kiến thức, kỹnăng và thái độ

Ví dụ: Bài 27 : Đa dạng và đặc điểm chung của lớp sâu bọ

Mục tiêu:

- Kiến thức:

+ Nêu được đặc điểm chung của lớp Sâu bọ

+ Mô tả hình thái cấu tạo và hoạt động của các đại diện sâu bọ

+ Nêu được tính đa dạng của lớp sâu bọ

- Kĩ năng : Quan sát và mô tả được các đại diện của sâu bọ

- Thái độ: Giáo dục tình yêu thiên nhiên yêu thích môn học

* Bước 2 Phân tích nội dung bài học

Việc phân tích ND là một việc làm thiết yếu trước khi soạn giáo án Cần phảixác định được kiến thức nào cần thiết truyền đạt cho HS và có PP truyền đạt kiếnthức một cách phù hợp

Bước 5 Xử lí tư liệuBước 6 Phân loại và xây dựng kho tư liệu

Ví dụ: Bài 27 : Đa dạng và đặc điểm chung của lớp sâu bọ

Nội dung cần cung cấp cho Hs như sau:

- Đặc điểm chung của lớp sâu bọ phân biệt với các lớp khác (Giáp xác, hìnhnhện)

- Thông qua các đại diện của sâu bọ giúp Hs nắm được sự đa dạng về sốlượng loài, môi trường sống và tập tính của sâu bọ

- Đặc điểm của mỗi loài sâu bọ điển hình, thích nghi với môi trường và lốisống khác nhau

* Bước 3 Chọn tư liệu cần sưu tầm

Chúng ta có thể dựa vào nội dung của bài, đặc điểm HS, điều kiện cơ sở vậtchất mà lựa chọn PP cho phù hợp theo từng bài Khi lựa chọn được PP ta sẽ có sơ

sở để tìm tư liệu

VD: Bài 27 : Đa dạng và đặc điểm chung của lớp sâu bọ

Các tư liệu cần sưu tầm như: Một số hình ảnh, tranh vẽ về lớp sâu bọ như:Các loài bướm, ong, muỗi, ve sầu, kiến, ruồi Thu thập các thông tin về số lượngloài của sâu bọ đồng thời để cho bài học thêm sinh đồng cần phải có các đoạn phimnhằm giúp cho Hs có thể hiểu rỏ hơn về tập tính của chúng

Bảng hệ thống các tư liệu cần sưu tầm

Chương Bài Kênh chữ Tư liệu cần sưu tầm Kênh hình Kênh phim

- Các loàibướm, một sốloài sâu, kiến,ruồi, muỗi hútmáu, bọ ngựa,chuồn chuồn,ong

- Tác hại củachâu chấu

- Tập tình tìmmồi của kiến

- Đời sống củacác loài sâu

* Bước 4 Tiến hành sưu tầm tư liệu

Qua việc phân tích MT, ND, và các tư liệu cần tìm của một bài học cụ thể ta

dễ dàng tìm ra các tư liệu cần thiết để thiết kế các hoạt động học tập cho HS dựatrên ND bài học ở SGK

Tư liệu có thể được sưu tầm từ nhiều nguồn khác nhau, như: Sách, báo, tạpchí, đài phát thanh, truyền hình, đĩa CD có sẵn, mạng Internet,

Trong đó nguồn tư liệu từ Internet phong phú, đa dạng và dễ tìm kiếm, lưutrữ nhất

Ví dụ: Bài 27 : Đa dạng và đặc điểm chung của lớp sâu bọ

1 Hình ảnh: Các loài bướm, một số loài sâu,

kiến, ruồi, muỗi hút máu, bọ ngựa, chuồn

chuồn, ong

Sử dụng công cụ tìm kiếmhttp://www.google.com.vn

2 Kênh chữ: Số lượng loài của sâu bọ :

Người ta có thể tìm thấy côn trùng ở gần như

tất cả các môi trường sống trên Trái Đất Có

khoảng 5.000 loài chuồn chuồn; 2.000 loài bọ

ngựa; 20.000 loài châu chấu; 17.000 loài bướm;

120.000 loài hai cánh; 82.000 loài cánh nửa;

350.000 loài cánh cứng và khoảng 110.000 loài

cánh màng

http://vi.wikipedia.org/wiki

3 - Tác hại của châu chấu

- Tập tình tìm mồi của kiến

- Đời sống của các loài sâu

http://bee.net.vn/channehttp://www.youtube.com/watch

* Bước 5 Xử lí tư liệu

Những tư liệu thu được mới chỉ ở dạng thô vì vậy cần phải xử lí sơ bộ cho phùhợp với mục đích sử dụng trong dạy học

- Xử lí kênh chữ: Tóm tắt, lập dàn ý, chuyển kênh chữ thành sơ đồ, biểu bảng,…

- Xử lí kênh hình: Cắt các phần không cần thiết, dịch và chú thích các từ bằngtiếng nước ngoài, đặt tên cho hình ảnh…

- Xử lí kênh phim: Cắt, nối, thêm chữ, tắt âm thanh, lồng âm thanh vào phim,

Ví dụ: Xử lí hình ảnh

Hình 1.1 Hình minh họa một cách xử lý hình ảnh

* Bước 6: Phân loại và xây dựng kho tư liệu

Tư liệu rất phong phú và đa dạng do đó cần phải phân loại và xây dựng thànhkho tư liệu để dễ dàng lưu trữ, quản lí và sử dụng

Có nhiều cách phân loại, như:

- Phân loại theo thành phần kiến thức:

Tư liệu dạy kiến thức hình thái

Tư liệu dạy kiến thức giải phẫu

Tư liệu dạy kiến thức cơ chế …

- Phân loại theo chương bài

Tư liệu dạy học Sinh học 7

Mở đầu

Bài 1Kênh chữKênh hình Kênh phimBài 2

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực trạng về việc sưu tầm tư liệu và nhu cầu cần tư liệu của Giáo viên trong dạy học Sinh học 7

1.2.1.1 Kết quả điều tra

Tôi đã tiến hành thăm dò 10 GV dạy môn Sinh học ở 5 trường THCS khácnhau của tỉnh Sóc Trăng: Trường THCS & THPT Thạnh Tân, Trường THCS PhúLộc, Trường THCS An Thạnh 1, Trường THCS Châu Hưng, Trường THCS AnThạnh Tây Kết quả điều tra ở bảng 1.1

Bảng 1.1 KẾT QUẢ THĂM DÒ GIÁO VIÊN

TT Vấn đề Các phương án trả lời Kết quả

SL (%)

1

Theo Thầy (Cô) nội dung

SGK Sinh học 7 hiện nay

được trình bày dưới dạng

Theo Thầy (Cô) tác dụng của

hình ảnh, mô hình, phim tài

Nếu chọn “Không” xin cho

biết vì sao Thầy (Cô) lại

213.33

Thầy (Cô) có thường sưu tầm

thêm tư liệu để giảng dạy

Thầy (Cô) sưu tầm các tư liêu

có liên quan đến nội dung

giảng dạy từ những nguồn

Theo thầy (Cô) việc sử dụng

giáo án điện tử với không sử

Thầy (Cô) cảm thấy thái độ

của HS khi được học các tiết

Mất nhiều thời gian để tìm tưliệu (hình ảnh, bảng biểu,phim tài liệu,….)

1.2.2.2 Nhận xét

Nhằm phát huy tính tích cực chủ động của HS trong học tập từ năm học

2002 – 2003 Bộ Giáo Dục và Đào Tạo đã tiến hành thay SGK các môn học ở trườngTHCS, trong đó có môn Sinh học 7 Đến năm học 2005 – 2006 Bộ Giáo Dục vàĐào Tạo đã triển khai đại trà chương trình sinh học 7 ở trường THCS Nên 100%

GV cho là SGK Sinh học 7 hiện nay được trình bày dưới cả 2 dạng kênh hình vàkênh chữ

Theo đa số GV, những hình ảnh, phim tài liệu… có tác dụng kích thích HShứng thú học tập, giúp HS hiểu vấn đề một cách sâu sắc tổng quát hơn Do đó, khigiảng dạy có sử dụng những hình ảnh, bảng biểu thì HS rất hứng thú học tập (60%),hứng thú (33.3%) Thấy được tác dụng của tư liệu nên hầu hết GV (66.7%) có sửdụng thêm những hình ảnh, bảng biểu khác khi giảng dạy Tuy nhiên, cũng có một

số ít GV (6.7%) không sử dụng thêm tư liệu với lí do thời gian 1 tiết học quá ítkhông đủ để triển khai thêm nội dung

Là GV tất yếu phải soạn giáo án để giảng dạy, áp lực từ nhiều phía như nhàtrường, tổ bộ môn, tham gia công tác Đoàn thể…cùng với ý thức hoàn thiện mình

và lòng tâm huyết với nghề, GV không thể dạy “chay” chỉ dựa vào SGK mà phảitham khảo các tài liệu khác Vì lẽ đó mà có đến 100% GV cần thêm tư liệu (rất cần:60%, cần 40%) cũng như 100% GV có sưu tầm thêm tư liệu để giảng dạy Trong

đó, 46.6% là thường xuyên sưu tầm còn 26.7% chỉ sưu tầm khi cần thiết (thỉnhthoảng), nhưng cũng chứng tỏ nhu cầu cần tư liệu của GV là rất lớn

Tuy nhiên, việc sưu tầm và sử dụng tư liệu còn nhiều hạn chế thể hiện quamột số điểm sau: 60% GV thu thập tư liệu từ sách, báo hơn phân nữa số GV có sưutầm tư liệu từ Internet, sưu tầm từ băng đĩa thì rất ít…Từ đó cho thấy, nguồn tư liệucòn hạn chế

26.7% GV thỉnh thoảng có sử dụng giáo án điện tử, còn 40.0% rất ít sử dụng,thậm chí 33.3% chưa từng soạn giáo án điện tử Do đó khi được hỏi về hiệu quả củaviệc sử dụng bài giảng điện tử so với bài giảng thông thường thì ý kiến không đồngnhất: 33.3% cho là tốt hơn, 13.3% cho là như nhau, và hầu hết cho là tùy bài nhưngkhông có ý kiến nào cho là thấp hơn Chứng tỏ các GV đã không xác định rõ đượctác dụng của việc sử dụng bài giảng điện tử, nhưng tất cả GV đều cho rằng thái độcủa HS khi được học giáo án điện tử là hứng thú

Khó khăn chủ yếu của GV trong việc soạn giáo án điện tử là thiếu phương tiện,mất nhiều thời gian để tìm tư liệu, có lẽ vì những lí do này mà chưa phát huy hiệu quảcủa việc sử dụng bài giảng điện Do đó nếu có 1 kho tư liệu để phục vụ giảng dạy thì sẽphát huy được hiệu quả của việc dạy học là phát huy tính tích cực của HS

Qua kết quả thăm dò cho thấy GV rất cần tư liệu và đã biết thu thập tư liệutrong việc giảng dạy Sinh học 7 Tuy nhiên, đa số GV còn gặp nhiều khó khăn trongviệc tìm kiếm và sưu tầm như: thiếu phương tiện, mất nhiều thời gian, nguồn tư liệucòn hạn chế Do đó, việc sử dụng còn hạn chế chưa mang lại hiệu quả thiết thực.

Vì vậy, nếu có một kho tư liệu phục vụ cho việc giảng dạy Sinh học 7 thì sẽ giúpviệc giảng dạy của GV đạt kết quả cao hơn

1.2.2 Thực trạng về mức độ hứng thú của học sinh lớp 7 đối với tư liệu trong giờ học sinh học

1.2.2.1 Kết quả điều tra

Tôi đã tiến hành điều tra trên 223 HS lớp 7 của 3 trường THCS khác nhaucủa tỉnh Sóc Trăng: Trường THCS An Thạnh 1 – huyện Cù Lao Dung, TrườngTHCS An Thạnh Tây – huyện Cù Lao Dung, Trường THCS Thạnh Tân - HuyệnThạnh Trị

Bảng 1.2 KẾT QUẢ ĐIỀU TRA HỌC SINH

TT Vấn đề Các phương án trả lời Kết quả

giảng dạy thì thái độ học

tập của em như thế nào?

Hãy cho biết vì sao em

không thích học trên máy

chiếu?

Hơn 91.03% HS rất thích GV sử dụng nhiều hình ảnh, bảng biểu khi giảngdạy và khi GV sử dụng những hình ảnh, bảng biểu để giảng dạy thì thái độ học tậpcủa HS là rất hứng thú (76.23% rất hứng thú, 22.42% hứng thú) Cho thấy HS rấthứng thú đối với tư liệu trong giờ học Sinh học

Đa số các em đều đã được học qua máy chiếu Tuy nhiên, chỉ học thỉnhthoảng hoặc rất ít, cho thấy việc áp dụng giáo án điện tử còn hạn chế Hơn 82% HSthích học trên máy chiếu, với các em đã học qua máy chiếu thì lí do các em thíchhọc là có nhiều hình ảnh đẹp, sinh động và được xem những đoạn phim tài liệu cóliên quan Bên cạnh đó, lí do một số em không thích học trên máy chiếu là không

ghi bài kịp, việc nắm được kiến thức còn hạn chế Vì vậy, GV cần khắc phục nhữnghạn chế này để phát huy tốt hiệu quả của việc sử dụng tư liệu để soạn giáo án điệntử.

Qua kết quả điều tra cho thấy, HS rất hứng thú đối với tư liệu trong giờ họcSinh học 7 Vì vậy, việc sưu tầm và xây dựng kho tư liệu để giảng dạy môn Sinhhọc 7 là rất cần thiết để phát huy tính tích cực của HS

1.2.3 Kết luận chung

Từ kết quả điều tra ta thấy:

- Về giáo viên: Đa số GV đã cho rằng việc sưu tầm và sử dụng thêm các tàiliệu để làm phong phú thêm cho các tiết dạy là rất cần thiết, một số giáo viên đãthường xuyên sưu tầm thêm tài liệu cho tiết dạy của mình Bên cạnh đó, cũng cònnhiều giáo viên chưa có thói quen sưu tầm thêm tài liệu để giảng dạy do nhiềunguyên nhân (thiếu phương tiện, mất nhiều thời gian, nguồn tư liệu còn hạn chếcũng như còn hạn chế trong việc truy cập Internet ) Nhưng nhìn chung, tất cả giáoviên điều cho rằng việc sử dụng thêm tư liệu (tranh ảnh, phim, nguồn thông tin bổsung ) sẽ giúp cho học sinh có thái độ học tập tốt hơn tức là thấy được tác độngtích cực của việc sưu tầm và sử dụng tài liệu

- Về học sinh: Đa số các em điều tỏ ra hứng thú trong các tiết học có sử dụngthêm các tư liệu ngoài sách giáo khoa vì có thêm nhiều tranh ảnh đẹp, sinh động;các em được tiếp thu thêm những kiến thức mới ngoài những kiến thức cơ bản đượctrình bày trong sách giáo khoa và do đó khả năng khắc sâu kiến thức cũng cao hơn.Bên cạnh đó cũng còn nhiều học sinh tỏ ra thờ ơ trong các tiết học có sử dụng tưliệu do nhiều nguyên nhân (lười học, mất kiến thức căn bản, hạn chế đọc viết, ) vìthế giáo viên cần phải biết lựa chọn PPDH thích hợp để phát huy tính tích cực chủđộng của học sinh

Như vậy, qua kết quả điều tra ở cả 2 đối tượng ta thấy việc sưu tầm và xâydựng kho tư liệu để giảng dạy Sinh học 7 theo hướng phát huy tính tích cực của HS

là rất cần thiết

Chương 2 SƯU TẦM VÀ XÂY DỰNG KHO TƯ LIỆU ĐỂ GIẢNG DẠY

SINH HỌC 7 Ở TRƯỜNG THCS 2.1 Phân tích cấu trúc chương trình Sinh học 7

Chương trình Sinh học 7 được chia thành 4 phần cơ bản:

- Phần mở đầu: ( bài 1- bài 2 )

+ Trình bày sự đa dạng và phong phú của thế giới Động vật

+ Trình bày những đặc điểm chung của Động vật cúng như nói lên sựkhác nhau giữa Động Vật và Thực Vật

- Phần 2: Giới thiệu các ngành Động vật (bài 3- bài 52), được chia thành

2 ngành lớn: Động vật không xương sống và Động vật có xương sống

ngành động vật không xương sống (ở mỗi ngành điều giới thiệu các đại diện tiêubiểu của từng ngành, đặc điểm chung của từng ngành cũng như một số đại diệnkhác của ngành)

+ Ngành động vật nguyên sinh Đại diện: Trùng roi, Trùng giày,Trùng kiết lị và Trùng sốt rét

+ Ngành ruột khoang Đại diện: Thủy tức

+ Ngành giun dẹp Đại diện: Sán lá gan

+ Ngành giun tròn Đại diện: Giun đũa+ Ngành giun đốt Đại diện: Giun đất

+ Ngành thân mềm Đại diện: Trai sông

+ Ngành chân khớp: Được chia thành 3 lớp:

Lớp giáp xác Đại diện: Tôm sông

* Ngành động vật có xương sống (bài 31- bài 52): Giới thiệu các lớp độngvật thuộc ngành động vật có xương sống (ở mỗi lớp điều giới thiệu các đại diện tiêubiểu của từng lớp hoặc từng bộ; đặc điểm chung của từng lớp, từng bộ cũng nhưmột số đại diện khác của lớp hoặc bộ)

+ Lớp cá Đại diện: Cá chép

+ Lớp lưỡng cư Đại diện: Ếch đồng

+ Lớp bò sát Đại diện: Thằn lằn bóng

+ Lớp chim Đại diện: Chim bồ câu

+ Lớp thú: Đại diện: Thỏ Trong lớp thú được chia thành 9 bộ

Bộ thú huyệt Đại diện: Thú mỏ vịt

Bộ thú túi Đại diện: Kanguru.

Bộ dơi Đại diện: Dơi

Bộ cá voi Đại diện: Cá voi xanh, Cá heo

Bộ móng guốc Đại diện: Bò (guốc chẵn), Tê giác (guốc lẻ)

- Phần 3: Trình bày sự tiến hóa của động vật (bài 53- bài 56):

+ Sự tiến hóa về môi trường sống và sự vận động, di chuyển

+ Sự tiến hóa về tổ chức cơ thể

+ Sự tiến hóa về sinh sản

+ Sự tiến hóa của giới động vât (cây phát sinh giới động vật)

- Phần 4:Trình bày vai trò của ĐV với đời sống con người (bài 57-62)

+ Sự đa dạng sinh học

+ Biện pháp đấu tranh sinh học

+ Động vật quý hiếm

+ Tìm hiểu một số ĐV có tầm quan trọng kinh tế đối với địa phương

* Sơ đồ minh hoạ (Trang bên)

Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc nội dung Sinh học lớp 7 - THCS

2.1.1 Khó khăn đối với việc khai thác tư liệu

 Đối tượng nghiên cứu rộng, thuộc nhiều lĩnh vực: Động Vật không xươngsống, động vật có xương sống, ĐV và đời sống con người

- Cấu tạo các loài ĐVNS như: trùng roi, trùng biến hình

- Đặc điển chung của ĐVNS, vai trò của ĐVNS

Lớp Lưỡng cư Lớp

Bò sát

Lớp Chim

Lớp Thú

- Hình dạng và cấu tạo trong của thủy tức

- Một số loài ruột khoang phổ biến

- Đặc điển chung và vai trò của Ruột khoang

- Cấu tạo ngoài, cấu tạo trong của tùng đại diện cho từng ngành

- Vòng đời phát triển của các ngành giun

- Một số loài giun phổ biến

- Đặc điểm chung của ngành giun dẹp, giun tròn, giun đốt

- Tác hại của giun dẹp,giun tròn và lợi ích của giun đốt đối với đời sống con người.

- Hình dạng cấu tạo của trai sông đại diện của thân mềm,

- Một số loài Thân mềm phổ biến và tập tính của chúng.

- Đặc điểm chung và vai trò của ngành Thân mềm

- Hình dạng, cấu tạo của: tôm sông(giáp xác) Nhện (hình nhện) Châu chấu (sâu bọ)

- Sự đa dang của ngành Chân khớp

- Đặc điểm chung và vai trò của ngành Chân khớp

- KN Động vật có xương sống

- Đời sống và cấu tạo ngoài của cá

- Cấu tạo trong của cá thích nghi với đờì sống ở nước

- Đa dạng, đặc điểm chung và vai trò của lớp cá

- Cấu tạo ngoài cấu tạo trong của ếch thích nghi với đờì sống vừa ở nước vừa ở cạn

- Đa dạng, đặc điểm chung và vai trò của lớp lưỡng cư

- Cấu tạo ngoài và trong của thằn lằn thích nghi với đời sống ở cạn

- Đa dạng, đặc điểm chung và vai trò của lớp bò sát

- Cấu tạo ngoài, cấu tạo trong của chim thích nghi với đờì sống bay lượn

- Đa dạng, đặc điểm chung và vai trò của lớp chim

- Cấu tạo ngoài, cấu tạo trong của thỏ thích nghi với đờì sống lẫn trốn kẻ thù

- Đặc điểm cấu tạo của các đại diện trong từng bộ thú.

- Đặc điểm chung và vai trò của lớp thú

Lớp tế bào trong

- KN về tiến hóa của động vật

- Chiều hướng tiến hóa của cơ quan di chuyển, tổ chức cơ thể và sinh sản của động vật Nguồn gốc ĐV

- Đa dạng sinh học ở môi trừng đới nóng, đới lạnh, ôn hòa

- KN và các biện pháp đấu tranh sinh

- KN Động vật quý hiếm và biện pháp bảo vệ

 Nội dung cơ bản là nghiên cứu những vấn đề chung, mang tính đại cương,không đi sâu vào nghiên cứu một đối tượng cụ thể nào.

 Số bài thực hành tương đối nhiều (13 bài thực hành/ tổng số 66 bài)

2.1.2 Thuận lợi đối với việc khai thác tư liệu

 Nội dung chương trình Sinh học 7 gồm các kiến thức về các loài ĐV Nguồn

tư liệu đa dạng phong phú do nước ta là nước nông nghiệp

 SGK có nhiều hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu Căn cứ vào đó ta tìm kiếm tư liệumột cách chính xác

 Do chương trình không đi sâu nghiên cứu một đối tượng cụ thể nào nênnguồn tư liệu phong phú, đa dạng

2.2 Hệ thống tư liệu cần sưu tầm

Bảng 2.1 Hệ thống các tư liệu cần sưu tầm

Bài

Các dạng tư liệu Kênh hình Kênh chữ Kênh phim

và của loải chim cánh cụtnói riêng

- Tập tính của loàichim cánh cụt

- Đặc diểm chung củađộng vật

- Vai trò của động vật với

- Vai trò của độngvật đối con người

đời sống con người

Quá trình di chuyển của trùng roi

4 - Môi trường sống của

- Hoạt động của tậpđoàn trùng roi

- So sánh giữa trùng giày

và trùng biến hình

- Quá trình dinhdưỡng của trùnggiày

- Hoạt động của trùng biến hình và trùng roi trong môi trường sống

- Quá trình gây bệnhsốt rét của muổianophen

hiểm ở người do loại

trùng roi kí sinh trong

máu gây ra như: “Giấc

ngủ li bì”

- Đặc điểm chung củangành đông vật nguyênsinh

- Quá trình cộngsinh của trùng roitrong ruột mối

- Cấu tạo trong của thủy

tức

- Quá trình sinh sản của thủy tức

- Môi trường sống của thủy tức

9 - Cấu tạo cơ thể của

sứa, hải quỳ và san hô

- Một số loài san hô ở

biển

- Một số loài sứa biển

- Sự cộng sinh giữa hải

quỳ và tôm ở nhờ

- So sánh đặc điểm củasứa và thủy tức, giữa san

hô và sứa

- Một số loài sứa có tua dài ở biển

10 - Sơ đồ cấu tạo cơ thể

đại diện Ruột khoang

- Một số loài sứa xuất

khẩu và khai thác san

hô làm vật trang trí, vôi

- Cảnh san hô ở Vịnh

Hạ Long, Côn Đảo và

Hoàng Sa, Trường Sa

- Đặc điểm chung củangành ruột khoang

- San hô là nơi cư ngụ của các loài tôm, cá tạo “Thủy cung biển”

11 - Sán lông và sán gan

- Vòng đời sán lá gan

- Sán lá gan trong cơ thể

người

- Tác hại của sán lá gan

- Vòng đời sán lá gan - Quá trình di

chuyển của sán lálông trong cơ tựnhiên,

- Vòng đời của sán dây

cho con đường truyền

bệnh của giun đũa

- Vòng đời của giun

đũa

- Số liệu thống kê sốngười bị nhiễm giun

- Vòng đời của của giunđũa

- Quá trình dichuyển của giun đũatrong vật kí sinh

14 - Một số giun tròn khác:

Giun kim, giun móc

- Một số đặc điểm củagiun tròn

Quá trình di chuyểncủa giun kim

câu, giun rễ lúa

- Vòng đời của giun

- Vòng đời của giun tròn

15 - Cấu tạo ngoài của giun

- Quá trình sinh sảncủa giun đất

- Quá trình di chuyển của giun đất

17 - Một số giun đốt khác:

giun đỏ, đĩa, rươi …

- Vai trò của giun đốt

đối với đất trồng và với

đời sống con người

- Đa dạng của ngành giunđốt

- Đặc điểm chung củacủa giun đốt

18 - Hình dạng và cấu tạo

vỏ trai

- Cấu tạo cơ thể trai

- Quá trình dinh dưỡng

và di chuyển của trai

- Cấu tạo cơ thể trai

- Tình trạng nhiễm ốcbươu vàng hiện nay

- Bạch tuộc ăn cámập

- Một số loài mực vàbạch tuộc có kíchthước lớn

-Tập tính phun mực tự

vệ, bắt mồi của mực

21 - Sơ đồ cấu tạo chung

của các đại diện của

loài tôm phổ biến

- Cách bắt mồi của tôm

- Cấu tạo trong của tôm

sống

- Chức năng chính cácphần phụ của tôm

- Đời sống của tôm

24 - Một số đại diện của

lớp giáp xác: Mọt ẩm,

con sun, rận nước, chân

kiếm, tôm ở nhờ, cua

nhện, cua đồng

- Ý nghĩa thực tiển củagiáp xác

- Cách tự vệ củacua

- Vai trò của giápxác đối với đời sốngcon người

25 - Cấu tạo ngoài của

- Quá trình dichuyển và giăng tơcủa một số loàinhện

- Bắt mồi, sinh sảncủa nhện

- Hoạt động của bòcạp

26 - Cấu tạo ngoài, cấu tạo

trong, dinh dưỡng của

châu chấu

- Quá trình phát triển

biến thái không hoàn

toàn của châu chấu

27 - Một số đại diện của

sâu bọ: Bọ ngựa, ve sầu,

chuồn chuồn, bướm,

ong, ruồi

- Sự đa dạng về môitrường sống

- Đặc điểm chung của sâubọ

- Đời sống và tậptính của: Gián, kiến,đuông đuông

- Tác hại của sâu bọ

- Một số côn trùng: rết,

gián…

- Một số loài sâu, bướm

có tính ngụy trang thích

nghi với đời sống

đối với nông nghiệp

28 - Các giác quan của sâu

bọ

- Hệ thần kinh của sâu

bọ

- Một số tập tínhcủa sâu bọ

- Ngụy trang của sâu

- Số liệu thống kê củangành chân khớp

Tập tính bắt mồi củasâu bọ

31 - Cấu tạo ngoài và môi

34 - Một số loài cá có điều

kiện sống khác nhau

- Sinh sản của cá ngựa

- Cá nóc có hại cho con

- Thống kê số lượng loài

cá trên thế giới và ở ViệtNam

- Vai trò của cá với đờisống con người

- Sự đa dạng củamột số loài cá

- Tập tính bắt mổicủa cá sụn

- Cách đánh bắt cáhiện nay

35 - Hình dạng cấu tạo

ngoài của ếch đồng

- Cách thức di chuyển

của ếch

- Sinh sản,vòng đời của

- Vòng đời phát triển củaếch

- Đặc điểm thích nghi vớiđời sống của ếch

- Tự vệ của ếch

Vai trò của lưỡng cư - Tập tính sinh sản

của lưỡng cư

38 - Cấu tạo ngoài của thằn

Di chuyển thằn lằnbay

- Tập tính sinh sảncủa rắn

- Loài khủng longbay và khủng longbạo chúa

- Đa dạng của thằn lằn

- Tập tính sinh sản của ba ba

41 - Cấu tạo ngoài của

chim bồ câu

- Cách di chuyển của

chim

- Cấu tạo lông chim

- Đặc điểm cấu tạo ngoàicủa chim bồ câu

- Hóa thạch vềnguồn gốc, dichuyển và một sốtập tính của lớpchim

43 - Sơ đồ các cơ quan

dinh dưỡng của chim bồ

nhóm chim bay, bộ

ngỗng, bộ gà, bộ cú

- Một số đặc điểmcủa bộ chim ưng:Diều hâu, đại bàng

46 - Cấu tạo ngoài và quá

trình di chuyển của thỏ

- Nhau thai của thỏ

47 - Bộ xương của thú

- Cấu tạo trong của thỏ

- Sơ đồ các cơ quan

dinh dưỡng của thỏ

bộ răng của dơi

- Chùa dơi Sóc Trăng

- So sánh thú mỏ vịt vàkanguru

- Đặc điểm và dichuyển của thú mỏvịt

- Tập tính săn mồi của báo

- Vai trò của đuôi thú

- Tác hại của chuột

50 - Một số đại diện của bộ

- Một số loài khỉ

51 - Một số thú bay lượn: -.Cách di chuyển

- Tập tính kiếm ăncủa thú

- Sự hoàn chỉnh của cơ

quan di chuyển qua quá

trình động vật có xương

sống chuyển từ nước

lên cạn

Các hình thức di chuyểncủa động vật

- Các hình thức dichuyển của độngvật

Sự hình thức sinh sảnhữu tính

Sinh sản hữu tính ởĐộng vật

-Tập tính chăm sóccon ở Động vật

- Di tích hóa thạch

và di tích hóa thạchphục chế vài độngvật có xương sống

-Đa dạng sinh học ĐV ởvùng đới nóng

Đa dạng ĐV ở vùngnhiệt đới

2.3 Tiến hành sưu tầm tư liệu [15]

2.3.1 Sưu tầm tư liệu từ sách, báo

 Bước 1 Sưu tầm sách, báo về các loài động vật

 Lưu ý các thông tin chính của sách về:

Năm suất bản: Nhà xuất bản: Tác giả: Tên sách:

 Bước 2 Phân loại sách, báo

Sau khi tìm được các tài liệu có liên quan, chúng ta tiến hành phân loại để tiệncho việc sưu tầm các tư liệu có từ tài liệu tham khảo Có thể phân loại như sau:

Mảng kiến thức/bài Các tài liệu liên quan/có thể mã hóa bằng kí hiệu

+ Xác định mục tiêu, yêu cầu của việc đọc sách, báo

+ Tìm hiểu bố cục và nội dung cơ bản của sách, báo

+ Đọc và nghiên cứu kĩ nội dung cần tìm

+ Ghi chép, lưu giữ các thông tin cần thiết

 Bước 4 Tổng hợp, lựa chọn thông tin tốt nhất

Tổng hợp lại, chọn thông tin phù hợp nhất và biến thành kiến thức của mình

Ví dụ: Tư liệu bổ sung kiến thức bài 58 được khai thác từ sách:

Giáo trình bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và tính đa dạng sinh học – Võ VănPhú, Nguyễn Văn Chính - Đại học Huế- NXB 2005 tr [101] [102]

Giới thiệu một số vườn Quốc gia bảo vệ sự đa dạng sinh học: