Môi trường là nơi tồn tại, sinh trưởng và phát triển mà còn là nơi chứa đựng các nguồn tài nguyên, các chất thải của đời sống và sản xuất, đồng thời là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người. Nhưng môi trường hiện nay đang xuống cấp, nhiều nơi bị ô nhiễm nghiêm trọng. Vì vậy, môi trường cần được bảo vệ, bảo vệ môi trường hiện nay đang là vấn đề mang tính toàn cầu. Ở nước ta, đó cũng là vấn đề được quan tâm sâu sắc của tất cả các ngành, các cấp. Ngày 27 tháng 12 năm 1993 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật Bảo vệ môi trường; Ngày 17 tháng 10 năm 2001 Thủ tướng Chính phủ đã quyết định về việc phê duyệt đề án “đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân”; ngày 31 tháng 01 năm 2005, ngành giáo dục và đào tạo đã có chỉ thị về việc tăng cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường, trong đó nhiệm vụ trọng tâm là trang bị cho học sinh kiến thức, kĩ năng về môi trường và bảo vệ môi trường bằng nhiều hình thức phù hợp như thông qua các môn học và hoạt động ngoại khoá...
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“TÍCH HỢP GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC MÔN VẬT LÍ Ở CẤP THCS”
I PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Môi trường là nơi tồn tại, sinh trưởng và phát triển mà còn là nơi chứa đựng các nguồn tài nguyên, các chất thải của đời sống và sản xuất, đồng thời là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người Nhưng môi trường hiện nay đang xuống cấp, nhiều nơi
bị ô nhiễm nghiêm trọng Vì vậy, môi trường cần được bảo vệ, bảo vệ môi trường hiện nay đang là vấn đề mang tính toàn cầu Ở nước ta, đó cũng là vấn đề được quan tâm sâu sắc của tất cả các ngành, các cấp Ngày 27 tháng 12 năm 1993 Quốc hội nước Cộng hòa
xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật Bảo vệ môi trường; Ngày 17 tháng 10 năm
2001 Thủ tướng Chính phủ đã quyết định về việc phê duyệt đề án “đưa các nội dung bảo
vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân”; ngày 31 tháng 01 năm 2005, ngành giáo dục và đào tạo đã có chỉ thị về việc tăng cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường, trong đó nhiệm vụ trọng tâm là trang bị cho học sinh kiến thức, kĩ năng về môi trường và bảo vệ môi trường bằng nhiều hình thức phù hợp như thông qua các môn học và hoạt động ngoại khoá
Để đáp ứng những yêu cầu đề ra, cùng với các môn học khác trong trường phổ thông, việc lồng ghép, tích hợp nội dung giáo dục bảo vệ môi trường trong quá trình giảng dạy môn Vật lí là vấn đề cần thiết không thể thiếu được
2 Mục đích nghiên cứu
Việc giáo dục bảo vệ môi trường trong giảng dạy Vật lí nhằm mục đích để tất cả các em hiểu được bản chất của các vấn đề về môi trường như tính phức tạp, quan hệ nhiều mặt, tính hữu hạn của tài nguyên thiên nhiên và khả năng chịu tải của môi trường, quan hệ chặt chẽ giữa môi trường và phát triển Bên cạnh đó các em nhận thức được ý nghĩa và tầm quan trọng của các vấn đề về môi trường như một nguồn lực để sinh sống, lao động và phát triển Từ đó có thái độ, có ý thức trách nhiệm, có cách ứng xử đúng đắn trước các vấn đề môi trường
Trang 23 Đối tượng viết đề tài và phạm vi nghiên cứu
Đề tài “Phương pháp tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học môn Vật lí ở
cấp THCS” được nghiên cứu và viết dựa vào đặc điểm tâm sinh lí của các đối tượng học sinh các khối lớp 6,7,8,9 THCS và dựa vào hoạt động dạy của thầy và học của học sinh, nội dung chương trình môn học
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
Qua đề tài “Phương pháp tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học môn Vật lí ở cấp THCS” sẽ giúp học sinh có ý thức tự giác, có tinh thần trách nhiệm, có kĩ năng nhận thức, có cách ứng xử đúng đắn, tích cực với các vấn đề môi trường nảy sinh Đồng thời sẽ có hành động cụ thể để bảo vệ môi trường, tuyên truyền, vận động mọi người cùng chung tay bảo vệ môi trường trong gia đình, nhà trường và cộng đồng
5 Phương pháp nghiên cứu
- Dựa vào thực tế giảng dạy, dự giờ, trao đổi kinh nghiệm của các đồng nghiệp, thông qua tham khảo sách báo, các thông tin đại chúng
- Dựa vào công tác điều tra, khảo sát, tham quan, nghiên cứu tình hình môi trường ở địa phương, thảo luận phương án xử lí
- Dựa vào kinh nghiệm thực tế, các hoạt động thực tiễn, từ đó phân tích, tổng hợp để đưa
ra các giải pháp giáo dục bảo vệ môi trường
6 Nội dung của đề tài
CHƯƠNG 1: Cơ sở lí luận liên quan đến đề tài
CHƯƠNG 2 : Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
CHƯƠNG 3: Biện pháp, giải pháp chủ yếu để thực hiện đề tài
II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
CHƯƠNG 1: Cơ sở lí luận liên quan đến đề tài nghiên cứu
Sự phát triển nhanh chóng về Kinh tế- xã hội trong những năm qua đã làm đổi mới xã hội Việt Nam, chỉ số kinh tế không ngừng nâng cao Tuy nhiên sự phát triển kinh
tế chưa đảm bảo cân bằng với việc bảo vệ môi trường, những hiểm họa suy thoái môi trường ngày càng đe dọa cuộc sống của loài người Chính vì vậy bảo vệ môi trường là vấn đề sống còn của nhân loại và của mỗi Quốc gia Việc tích hợp nội dung giáo dục bảo
Trang 3vệ môi trường đối với bộ môn Vật lí là việc làm cần thiết giúp học sinh hiểu biết được mối quan hệ giữa môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và vai trò của con người trong
đó Từ đó sẽ có thái độ thân thiện với môi trường, yêu quý, tôn trọng thiên nhiên, tôn trọng di sản văn hóa và ý thức được hành động trước vấn đề môi trường nảy sinh
Hiện nay con người đã khai thác quá mức và sử dụng không hợp lí các nguồn tài nguyên, dẫn đến mất cân bằng sinh thái, môi trường sống bị ô nhiễm nghiêm trọng và đang đe dọa đến cuộc sống con người như: Ô nhiễm không khí, hiệu ứng nhà kính, nguồn nước bị ô nhiễm, rừng bị suy giảm, sạt lỡ, lũ lụt, hạn hán… Vì thế, việc lựa chọn địa chỉ, nội dung, để tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong giảng dạy Vật lí là vấn đề quan trọng và cần thiết nhằm trang bị cho học sinh một hệ thống kiến thức đầy đủ về môi trường và kĩ năng bảo vệ
môi trường phù hợp với tâm lí lứa tuổi Bên cạnh đó tuyên truyền giáo dục nâng cao ý thức và trách nhiệm bảo vệ môi trường
CHƯƠNG 2 : Thực trạng của vấn đề đang nghiên cứu
Bảo vệ môi trường hiện nay đang là nhiệm vụ của toàn xã hội, trong đó có học sinh Tuy nhiên, rất nhiều học sinh không mấy quan tâm, thậm chí thờ ơ đối với việc bảo vệ môi trường Vì vậy, trong quá trình dạy học giáo viên cần giáo dục học sinh biết cách bảo vệ môi trường, trước hết là môi trường sống xung quanh các em
Trong quá trình dạy học Vật lí, tôi chắc rằng các giáo viên đã đề cập đến các biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường Tuy nhiên việc làm này còn chưa thường xuyên, đôi khi còn mang tính sách vở, thiếu sự gần gũi với đời sống thực tế học sinh Trong khi
đó, Vật lí là môn khoa học mang tính thực tiễn cao, chúng ta hoàn toàn có thể vừa đưa ra các biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường liên quan đến từng nội dung trong các bài học
cụ thể lại vừa gần gũi với sự hiểu biết của học sinh Chính điều này sẽ có tác dụng kích thích tính tò mò, sáng tạo, hứng thú học tập, mở rộng sự hiểu biết của học sinh, đặc biệt
là hướng sự quan tâm của các em tới môi trường để từ đó biết cách bảo vệ môi trường
CHƯƠNG 3: Biện pháp, giải pháp chủ yếu để thực hiện đề tài
2.1 Xây dựng nội dung tích hợp phù hợp với nội dung bài học.
Để học sinh nhận thức đúng về vai trò của môi trường đối với cuộc sống, từ đó có
Trang 4những hành động cụ thể phù hợp để bảo vệ môi trường thì trước hết cần chọn lựa chủ đề thật gần gũi, thiết thực và sát với nội dung bài học, phù hợp với nhận thức của các em Đối với bộ môn Vật lí, việc giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh cần thông qua các nội dung của từng bài học cụ thể trong chương trình học
Ví dụ: Trong bài “Năng suất toả nhiệt của nhiên liệu - sách Vật lí 8 – Đang
giảng dạy ở chương trình vật lý 9” Giáo viên chọn chủ đề khai thác, sử dụng nguồn
nhiên liệu hoá thạch dẫn đến những thảm hoạ về môi trường và những biện pháp khắc phục
* Đối với mỗi nội dung cần tích hợp, giáo viên có thể yêu cầu học sinh:
- Tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường
- Học sinh tự đưa ra biện pháp bảo vệ môi trường hoặc giáo viên đưa ra để học sinh tìm hiểu
- Giải thích một số hiện tượng thường gặp trong cuộc sống của các em
2.2 Thu thập tài liệu về môi trường sinh động và có sức thuyết phục
Hiện nay với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, việc tìm kiếm bất cứ tư liệu nào trên mạng internet cũng trở nên dễ dàng Đây là một điều kiện thuận lợi cho việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung và việc tích hợp bảo vệ môi trường nói riêng Sau khi xây dựng được nội dung tích hợp giáo viên tìm và lựa chọn những hình ảnh, clip sinh động, ấn tượng phù hợp với yêu cầu, nội dung kiến thức để đưa vào bài giảng Khi chọn được hình ảnh thích hợp nên lưu lại trong một tập tin với định dạng cỡ ảnh to nhất (khi
đưa vào giáo án điện tử hình ảnh sẽ đạt chất lượng cao hơn)
2.3.Lựa chọn thời điểm thích hợp trong tiến trình giảng dạy để tích hợp nôi dung giáo dục bảo vệ môi trường.
Việc lựa chọn thời điểm và nội dung để tích hợp hết sức quan trọng Một mặt nó làm
cho bài dạy trở nên sinh động và có ý nghĩa, mặt khác nếu lựa chọn không phù hợp sẽ làm cho bài dạy bị đứt quãng và xa rời trọng tâm kiến thức Ý thức được điều này giáo viên cần phải nghiên cứu kĩ lưỡng các phương án tích hợp để vừa đảm bảo dạy đúng, dạy
đủ vừa đạt được mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trường Để đảm bảo được các yêu cầu đó
Trang 5thì nội dung tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường được đưa vào sau khi các em đã tiếp thu được kiến thức nôi dung học tập của phần đó
2.4 Sử dụng máy chiếu projecter để dạy nội dung tích hợp.
Việc sử dụng máy vi tính kết hợp với máy chiếu để dạy học sẽ phát huy cao tính trực quan của bài dạy Đặc biệt phần tích hợp bảo vệ môi trường đòi hỏi không chỉ cung cấp kiến thức, kĩ năng mà quan trọng là hình thành ở học sinh thái độ tích cực trước các vấn đề về môi trường bị suy thoái, điều này sẽ đạt được hiệu quả cao khi các em được chứng kiến những hình ảnh, clip về thực trạng cũng như những hậu quả của ô nhiễm môi trường đưa lại
3 Một số ví dụ minh họa
* Ví dụ 1 Bài 21: ĐỐI LƯU - BỨC XẠ NHIỆT ( sách vật lí lớp 8)
* Vị trí tích hợp: Sau khi học sinh đã làm các bài tập vận dụng phần đối lưu Đối lưu là
sự truyền nhiệt năng bằng các dòng chất lỏng hoặc chất khí Đó là hình thức truyền nhiệt
chủ yếu của chất lỏng và chất khí.
* Tình huống tích hợp: Trong phòng ngủ đống kín cửa không có đối lưu không khí sẽ rất ngột ngạt, khó chịu
Biện pháp khắc phục: nên mở cửa sổ trước khi đi ngủ khoảng 15 phút để không khí lưu thông dễ dàng, không khí trong phòng thoáng sạch giúp giấc ngủ ngon hơn, sâu hơn
* Tình huống tích hợp: Trong bếp lò hay các lò cao ở các xí nghiệp, nhà máy khi không khí trong lò bị đốt nóng sẽ rất ngột ngạt
Biện pháp khắc phục: Người ta dùng những ống khói rất cao để thông gió (tạo ra lực hút khí) khi đó không khí trong lò bị đốt nóng theo ống khói bay lên đồng thời không khí lạnh ở bên ngoài lùa vào cửa lò Nhờ đó luôn có đủ không khí để đốt cháy nhiên liệu Mặt khác ống khói cao làm cho khói thải ra bay lên cao, chống ô nhiễm môi trường
* Tình huống tích hợp: Khi dùng rơm, trấu, mạt cưa để nấu bếp, ta thấy có rất nhiều bụi làm không gian bếp ngột ngạt
Biện pháp khắc phục: Người ta đã chế tạo loại bếp có ống khói, để khói bụi có thể thoát lên cao
Trang 6* Ví dụ 2 Bài 20: NGUYÊN TỬ, PHÂN TỬ CHUYỂN ĐỘNG HAY ĐỨNG YÊN?
* Vị trí tích hợp: Sau khi học sinh nắm được khái niệm hiện tượng khuếch tán Hiện
tượng khuếch tán là hiện tượng các chất tự hoà lẫn vào nhau Hiện tượng khuếch tán có thể xảy ra ở chất lỏng, chất khí, giữa chất lỏng và chất khí, thậm chí còn xảy ra ở chất rắn
Mặc dù không khí nhẹ hơn nước biển nhưng ở trong nước biển vẫn có không khí Nếu thiếu không khí, các loài sinh vật trong lòng đại dương không thể sống được Có nhiều tàu chở dầu bị tai nạn làm dầu loang rộng trên mặt biển (Chẳng hạn: Tàu Alpha-1 của Hy Lạp chở 2000 tấn dầu thô bị chìm ở Piraeus Tàu Prestige chở hơn 77000 tấn dầu chìm ngoài khơi vùng biển Tây Ban Nha làm tràn dầu trên biển trở thành sự cố tràn dầu nguy hại nhất từ trước đến nay Tàu chở cần trục đâm phải tàu chở dầu ngoài khơi phía Tây Hàn Quốc khiến 66000 thùng dầu thô bị tràn ra biển ) làm cho không khí không thể khuếch tán vào nước dẫn tới trong nước biển thiếu ôxi làm chết rất nhiều sinh vật sống trong lòng đại dương, đồng thời cũng ảnh hưởng đến nhiều loài sinh vật biển khác nữa Biện pháp khắc phục: Các ngành chức năng cần kiểm tra tàu chở dầu trước khi lưu thông trên biển và cần đảm bảo các quy tắc an toàn trong suốt quá trình lưu thông Các tàu thường xuyên liên lạc với trung tâm cũng như với các tàu khác trong khu vực lưu thông, tránh các vụ tai nạn đáng tiếc xảy ra, không những gây thiệt hại cho người và tài
Trang 7sản mà còn làm ô nhiễm môi trường, rất lâu sau mới có thể khắc phục được.
* Ví dụ:3 Bài 26: NĂNG SUẤT TỎA NHIỆT CỦA NHIÊN LIỆU
(sáchVật li 8 –Đang giảng dạy ở chương trình vật lý 9)
* Vị trí tích hợp: Sau khi học sinh đã tìm hiểu nhiên liệu là gì và lấy các ví dụ về nhiên liệu thường gặp.
Hiện nay, than đá, dầu mỏ, khí đốt đang là các nhiên liệu chủ yếu của con người Tuy nhiên, việc khai thác và sử dụng các nhiên liệu này đã và đang gây những hậu quả vô cùng nghiêm trọng ảnh hưởng đến môi trường sống của con người: hạn hán, lũ lụt, bão, sóng thần, khí thải từ nhà máy, xe cộ làm ô nhiễm không khí, nguồn nước, đất gây mưa axít, thủng tầng ôzôn
(Bắc Kinh, Trung Quốc chìm trong khói bụi do sử dụng nhiên liệu hoá thạch gây ra)
Trang 8(Lũ lụt và hạn hán
Vậy con người cần làm gì để bảo vệ môi trường?
Chúng ta biết rằng, các nguồn năng lượng nói trên không phải vô tận mà chỉ trong vòng khoảng 50 năm nữa các nguồn nhiên liệu này sẽ cạn kiệt Vì vậy, một trong những nhiệm
Trang 9vụ vô cùng cấp bách của con người là phải tiết kiệm các nhiên liệu sẵn có, đồng thời phải nghiên cứu tìm ra các nhiên liệu mới thay thế Hiện nay con người đã tìm ra nhiều nguồn năng lượng sạch, dồi dào phục vụ cho sản xuất và cuộc sống:
- Năng lượng từ đại dương (nước biển): phong phú nhất là các quốc gia có biển lớn Sóng
và thuỷ triều làm quay tuabin máy phát điện
- Năng lượng Mặt Trời: Dùng chạy pin Mặt Trời
- Bắt chước quá trình quang hợp của thực vật, hiện nay các nhà khoa học đang nghiên cứu tìm cách biến đổi năng lượng của ánh sáng (nguồn năng lượng vô tận) thành nguồn năng lượng sạch và thân thiện với môi trường
- Năng lượng gió: Sử dụng sức gió để quay tuabin máy phát điện Đây là nguồn năng lượng dồi dào, có ở mọi nơi
- Dầu thực vật dùng để chạy xe, chẳng hạn cải dầu
- Năng lượng từ sự lên men sinh học: Được tạo từ sự lên men sinh học của đồ phế thải sinh hoạt nhằm tạo khí mêtan
- Một trong những nhiên liệu có triển vọng thay thế cho dầu và khí đốt là hiđrô, vì: Hiđrô
có năng suất tỏa nhiệt cao hơn dầu và khí đốt Đây là khí có năng suất tỏa nhiệt cao nhất trong tất cả các nhiên liệu có trong thiên nhiên, đã được sử dụng làm nhiên liệu phóng các tàu vũ trụ Hiđrô được điều chế bằng cách dùng năng lượng Mặt Trời để điện phân nước biển Như vậy, nguồn nguyên liệu để điều chế hiđrô có thể coi là vô tận.Hiđrô lỏng
có thể vận chuyển dễ dàng bằng các bình chứa hoặc ống dẫn Hiđrô khi bị đốt cháy
không toả ra các khí độc như các nhiên liệu khác
* Ví dụ: 4 Bài 28: Động cơ nhiệt
(sáchVật lí 8 –Đang giảng dạy ở chương trình vật lý 9)
Vị trí tích hợp: Sau khi học sinh trả lời C5 phần vận dụng
Động cơ nhiệt được sử dụng rất rộng rãi trong cuộc sống Tuy nhiên, động cơ nhiệt lại gây ra những tác hại rất lớn đối với môi trường sống của chúng ta:
- Gây ra tiếng ồn
- Xả vào môi trường sống các khí độc sinh ra từ việc đốt cháy nhiên liệu
Trang 10*Biện pháp khắc phục:
- Hạn chế sử dụng động cơ nhiệt
- Cải tiến động cơ nhiệt thân thiện với môi trường
- Nghiên cứu, thử nghiệm để đưa vào sử dụng rộng rãi loại xăng ethanol, đây là loại nhiên liệu tiết kiệm và giảm bớt khí thải CO2 ra môi trường Hiện ở Việt Nam mới thử nghiệm cho xe Taxi
- Thay thế động cơ nhiệt bằng những động cơ khác không làm hoặc ít làm ô nhiễm môi trường: Vừa qua hãng GM và Segway đã phối hợp sản xuất thành công loại ôtô 2 bánh đầu tiên trên thế giới với 2 chỗ ngồi Loại xe này sử dụng một bộ pin để hoạt động, vì vậy rất thân thiện với môi trường Loại xe này có thể chạy với vận tốc 56km/h Chỉ cần mất vài phút cho một lần sạc pin
* Ví dụ 8 Bài 12 : GƯƠNG CẦU LÕM