SKKN: Dạy học tích hợp bảo vệ môi trường trong môn địa lý trường thcs

Môi trường là không gian sinh sống của con người và sinh vật, là nơi chứa đựng các nguồn tài nguyên cần thiết cho đời sống và sản xuất của con người và cũng là nơi phân hủy các chất thải do con người tạo ra... Không chỉ thế, môi trường còn là nơi tồn tại, sinh trưởng và phát triển, lao động và nghỉ ngơi, hưởng thụ của con người. Nói cách khác, không có môi trường sẽ không tồn tại sự sống trên Trái đất.Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng về kinh tế- xã hội đã làm cho môi trường bị xuống cấp, nhiều nơi bị ô nhiễm nghiêm trọng, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và đời sống của người dân, những hiểm họa suy thoái môi trường đang ngày càng đe dọa cuộc sống của loài người trên trái đất.

PHÒNG GD& ĐT HUYỆN LĂK

TRƯỜNG THCS LÊ QUÝ ĐÔN

Sáng kiến kinh nghiệmDẠY HỌC TÍCH HỢP BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG MÔN ĐỊA LÝ 8,9

I PHẦN MỞ ĐẦU

I.1: Lý do chọn đề tài

Môi trường là không gian sinh sống của con người và sinh vật, là nơichứa đựng các nguồn tài nguyên cần thiết cho đời sống và sản xuất của conngười và cũng là nơi phân hủy các chất thải do con người tạo ra Không chỉthế, môi trường còn là nơi tồn tại, sinh trưởng và phát triển, lao động vànghỉ ngơi, hưởng thụ của con người Nói cách khác, không có môi trường sẽkhông tồn tại sự sống trên Trái đất.Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng vềkinh tế- xã hội đã làm cho môi trường bị xuống cấp, nhiều nơi bị ô nhiễmnghiêm trọng, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và đời sống của người dân,những hiểm họa suy thoái môi trường đang ngày càng đe dọa cuộc sống củaloài người trên trái đất

Xuất phát từ tầm quan trọng của công tác giáo dục bảo vệ môi trườngcũng như những thực trạng của vấn đề bảo vệ môi trường diễn ra trên thế giới,trên cả nước cũng như tại địa phương Tuy vậy, sự phát triển kinh tế chưađảm bảo với việc bảo vệ môi trường Vì vậy, môi trường Việt Nam đã xuốngcấp, nhiều nơi môi trường đã bị ô nhiễm nghiêm trọng Đảng và nhà nước đã

đề ra nhiều chủ trương, biện pháp nhằm giải quyết các vấn đề về môi trường.Hoạt động bảo vệ môi trường được các cấp, các ngành và đông đảo tầng lớpnhân dân quan tâm và bước đầu thu được một số kết quả đáng khích lệ Trongcác chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc triển khai xây dựng bộ tài liệutích hợp giáo dục môi trường trong các môn học ở các cấp học là cần thiếtnhất, hữu hiệu nhất Vì ở nước ta hiện nay có khoảng hàng chục triệu họcsinh, sinh viên các cấp và hàng triệu GV - cán bộ quản lí và cán bộ giảng dạy.Đây là một lực lượng khá hùng hậu Vì vậy việc trang bị kiến thức về môitrường, kĩ năng bảo vệ môi trường cho tầng lớp học sinh - sinh viên, các nhàlàm công tác giáo dục là cách nhanh nhất làm cho gần một phần ba dân sốhiểu biết về môi trường Là nền tảng của nền giáo dục quốc dân, lực lượng

trong việc hình thành nhân cách người lao động mới Tác động đến lực lượnghọc sinh phổ thông là tác động đến lực lượng dân số trẻ - chủ nhân tương laicủa đất nước - Nếu đội ngũ này có sự chuyển biến về nhận thức, tư tưởng vàhành vi, tất yếu sẽ có sự thay đổi lớn trong công tác bảo vệ môi trường Từ đótôi đã đưa ra đề tài nghiên cứu này nhằm nhắc nhở bản thân mình phải sửdụng phương pháp sư phạm, các kĩ năng sống để giáo dục học sinh thấy rõtrách nhiệm của cá nhân mình trong việc góp phần chung tay bảo vệ môitrường sống khi chưa quá muộn

I.2: Mục tiêu, nhiệm vụ

- Thông qua giáo dục môi trường, từng người và cộng đồng được trang bịkiến thức về môi trường, ý thức bảo vệ môi rường, năng lực phát hiện và xử

lí các vấn đề môi trường

- Giáo dục bảo vệ môi trường góp phần hình thành nhân cách người laođộng mới, người chủ tương lai của đất nước, người lao động, người chủ cóthái độ thân thiện với môi trường và bảo vệ môi trường là tự bảo vệ mình

I.3: Đối tượng nghiên cứu

Học sinh trường THCS

I.4: Giới hạn nghiên cứu

Vì điều kiện hạn chế nên tôi chỉ nghiên cứu khối ,9 trường THCS Lê QuýĐôn

I.5: Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Phương pháp đàm thoại

- Phương pháp khảo sát, thống kê, tổng kết kinh nghiệm

- Phương pháp nêu gương

B PHẦN NỘI DUNG

II.1: Cơ sở lý luận

- Bảo vệ môi trường hiện là một trong nhiều mối quan tâm mang tínhtoàn cầu Ở nước ta, bảo vệ môi trường cũng đang là vấn đề được quan tâmsâu sắc Nghị quyết số 41/NQ- TƯ ngày 15 tháng 11 năm 2004 của Bộ Chínhtrị về tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kì đẩy mạnh côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước;

- Quyết định số 1363/ QĐ- TTg ngày 17 tháng 10 năm 2001 của Thủtướng Chính phủ về việc phê duyệt đề án: “ Đưa các nội dung bảo vệ môitrường vào hệ thống giáo dục quốc dân” và Quyết định số 256/2003/QĐ-TTgngày 02 tháng 12 năm 2003của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt chiếnlược bảo vệ môi trường quốc gia đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020

đã tạo cơ sở pháp lí vững chắc cho những nỗ lực và quyết tâm bảo vệ môitrường theo định hướng phát triển một tương lai bền vững của đất nước

- Cụ thể hóa và triển khai thực hiện các chủ trương của Đảng và Nhànước, ngày 31 tháng 1 năm 2005, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ra chỉthị về việc tăng cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường, xác định nhiệm

vụ trọng tâm đến 2010 và các năm tiếp theo cho giáo dục phổ thông là trang

bị cho học sinh kiến thức, kĩ năng về môi trường và bảo vệ môi trường bằnghình thức phù hợp trong các môn học và thông qua các hoạt động ngoại khóa,

xây dựng mô hình nhà trường xanh- sạch- đẹp phù hợp với các vùng, miền.

II.2 : Thực trạng của vấn đề bảo vệ môi trường

- Công tác bảo vệ môi trường vẫn còn nhiều tồn tại, bất cập Ô nhiễm môitrường vẫn đang là vấn đề bức xúc trong đời sống xã hội, đặc biệt tại các lưuvực sông, khu công nghiệp, đô thị và làng nghề; vi phạm pháp luật về bảo vệmôi trường vẫn đang ngày càng tinh vi và phức tạp ( Trích kết luận tại hộinghị môi trường toàn quốc lần thứ III của Bộ trưởng Bộ TN&MT Phạm KhôiNguyên) Điều đó cho thấy nhiệm vụ của mọi công dân Việt Nam trong côngtác bảo vệ môi trường giai đoạn tới là hết sức nặng nề Đòi hỏi chúng ta phảitiếp tục có sự chung sức, chung lòng, cùng nhau nỗ lực hơn nữa để bảo vệ

môi trường, phải thực sự coi bảo vệ môi trường là nhiệm vụ của toàn Đảng,toàn quân và toàn dân Trước những thực trạng nêu trên bản thân tôi phải xácđịnh rằng tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong các môn học nói chung

và môn học địa lí nói riêng là vô cùng cần thiết nhằm chung tay cùng vớicộng đồng trong việc bảo vệ môi trường sống của nhân loại, trong đó có cánhân mình

- Thực trạng về nguồn tài nguyên nước, rừng, chất thải… trong sản xuất vàsinh hoạt

*Tài nguyên nước:

- Dân số tăng, các hoạt động kinh tế gia tăng và công tác quản lí chưa tốtkhiến tài nguyên nước ở Việt Nam đang bị sử dụng quá mức và ô nhiễm Chỉ

số lượng nước theo đầu người năm 1943 là 16.641m3/người, nếu số dân tănglên 150 triệu thì chỉ số chỉ còn 2.467m3/ người/ năm, xấp xỉ với các quốc giahiếm nước

- Theo báo cáo hiện trạng môi trường Việt Nam năm 2001: Trong thời giangần đây, ở Việt Nam đã xẩy ra tình trạng khan hiếm nước Nhiều nơi thuộcTrung Bộ đã có biểu hiện tình trạng hoang mạc hóa, vùng ven biển có quátrình mặn hóa và muối hóa Ở các tỉnh Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, ĐôngNam Bộ và một số vùng khác đã xẩy ra tình trạng căng thẳng về nước Cácthành phố như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Việt trì , BiênHòa…nước đã bị ô nhiễm tới mức nghiêm trọng Môi trường nước ở một sốdòng sông như sông Cầu ( ở Bắc Bộ), sông Thị Vải, sông Sài Gòn, sông Vàm

Cỏ Đông (ở Đông Nam Bộ) đã bị ô nhiễm nặng Nguồn nước ngọt cho sảnxuất và sinh hoạt của con người ngày càng cạn dần Không chỉ ở Việt Nam

mà trên thế giới tình trạng thiếu ngọt cũng xẩy ra nghiêm trọng Vì thế năm

2003 Liên Hợp Quốc chọn là năm quốc tế về nước ngọt bởi: Nước- Hai tỉ

người đang khát Tất cả mọi người hãy hành động để bảo vệ Nước, nguồn

sống trên Trái đất

*Tài nguyên rừng:

Rừng là nguồn tài nguyên quí giá của nước ta Rừng có vai trò điều hòa khí hậu, bảo vệ đất, giữ nước ngầm và là nơi lưu giữ các nguồn gen quí giá Tuy nhiên, độ che phủ rừng của nước ta trong thời gian dài có xu hướng giảm, nhiều khu rừng bị tàn phá nghiêm trọng, làm cho môi trường sinh thái bị đảo lộn, môi trường sống của các loại động vật bị thu hẹp, nguy cơ tuyệt chủng các loại động vật quí hiếm…

Tuy vậy trong những năm gần đây, các hoạt động trồng rừng được coi trọng,diện tích rừng có được tăng lên nhưng chất lượng rừng vẫn tiếp tục giảm sút

Cụ thể diễn biến diện tích rừng qua các năm theo thống kê của Bộ Nôngnghiệp và Phát triển nông thôn (tính đến tháng 12 năm 2005)

1945 1976 1980 1985 1990 1995 2002 2005Tổng DT

là 15% Trong đó chất thải sinh hoạt hơn 6 triệu tấn ( ở các khu đô thị) Chấtthải công nghiệp phát sinh chiếm khoảng 20% tổng lượng chất thải chất thảicông nghiệp phát sinh từ các làng nghề ở vùng nông thôn chủ yếu tập trung ởmiền Bắc Khoảng 1.450 làng nghề phân bố ở các vùng nông thôn trên toànquốc, mỗi năm thải ra khoảng 774.000 tấn chất thải công nghiệp…

- Theo ước tính, lượng chất thải sẽ tăng lên đáng kể Trong đó lượng chấtthải sinh hoạt sẽ tăng 60%, chất thải công nghiệp tăng 50%, chất thải nguy hạităng 3 lần, các số liệu thống kê trên tính đến năm 2010 ( Nguồn: báo cáo diễnbiến môi trường Việt Nam năm 2004 Bộ Tài nguyên và Môi trường)

Bên cạnh những thực trạng về môi trường mang tầm cỡ quốc gia, thì ở tại địaphương nơi các em đang sinh sống vấn đề môi trường cũng đang đến hồi báođộng Đặc biệt là ở những nơi đông dân cư qua lại như nơi họp chợ, rãnh,cống thoát nước… Mặc dù đã có đội vệ sinh môi trường thường xuyên dọndẹp song do ý thức của người dân chưa tự giác đối với cộng đồng, chỉ biếtsạch trong nhà mình còn ở ngoài đường phố thì không được quan tâm Ngoài

ra cơ sở hạ tầng cũng chưa đáp ứng yêu cầu, như nơi đổ rác cũng như nơi xử

lí rác thải chưa đảm bảo kĩ thuật gây nên hiện tượng ô nhiễm Ngay trongtrường học, mặc dù được quán triệt, nhắc nhở thường xuyên của BGH nhàtrường cũng như tổng phụ trách đội và hàng ngày ban lao động đều phân côngluân phiên lớp, trực tiếp lao động dọn vệ sinh Thế nhưng do ý thức chưa tựgiác của một số học sinh nên ở trong sân trường , hành lang các dãy phònghọc cũng như trong lớp học vẫn thấy sự xuất hiện của rác thải

II.3: Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp, giải pháp

III.3.A Nguyên tắc, phương thức, phương pháp giáo dục bảo vệ môi trường trong trường THCS.

A.aNguyên tắc.

- Giáo dục bảo vệ môi trường là một lĩnh vực giáo dục liên ngành, tích hợpvào các môn và các hoạt động Giáo dục bảo vệ môi trường không phải làghép thêm vào chương trình giáo dục như là một bộ môn riêng biệt hay một

chủ đề nghiên cứu mà nó là một hướng hội nhập vào chương trình Giáo dụcmôi trường là cách tiếp cận xuyên bộ môn Vì thế cần xác định mục tiêu, nộidung và phương pháp giáo dục bảo vệ môi trường phải phù hợp với mục tiêuđào tạo của từng cấp học, lớp học và từng độ tuổi.

- Giáo dục bảo vệ môi trường phải trang bị cho học sinh một hệ thống kiếnthức tương đối đầy đủ về môi trường và kĩ năng bảo vệ môi trường, phù hợpvới tâm lí lửa tuổi

- Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường phải chú ý khai thác tình hình thực tếmôi trường của từng địa phương và từng mục tiêu về kiến thức- kĩ năng củatừng bài học

- Nội dung và phương pháp giáo dục bảo vệ môi trường phải chú trọng thựchành, hình thành các kĩ năng, phương pháp hành động cụ thể để học sinh cóthể tham gia có hiệu quả vào các hoạt động bảo vệ môi trường của địaphương, của đất nước, phù hợp với độ tuổi

- Cách tiếp cận cơ bản của giáo dục bảo vệ môi trường là: Giáo dục về môitrường, trong môi trường và vì môi trường, đặc biệt là giáo dục vì môi trường.Coi đó là thước đo cơ bản hiệu quả của giáo dục bảo vệ môi trường

- Phương pháp giáo dục bảo vệ môi trường nhằm tạo cho người học chủ độngtham gia vào quá trình học tập, tạo cơ hội cho học sinh phát hiện các vấn đềmôi trường và tìm hướng giải quyết vấn đề dưới sự tổ chức và hướng dẫn củagiáo viên

- Tận dụng các cơ hội để giáo dục bảo vệ môi trường nhưng phải đảm bảokiến thức cơ bản của môn học, tính logic của nội dung, không làm quá tải

lượng kiến thức và tăng thời gian của bài học, có nghĩa là: không biến một bài

dạy địa lí thành một bài dạy môi trường

A.b

Phương thức giáo dục

- Giáo dục bảo vệ môi trường là lĩnh vực giáo dục liên ngành, vì vậy đượctriển khai theo phương thức tích hợp Nội dung giáo dục bảo vệ môi trườngđược tích hợp trong môn học thông các chương, bài cụ thể Việc tích hợp thể

hiện ở 3 mức độ: Mức độ toàn phần, mức độ bộ phận và mức độ liên hệ Cụthể là ở mức độ toàn phần thì mục tiêu và nội dung của bài học hoặc củachương phù hợp hoàn toàn với mục tiêu và nội dung của giáo dục bảo vệ môitrường.

Ví dụ như khi dạy về bài 28 vùng Tây Nguyên thì chỉ tích hợp giáo dục bảo

vệ môi trường ở mục II Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên củavùng Học sinh biết được vùng Tây Nguyên có một lợi thế để phát triển kinhtế: địa hình cao nguyên, đất ba dan, rừng chiếm diện tích lớn…Học sinh phảibiết được rằng việc chặt phá rừng quá mức để làm nương rẫy và trồng cà phê,nạn săn bắt động vật hoang dã làm ảnh hưởng xấu tới môi trường…Còn đốivới mức độ liên hệ thì có điều kiện liên hệ một cách logic Ví dụ khi dạy về

sông, hồ và biển thì học sinh phải biết được vai trò của sông, hồ đối với đời

sống và sản xuất của con người trên trái đất Phải có óc quan sát và nhận định

về tình trạng nguồn nước có bị ô nhiễm hay không Để từ đó các em cần tìm

ra nguyên nhân, hậu quả cũng như tìm ra các giải pháp khắc phục Thông quaviệc tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường sẽ tạo điều kiện cho các em có thái

độ, hành vi đúng trong việc không làm cho nguồn nước bị ô nhiễm và phảnđối các hành vi làm ô nhiễm nguồn nước sông, hồ, biển khi các em có dịp đitắm biển cùng gia đình.( HS quan sát qua tranh ảnh minh họa)

Ngoài các hoạt động trong lớp học, thì các hoạt giáo dục bảo vệ môi trườngcòn được tích ngoài lớp học như câu lạc bộ về môi trường theo từng chủ đề cụthể, hoặc nói chuyện chuyên đề về tác động của sự nóng lên toàn cầu, sảnxuất sạch…

A.c Các phương pháp giáo dục bảo vệ môi trường

- Phương pháp tích hợp giáo dục môi trường trong môn Địa lí về cơ bản lànhững phương pháp thường được sử dụng để dạy môn học Tuy nhiên, trongcác phương pháp đó có một số phương pháp có nhiều khả năng giáo dục môitrường một cách hiệu quả cần quan tâm, đó là những phương pháp đòi hỏi họcsinh phải bộc lộ được nhận thức, quan điểm, ý thức, thái độ, đưa ra được

những giải pháp… trước các vấn đề của môi trường Ví dụ như phương phápđàm thoại, phương pháp sử dụng các phương tiện trực quan ( tranh ảnh, băng,đĩa hình có nội dung về môi trường) phương pháp thảo luận nhóm, phươngpháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, phương pháp tham quan, điềutra, khảo sát thực tế.

III.3.B Các biện pháp, giải pháp và cách tiến hành thông qua các bài học

cụ thể ở chương trình tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường.

B.a: Các biện pháp, giải pháp giáo dục bảo vệ môi trường.

- Khi tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường, giáo viên phải dựa vào cácnguyên tắc, phương thức, phương pháp giáo dục bảo vệ môi trường trongtrường THCS như đã nêu ở phần 1

- Giáo dục cho học sinh kĩ năng sống bảo vệ môi trường là khả năng ứng xửmột cách tích cực đối với các vấn đề môi trường Cụ thể là kĩ năng nhận biết

và pháp hiện các vấn đề môi trường, xây dựng kế hoạch hành động vì môitrường, kiên định thực hiện kế hoạch hành động vì môi trường trong lớp học,trường học, khu dân cư và ngay trong gia đình của các em

- Hành vi của người lớn là tấm gương có ý nghĩa giáo dục trực tiếp đối vớihọc sinh Vì thế muốn giáo dục học sinh có nếp sống văn minh, lịch sự đốivới môi trường, trước hết các thầy, cô giáo và các bậc phụ huynh cần phảithực hiện đúng các qui định bảo vệ môi trường Ví dụ chỉ là hành động nhỏthôi cũng tác động rất lớn đến các em, như khi bước tới của lớp nếu thấy mộtvài mẫu giấy vụn thì giáo viên nên nhặt bỏ vào sọt rác thì bản thân ta đã gópphần làm cho môi trường sạch hơn Có thể nhắc các em tắt hệ thống điệntrong phòng học khi không cần thiết Đó cũng chính là những hành động đểgiáo dục các em sử dụng tiết kiệm và hiệu quả nguồn năng lượng, vì đây cũng

là một trong những nguyên nhân tạo ra lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính,làm cho Trái đất nóng lên và khí hậu trên toàn cầu bị biến đổi Một trongnhững quốc gia bị ảnh hưởng của sự biến đổi khí hậu lớn nhất là Việt Nam.( Cụ thể trong năm 2010 Việt Nam đã phải hứng chịu những đợt hạn hán lớn

diễn ra trên phạm vi cả nước Đặc biệt các tỉnh duyên hải Miền Trung, từNghệ An trở vào cho tới Ninh thuận phải đương đầu với nhiều trận lũ lụt lớn,gây thiệt hại lớn về tài sản cũng như tính mạng của người dân,) Sự mất mát

đó không thể khắc phục trong ngày một ngày hai mà phải sau nhiều năm nữamới khắc phục được Khi lấy những dẫn chứng cụ thể như vậy thì hiệu quảgiáo dục môi trường sẽ có tác dụng hơn, vì có thể khẳng định rằng chính conngười tác động vào tự nhiên và lấy đi những gì của tự nhiên, thì con ngườiphải chịu những hậu quả của tự nhiên mang lại

Cảnh tượng đau thương ở Miền Trung trong các trận lũ vừa qua

Môi trường cũng chính là những vấn đề rất gần gũi với học sinh như cơm ăn,nước uống,