hiệu quả nghệ thuật của độc thoại nội tâm trong chuông nguyện hồn ai của ernest hemingway

Vũ Tú Nam trong bài “ Suy nghĩ về tiểu thuyết” đã đề cập đến độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai: “ Có thể nói những đặc sắc trong nghệ thuật viết của Hemingway là: đối thoại và

Mở ĐầU

1.Lí do chọn đề tài.

Văn học phơng Tây thế kỉ XX đã ghi nhận một nhà văn Mỹ Ernest

Hemingway nh một gơng mặt tiêu biểu của văn chơng nhân loại Nhà phê bình

Lê Huy Bắc đã gọi ông là “ nhà văn Mỹ lừng danh trên toàn thế giới ” [8- Tr.4] Sáu mơi năm sống trên cõi thế gian nhng ngời đời không những biết đến

Ernest Hemingway nh một chiến sỹ dũng cảm, một tay đấu bò hạng nặng hay

một tay đấm bốc nổi tiếng trên đấu trờng mà quan trọng hơn, thế giới biết đến

ông bởi những truyện ngắn nổi tiếng nh: Tuyết trên đỉnh Kilimanjarô, Cuộc đời hạnh phúc ngắn ngủi của Francix Macomber, Năm mơi ngàn dollar… và đặc biệt

là những trang tiểu thuyết đầy hấp dẫn: Mặt trời vẫn mọc (1926), giã từ vũ khí

(1929), Chuông nguyện hồn ai (1940), Ông già và biển cả (1952) Trong số

những tác phẩm ấy, có thể nói Chuông nguyện hồn ai là một tác phẩm tiêu biểu

góp phần đem lại vinh quang cho nhà văn: năm 1954, Ernest Hemingway đợc

nhận giải thởng Nobel văn học Chuông nguyện hồn ai chính là sự tiếp nối, phát

triển, thể hiện tập trung nguyên lý Tảng băng trôi mà nhà văn khởi xớng từ trớc.

Hơn nữa, trong tiểu thuyết độc đáo này, nhà văn đã thể hiện tài năng của mìnhqua sự khám phá một hình thức nghệ thuật độc đáo : độc thoại nội tâm.

Khi nghiên cứu tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai, có nhiều nhà phê

bình không ngần ngại gọi đó là bản anh hùng ca thời đại Tác phẩm tái hiện lạimột giai đoạn, một khung cảnh của cuộc nội chiến Tây Ban Nha mà bản thân

Ernest Hemingway đã từng tham gia Qua đó, một lần nữa, nhà văn tô đậm

thêm hình tợng ngời anh hùng trong sáng tác của mình Để chứa đựng đợc ýnghĩa sâu sắc đó, độc thoại nội tâm đã trở thành thủ pháp nghệ thuật chính mà d-

ới ngòi bút tài hoa của Hemingway, nó đã trở thành “nghệ thuật viết truyện mới

mãnh liệt và đầy sáng tạo về phơng diện bút pháp ” (Tuyên dơng Nobel)

Là những ngời học văn, yêu văn, khi đọc tác phẩm của Hemingway, đặc

biệt là tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai, chúng tôi có một ấn tợng sâu sắc về

phong cách độc đáo in dấu trên từng trang viết Và với niềm yêu thích văn chơng,mong muốn tìm hiểu sâu sắc hơn về độc thoại nội tâm và hiệu quả nghệ thuật của

nó trong sáng tác văn chơng của Hemingway nói chung, và trong Chuông nguyện hồn ai nói riêng, chúng tôi quyết định lựa chọn và thực hiện đề tài:

Hiệu quả nghệ thuật của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai của Ernest Hemingway.

Việc tìm hiểu độc thoại nội tâm trong tác phẩm có tác dụng quan trọng khi

nhìn nhận giá trị về cả nội dung và nghệ thuật của Chuông nguyện hồn ai.

Hơn nữa, Ernest Hemingway là một trong số những nhà văn hiện đại

ph-ơng Tây đợc đa vào giới thiệu và giảng dạy trong nhà trờng phổ thông trung học.Vì thế việc nghiên cứu độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai vừa có ý

nghĩa bồi dỡng, nâng cao kiến thức đồng thời giúp ích cho công tác giảng dạycủa bản thân sau này

2 Lịch sử vấn đề.

P Young trong bài viết “ Văn Hemingway” đã nhận xét: “ Tác phẩm củaHemingway trở thành một thứ văn xuôi trong trẻo, tơi tắn chói sáng chất nghệthuật, tóm lại là những trang gây ấn tợng nhất trong thời đại chúng ta” [26-

Tr 40]

Đó là một trong những ý kiến đánh giá tiêu biểu của giới nghiên cứu phêbình về văn chơng Hemingway.

Nhìn chung, những đóng góp của nhà văn Hemingway đối với nền văn

ch-ơng thế giới đợc đánh giá rất cao Trong khoá luận này chúng tôi chỉ đi sâu tìmhiểu những bài viết, những công trình nghiên cứu của các tác giả về độc thoại nội tâm và vấn đề này trong tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai

2.1 Những bài nghiên cứu về độc thoại nội tâm trong sáng tác của

Hemingway:

Độc thoại nội tâm là một thủ pháp nghệ thuật độc đáo, đợc Hemingway

sử dụng trong khá nhiều tác phẩm Đây cũng là một trong những yếu tố quantrọng làm nên thành công cho nhiều sáng tác của ông

Ngay từ cuốn tiểu thuyết đầu tiên của mình, Hemingway đã sử dụng độc

thoại nội tâm và không ngừng gia tăng cờng độ của nó trong các tác phẩm về

sau Trong bài viết “ Đối thoại và độc thoại nội tâm của Hemingway” (TCVH Số

7, 1997), Lê Huy Bắc đã đa ra kết quả khảo sát về tỉ lệ độc thoại nội tâm trong

các tác phẩm của Hemingway: 0,9% ở Mặt trời vẫn mọc, 1,8% trong giã từ vũ

khí, 8,7% với Có và không, 13,3% trong Chuông nguyện hồn ai và 30,7% ở Ông già và biển cả Những con số trên chứng tỏ đối thoại đã từng bớc nhờng lãnh thổ

cho độc thoại nội tâm trong tiểu thuyết của Hemingway.

Tiểu thuyết ngắn Ông già và biển cả là tiểu thuyết hết sức thành công, nó

đem lại cho Hemingway niềm vinh quang khi ông đợc nhận giải Nobel văn học

năm 1954 Chính vì thế nó đã thu hút đông đảo giới nghiên cứu phê bình văn

ch-ơng Đã có những ý kiến bình luận, đánh giá khác nhau về độc thoại nội tâm

trong tiểu thuyết này:

Đó là Lê Nguyên Cẩn trong “ Giáo trình cao đẳng s phạm - Văn học nớcngoài” đã đề cập đến biện pháp độc thoại nội tâm trong Ông già và biển cả Tác

giả nhận xét: “Với độ dài hơn trăm trang sách lại sử dụng chủ yếu là độc thoạinội tâm, Hemingway đã không làm độc giả thất vọng và nhàm chán Điều đókhẳng định tài năng xuất chúng của ông” [23- Tr 151]

Trong cuốn “ Văn học phơng Tây”, nhà xuất bản Giáo dục 1997 có viết: “

Ông già và biển cả…tất cả bề dày chiều sâu của nhân vật đợc gọi lên từ hình thức

ngôn từ của nhân vật đặc biệt phát triển ở cuốn truyện này: đó là độc thoại nộitâm… Xen lẫn vào những suy nghĩ tởng chừng nh rất đơn giản về cá, về biển lànhững chân lý lớn lao mà con ngời thể nghiệm ở thời đại này” [13- Tr 720]

Hay Lê Huy Bắc trong “ Đọc Ông già và biển cả” cũng đề cập đến độc thoại nội tâm Tác giả nhận xét: “ Trong tác phẩm, ngôn từ hầu hết đợc cấy trên

dòng hồi tởng của Santiagô Nó tạo nên một kiểu ngôn từ tâm trạng: độc thoạinội tâm.”

Không chỉ ở Ông già và biển cả, độc thoại nội tâm trong tập truyện ngắn Hạnh phúc ngắn ngủi của Francix Macomber cũng đợc chú ý và quan tâm Vơng

Trí Nhàn trong lời tựa tập truyện này đã nhận xét những dòng độc thoại nội tâm “

có phép lạ nh là kỳ cục, và chắc chắn là độc đáo Nó có không khí căng thẳngcủa sự chờ đợi một cái gì thiết yếu nhng không có, những nhu cầu không thể thựchiện đợc khiến cho cách ứng xử và ngôn ngữ của nhân vật nh bị kìm hãm lại, gò

bó, trở nên lấp lửng” [20- Tr 16]

Có thể thấy độc thoại nội tâm trong các sáng tác của Hemingway đợc

giới nghiên cứu phê bình hết sức quan tâm Những ý kiến trên là những ý kiến

tiêu biểu đánh giá và nhận định về thủ pháp độc đáo này trong văn chơng

Hemingway Đó là những cách nhìn nhận, đánh giá một cách khách quan về đặc

điểm và hiệu quả nghệ thuật của độc thoại nội tâm trong một số tác phẩm khác

nhau của Hemingway Các ý kiến đã chỉ ra ở mỗi tác phẩm, độc thoại nội tâm có

đặc điểm riêng song tựu trung, độc thoại nội tâm trong sáng tác của Hemingway

đều có sức hấp dẫn, ấn tợng và độc đáo

2.2 Những bài nghiên cứu về tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai và độc thoạinội tâm trong tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai.

Chuông nguyện hồn ai là bộ tiểu thuyết có sức hấp dẫn lớn, phạm vi ảnh

h-ởng rộng Chính vì thế nó đợc những nhà nghiên cứu phê bình lu tâm

Jon Don khi giới thiệu tác phẩm Chuông nguyện hồn ai đã viết: “Không có

một ngời nào là một hòn đảo, tự bản thân là một thể hoàn chỉnh hết thảy; mỗi

ng-ời là một mảnh của đại lục; một phần của đất liền; và nếu sóng cuốn xuống biểnmột mỏm đá ven bờ thì châu Âu sẽ bé đi, cũng nh nếu nó cuốn mất mũi đất hayphá đổ nhà bạn anh hoặc nhà anh, cái chết của bất cứ con ngời nào sẽ làm chochính tôi bé đi, và tôi là một thể thống nhất với toàn nhân loại, do đó anh đừngbao giờ hỏi Chuông nguyện hồn ai, Chuông nguyện hồn anh đấy!” [27- Tr.

3]

Trong bài viết “Ernest Hemingway” của Trần Phong Giao trong TCV Số

41, Sài Gòn năm 1965 cũng đã nhận xét về bộ tiểu thuyết này: “Tác phẩm lớnnày đợc hoan nghênh nồng nhiệt không những tại Hiệp chủng quốc mà còn tạinhiều nơi khác trên hoàn vũ, đặc biệt là tại nhiều nớc châu Âu Tác phẩm này ghidấu sự từ bỏ chán chờng của Hemingway Nó còn nói lên cái ý thức, trách nhiệm,cái niềm tin đặt vào cuộc sống và cái ý hớng muốn dấn thân vào hành động củatri thức” [15- Tr 22]

Đó chính là ý nghĩa và sức ảnh hởng của tiểu thuyết Chuông nguyện hồn

ai đối với thế giới và bạn đọc

Vũ Tú Nam nhân đọc Chuông nguyện hồn ai của Hemingway đã có bài

viết “ Suy nghĩ về tiểu thuyết” trong báo Tác phẩm mới tháng 4 năm 1999 Trongbài viết này ông nhận xét: “ ở Hemingway vừa có truyền thống Mỹ, vừa có hơithở của biển và rừng, có máu và Nam Mỹ và Tây Ban Nha Ông là nhà văn của sựquyết liệt, của máu, của đấu bò, súng săn, của bão biển, đồng thời là nhà thơ của

tình yêu, của bầu trời xanh, của một nhà nghỉ với cần câu và biển lặng Ông đãsống và chết đúng nh nhân vật của ông Ông đã sống cho đến khi chết Và ông đãchết nh chính ông- và Jorđan đang sống” [19- Tr 74]

Không chỉ đánh giá và nhìn nhận chung về tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai, các khía cạnh khác về nghệ thuật của tiểu thuyết cũng đợc quan tâm ở

góc độ này, độc thoại nội tâm mới chỉ đợc nhìn nhận ở mức độ khái quát và đợc

nhắc đến trong những bài nghiên cứu về độc thoại nội tâm trong các sáng tác của

Hemingway nói chung mà cha đề cập trực tiếp hoặc đi sâu phân tích tìm hiểu

độc thoại nội tâm trong toàn bộ tác phẩm.

Vũ Tú Nam trong bài “ Suy nghĩ về tiểu thuyết” đã đề cập đến độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai: “ Có thể nói những đặc sắc trong nghệ

thuật viết của Hemingway là: đối thoại và độc thoại nội tâm- cảm giác (toànnhững cảm giác cao độ) Ông rất ít tả cảnh, rất ít tả dung mạo và dáng điệu nhânvật Rất nhiều đối thoại và độc thoại nội tâm, từ đó mà nhân vật nổi rõ lên.Những đoạn “kể lại” (trên đờng đi tìm EnXorđô, Pila kể lại Phinitô ngày xa hộcmáu vì đấu bò; Maria kể lại chuyện cha mẹ cô bị giết và cô bị làm nhục) đều rấtsinh động vì tác giả biết rất nhiều để nói rất ít” [19- tr 74]

Trong bài viết “ Đối thoại và độc thoại nội tâm của Hemingway” (TCVH

Số 7, 1997), Lê Huy Bắc cũng đã da ra số liệu khảo sát tỉ lệ độc thoại nội tâm

trong tác phẩm là 13,3% Đó là một con số không nhỏ so với đối thoại trong tácphẩm

Nhà nghiên cứu Vơng Trí Nhàn trong bài viết “ Hemingway và đóng gópcủa ông vào việc đổi mới văn xuôi hiện đại” đã nhận xét về độc thoại nội tâm

trong Chuông nguyện hồn ai nh sau: “ có lúc đó là những câu đứt quãng, những ý

tởng cha thành câu mà chỉ mới manh nha trong đầu óc, lại có lúc là những câu rấtdài, chen lẫn lộn xộn không biết bao nhiêu ý nghĩa và rất phổ biến là những câubiểu hiện sự đối đáp ngay trong một con ngời” [20- Tr 15]

Nh vậy, theo khảo sát các tài liệu có đợc chúng tôi nhận thấy: độc thoại nội tâm cũng là một thủ pháp nghệ thuật góp phần làm nên hình tợng nhân vật và

thể hiện t tởng của tác giả Song vấn đề này mới chỉ đợc nhìn nhận ở góc độ kháiquát nhất, chứ cha đợc đi sâu vào phân tích tìm hiểu một cách cụ thể và sâu sắc

Vì vậy, trên cơ sở kế thừa và phát triển những công trình nghiên cứu củanhững ngời đi trớc, chúng tôi muốn thông qua khóa luận này làm rõ vai trò củathủ pháp nghệ thuật đặc sắc này đối với việc xây dựng hình tợng nhân vật Rôbơc Jorđan nói riêng và toàn bộ tác phẩm nói chung.

3 Phạm vi, đối tợng nghiên cứu

Hemingway đợc biết đến nh một tài năng văn học độc đáo, giàu sức sáng

tạo trong nền văn xuôi hiện đại thế kỷ XX Sự đặc sắc ấy thể hiện trên nhiều biệnpháp nghệ thuật mà ông sử dụng trong tác phẩm của mình Một trong những biệnpháp tiêu biểu và đem lại hiệu quả nghệ thuật cao cho tác phẩm của ông chính là

độc thoại nội tâm.

Độc thoại nội tâm chiếm vị trí đáng kể trong sáng tác của Hemingway.

Đó là Tuyết trên đỉnh Kilimanjarô, Cuộc đời hạnh phúc ngắn ngủi của Francix Macomber tới bộ tiểu thuyết đồ sộ nh giã từ vũ khí, Chuông nguyện hồn

ai, hay trong Ông già và biển cả… Nhng trong khuôn khổ khóa luận tốt nghiệp

đại học, chúng tôi chỉ đi sâu nghiên cứu độc thoại nội tâm trong tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai qua bản dịch của Nguyễn Vĩnh và Hồ Thể Tần, do Phạm

Thành Vinh giới thiệu, nhà xuất bản Văn học năm 2006

Chúng tôi hy vọng việc tìm hiểu nghệ thuật độc thoại nội tâm trong một

tác phẩm tiêu biểu sẽ ít nhiều soi sáng cho các tác phẩm khác của Hemingway.

4 Mục đích nghiên cứu.

- Tìm hiểu đặc điểm của thủ pháp độc thoại nội tâm trong tiểu thuyết và

làm rõ vai trò của nó đối với việc xây dựng hình tợng nhân vật chính Rôbơc Jorđan nói riêng và trong toàn bộ tác phẩm nói chung.

- Làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa độc thoại nội tâm và nguyên lý

Tảng băng trôi.

5 Phơng pháp nghiên cứu.

- Phơng pháp khảo sát, thống kê

- Phơng pháp so sánh

- Phơng pháp phân tích- tổng hợp.

6 Cấu trúc khoá luận.

Ngoài phần “Mở đầu” và phần “Kết luận”, khoá luận gồm 2 chơng:

- Chơng 1: Đặc điểm của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai.

- Chơng 2: Hiệu quả nghệ thuật của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai

NộI DUNG

CHƯƠNG 1: ĐặC ĐIểM CủA Độc thoại nội tâm

Trong ChU NG NGUYệN HồN AIÔ

1.1 Độc thoại nội tâm trong sáng tác văn chơng.

1.1.1 Khái niệm

“ Từ điển thuật ngữ văn học” – nhà xuất bản Giáo dục năm 2004 đã địnhnghĩa: “ Độc thoại nội tâm là lời phát ngôn của nhân vật nói với chính mình, thểhiện tiếp quá trình tâm lý, nội tâm, mô phỏng hoạt động cảm xúc, suy nghĩ củacon ngời trong dòng chảy trực tiếp của nó” [21- Tr 122]

Trong cuốn “ Thi pháp tiểu thuyết Lep Tônxtôi”, giáo s Nguyễn Hải Hà đã

định nghĩa độc thoại nội tâm nh sau: “ độc thoại nội tâm là tiếng nói bên trong

tâm hồn nhân vật, là ý nghĩa thầm kín, là lời tự nhủ thầm hoặc nhân vật tự nói tolên với mình Độc thoại nội tâm bộc lộ đời sống tinh thần của nhân vật, thể hiện

rõ con ngời bên trong của nó” [16- Tr 142]

Lại Nguyên Ân trong cuốn “ 150 thuật ngữ văn học” đã nói về lịch sử vàxuất xứ khái niệm độc thoại nội tâm: “ khái niệm độc thoại nội tâm (tiếng Pháp:

le lonologue), đợc ghi nhận lần đầu tiên bởi Alexandre Dumas và ThéophileGautier Là phơng thức truyền đạt t tởng và tình cảm, độc thoại nội tâm đợc sửdụng ngay từ văn học cổ đại Hy La, đặc biệt là ở kịch Shakespeare Cho đến thờicận đại, ở văn học tự sự, độc thoại nội tâm giữ chức năng diễn xuất, nhằm kịchtính hoá hoạt động ý thức của nhân vật, phô diễn sự tự khám phá, có vẻ độc lập, khách quan, chân thành của các nhân vật” [1- Tr 126]

Trong sáng tác văn chơng, độc thoại nội tâm là một thủ pháp nghệ thuật

độc đáo và mang lại hiệu quả nghệ thuật cao Thủ pháp này đánh dấu một cáimốc mới quan trọng trên con đờng phát triển văn học, làm cho văn học thể hiệnngày càng sâu sắc, toàn diện con ngời Đặng Anh Đào trong “Đổi mới nghệ thuậttiểu thuyết phơng Tây hiện đại” khi đánh giá về vai trò của độc thoại nội tâm đối

với tiểu thuyết hiện đại đã cho rằng: “hiện tợng này đã chứng tỏ nó thực sự là đổimới của tiểu thuyết thế kỉ này Một đổi mới không chỉ ở số lợng, mà nhất là ởchất lợng” [12- Tr 56] Bà cũng đã đa ra ý kiến của những nhà phê bình văn họcnớc ngoài về nghệ thuật độc thoại nội tâm Raymông Giăng cho rằng: “độc thoại

nội tâm với t cách là một phơng tiện đã tới kịp thời vừa may để diễn đạt căn bệnhmới của thể kỷ trong tiểu thuyết mới” Tamara Môtlôva, tuy có dè dặt hơn nhngcũng cho rằng: “ Trong văn học thế kỷ XX, nghệ thuật độc thoại nội tâm đã pháttriển một cách đáng kể” [12- Tr 56]

Nh vậy, những nhà nghiên cứu đã đa ra những khái niệm khác nhau về độc thoại nội tâm song tựu trung họ đều khẳng định nét nổi bật nhất của độc thoại nội tâm: đó chính là thủ pháp hữu hiệu nhất giúp nhà văn miêu tả, phơi bày nội

tâm nhân vật và mô tả nó từ bên trong “Nhà văn không chỉ mô tả phố xá, nhàcửa, đồ dùng, áo quần, nét mặt, cử chỉ, lời nói của nhân vật mà còn đọc đợcnhững ý nghĩ sâu kín nhất trong lòng nhân vật, nhiều khi ý nghĩ này trái ngợcvới vẻ ngoài của nó” [16- Tr 143]

Khi bớc vào khám phá hiện thực khách quan, nhìn nhận và chắt lọc những

vẻ đẹp chân thực nhất của nó, mỗi nhà văn có một phơng pháp và thế giới quanriêng Từ đó, hình tợng nghệ thuật mà tác giả dựng nên thể hiện rõ quan niệmnghệ thuật của tác giả ấy Nh vậy, độc thoại nội tâm cũng tùy thuộc rất nhiều vào

phơng pháp sáng tác và bản sắc riêng của nhà văn Hay nói cách khác, độc thoại nội tâm thể hiện rõ phong cách riêng của tác giả Nhng nhìn chung, qua lăng

kính chủ quan của nhà văn, độc thoại nội tâm vẫn là thủ pháp lột tả một cách

chân thực và sinh động nhất con ngời bên trong, thế giới nội tâm nhân vật

Trong cuốn “ Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phơng Tây hiện đại”, nhànghiên cứu Đặng Anh Đào khi đa ra vấn đề độc thoại nội tâm và dòng tâm t đã

trích dẫn ý kiến đánh giá của một số nhà nghiên cứu Xô Viết trớc đây đã phânbiệt độc thoại nội tâm với dòng tâm t Đó là Khrapchenkô và Suvkop Nhng khác

với hai nhà nghiên cứu trên, nhà viết kịch Bectôn Brecht lại không phân biệt độc thoại nội tâm với dòng tâm t Đặng Anh Đào đã nhất trí với ý kiến này và cho

rằng: độc thoại nội tâm hay dòng tâm t (dòng ý thức) đều là một Nó không chỉ là

tiếng nói hớng nội “ngôn từ không thốt nên lời” của nhân vật mà nó còn là tiếngnói của “ ý nghĩ đang hình thành”

Nh vậy, xung quanh một khái niệm có rất nhiều cách giải thích khác nhau.Mỗi tác giả đều có cái lý riêng, ý kiến riêng của mình khi đa ra định nghĩa về

độc thoại nội tâm.

Trong bài viết này, chúng tôi tìm hiểu nghệ thuật độc thoại nội tâm và hiệu

quả của nó trong tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai dựa trên khái niệm của giáo

trong vở bi kịch cùng tên của Shakespeare, hay đoạn trích Hai tâm trạng cũng là

một trong những đoạn độc thoại nội tâm hay nhất trong bộ tiểu thuyết vĩ đại Chiến tranh và hoà bình của đại văn hào Nga Lep Tônxtôi Nét chung dễ nhận

thấy ở những đoạn độc thoại nội tâm ấy đó chính là: nhà văn đã để cho nhân vật

tự ý thức, tự vấn lơng tâm, tự phê phán và tự đánh giá mình Thủ pháp nghệ thuậtnày đã đợc nhà văn khéo léo lồng vào trong những đoạn văn vừa tinh tế, chânthực, vừa độc đáo tạo nên sự sâu sắc trong tâm trạng, suy nghĩ của nhân vật

Tiếp thu một cách chọn lọc và sáng tạo phơng pháp sáng tác đặc biệt là thủpháp độc thoại nội tâm của các bậc tiền bối và thể hiện nó theo cách riêng của

mình, Hemingway “ đã sáng tạo ra một lối viết giản dị nhng đầy ma lực” [4- Tr.

30] Lối viết giản dị ấy trớc hết phải kể đến độc thoại nội tâm riêng biệt, độc đáo

kiểu Hemingway Bằng sự cách tân phong phú, mới lạ của nghệ thuật độc thoại

nội tâm, Hemingway đã đợc xem nh một trong những nhà văn sử dụng thủ pháp

này thành công và tạo ra hiệu quả nghệ thuật cao trong văn học thế kỷ XX

nh một “ ngời lạ đã quen”, một nhân vật sống là một thử thách lớn đối với ngờinghệ sĩ Điều đó đòi hỏi ngời nghệ sĩ phải có tài năng thực thụ, phải có phẩmchất và thế giới quan tinh tờng Cái đọng lại sâu sắc và để lại ấn tợng trong lòng

độc giả về nhân vật thờng là con ngời và tính cách bên trong, con ngời bên trongcủa họ Tuy nhiên, để xây dựng nhân vật đó thì thủ pháp nghệ thuật mà nhà văn

sử dụng chiếm vị trí đáng kể Một trong những thủ pháp nghệ thuật làm nổi bậtcon ngời bên trong của nhân vật trong tác phẩm tự sự đó chính là : độc thoại nội tâm.

Theo giáo s Nguyễn Hải Hà trong “ Thi pháp tiểu thuyết Lep Tônxtôi” thìtrong Chiến tranh và hoà bình, độc thoại nội tâm xuất hiện dới ba dạng:

Dạng thứ nhất là dạng “ thuần tuý”: ở dạng này tác giả chỉ rõ nhân vật

“nghĩ”, “ tự nhủ” hoặc phân thân tự nói to với mình và những ý nghĩ này củanhân vật thờng đợc để trong ngoặc kép

Dạng thứ hai là dạng lời nói “ nửa trực tiếp”: ở dạng này tác giả trực tiếpphơi bày, phân tích tâm lý nhân vật, nhng tới một lúc nào đó giọng tác giả hoàquyện vào giọng nhân vật khiến khó mà phân biệt rạch ròi

Dạng thứ ba là dạng “ tổng hợp”: ở dạng này tác giả sử dụng xen kẽ cả haidạng trên, có khi kết hợp với nhật ký, chiêm bao

Có độc thoại nội tâm chỉ vẻn vẹn có một ý nghĩ ngắn ngủi, nhiều độc thoại nội tâm dài tới ba trang Độc thoại nội tâm thờng gắn với nhân vật tích cực Độc thoại nội tâm bộc lộ tâm trạng, nghĩ suy, sự giằng xé trong nội tâm nhân vật ở

một thời điểm nào đó chứ không nhất thiết là bằng chứng cho sự phát triển tínhcách

Lê Huy Bắc cũng cho rằng: “ độc thoại nội tâm cũng có chức năng hớngngoại, nghĩa là bộc lộ cái nhìn thế giới, cách đánh giá con ngời của nhân vật” [5-

Tr 27] Độc thoại nội tâm vì thế dờng nh bộc lộ, thể hiện phản ứng, nghĩ suy của

nhân vật đối với thế giới bên ngoài Tuy nhiên, độc thoại nội tâm thờng hớng nội,

nhằm để nhân vật tự đánh giá, tự vấn lơng tâm, tự ý thức về bản thân mình Độc thoại nội tâm phơi bày những mâu thuẫn, đấu tranh trong nội tâm nhân vật Có

loại độc thoại nội tâm ghi lại những ý nghĩ, liên tởng.

Nh vậy, độc thoại nội tâm là thủ pháp nghệ thuật quan trọng giúp nhà văn

nắm bắt cả chuỗi tâm lý, quá trình phát triển tâm lý trong tâm hồn con ngời

Khác với giáo s Nguyễn Hải Hà, Bakhtin trong “ Những vấn đề thi pháp

Đoxtôiepxki” đã đa ra một kiểu độc thoại nội tâm khác, đó là: độc thoại nội tâm

có tính đối thoại Đây chính là hình thức nhân vật tự phân thân để tham gia vàocuộc độc thoại nội tâm của mình và ngời khác Nh vậy, chỉ có một nhân vật nhng

lại có nhiều sự xen kẽ, đan lồng của hai tiếng nói, sự hoà hợp của hai lời đối đáp

Khi đa ra vấn đề độc thoại nội tâm và dòng ý thức, nhà nghiên cứu Đặng

Anh Đào đã đa ra các hình thức khác nhau của độc thoại nội tâm mà bà trích ý

kiến của Môtlôva: “ nó xuất hiện nh diễn từ của tác giả, nhân danh mình mà nói,nhng có thể coi nh đã mợn từ vựng và giọng điệu của nhân vật hoặc nh đối thoạibên trong ở đó giọng nói của nhân vật bị xẻ làm đôi thành hai giọng phân biệt

và đối nghịch; nó xuất hiện dới hình thức một chuỗi kết luận cũng nh qua những

ý kiến mơ hồ và hỗn loạn Dù chỉ giới hạn sự khảo sát của mình trong tiểu thuyếttâm lý hiện thực xã hội chủ nghĩa, ý kiến trên của Môtlôva cũng bao quát cảnhững hình thức độc thoại nội tâm và dòng tâm t nói chung” Và Đặng Anh Đàocũng đa ra kết luận: “ Độc thoại nội tâm thuộc phạm vi ngôn từ của nhân vật” và

“ không thể đối lập nó với ngôn từ của ngời kể chuyện” [12- Tr 56]

Trong tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai, theo chúng tôi có sự thể hiện đầy

đủ của các dạng độc thoại nội tâm nói trên Hơn nữa, trong tác phẩm này,

Hemingway còn để cho nhân vật độc thoại, nói bằng lời với bản thân mình, đấu

tranh giằng xé trong nội tâm Đó là hình thức độc thoại nội tâm độc đáo và khá

sâu sắc song lại đậm chất giản dị- một kiểu độc thoại nội tâm rất riêng kiểu

Hemingway.

1.1.3 Độc thoại và độc thoại nội tâm.

Trong tác phẩm văn học, để xây dựng hình tợng nghệ thuật, nhà văn phảilựa chọn và chắt lọc lớp ngôn từ vốn có, đồng thời kết hợp các thủ pháp nghệthuật sao cho đạt hiệu quả nghệ thuật cao nhất Độc thoại và độc thoại nội tâm là

hai thủ pháp đợc sử dụng khá phổ biến trong việc phơi bày nội tâm, con ngời bêntrong của nhân vật, từ đó góp phần hình thành cái nhìn về phẩm chất, nhân cáchcủa nhân vật Thế nhng, trong sáng tạo nghệ thuật, độc thoại và độc thoại nội tâm có phạm vi sử dụng khác nhau, đặc điểm khác nhau, từ đó hiệu quả của nó

đối với việc xây dựng hình tợng nhân vật là khác nhau

Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học- nhà xuất bản Đà Nẵng 2004 đã

định nghĩa độc thoại là: “ nói một mình, trái với đối thoại (ví dụ: đoạn đối thoại

trong vở kịch)”; còn độc thoại nội tâm là: “lời nhân vật trong tác phẩm văn học

nghệ thuật tự nói với mình về bản thân mình.”[25- Tr 336]

Trong chuyên luận “ Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phơng Tây hiện đại”,

Đặng Anh Đào đã chỉ ra điểm khác nhau giữa độc thoại và độc thoại nội tâm nh

sau:

Đầu tiên là sự khác nhau về xuất xứ, khái niệm: “ Nếu độc thoại nội tâm

và dòng tâm t chỉ đợc lu ý trong sáng tác nghệ thuật cũng nh trong lý luận từ thế

kỷ XX thì khái niệm độc thoại đã có từ lâu”.[12- Tr 60]

Và sau đó là khác nhau về phạm vi sử dụng: “độc thoại đợc nói đến ở kịch,

đôi khi trong tiểu thuyết, trong khi khái niệm độc thoại nội tâm chỉ dùng trong

tiểu thuyết Có ngời coi độc thoại nội tâm và dòng tâm t là sự chuyển hoá của

độc thoại ở kịch sang tiểu thuyết.”[12- Tr.60]

Nh vậy, có thể thấy giữa độc thoại (của cả kịch và tiểu thuyết) và độc thoại nội tâm có những điểm giống nhau: đó cùng là sự tái hiện những ý nghĩ của nhân

vật, chúng đều có tính chất hớng nội, qua đó làm toát lên tính cách, suy nghĩ củanhân vật ở thời điểm đang đợc nói tới bằng sự đấu tranh nội tâm

Giữa độc thoại và độc thoại nội tâm cũng có những điểm khác biệt: độc thoại vẫn gắn liền với hành động hơn, nhất là ở kịch Trong tiểu thuyết, có thể

ranh giới bị xoá nhoà nhng độc thoại vẫn thiên về hành động hơn so với độc thoạinội tâm

Chẳng hạn, có thể dẫn câu nói sau đây của chị Dậu trong Tắt đèn của Ngô

Tất Tố: “Về thì đâm đầu vào đâu bây giờ? Thôi thì đành bán con đi vây!” ở đây,

chẳng những nội dung lời nói thể hiện một dự định hành dộng mà hình thức của

nó cũng gắn với sự phát triển cốt truyện, giống nh độc thoại kịch nhằm phát triển

hành động, xung đột kịch Nghĩa là độc thoại trong tiểu thuyết và kịch đều thiên

về hành động hơn và góp phần phát triển diễn biến, tình tiết truyện

Khác với độc thoại, ở độc thoại nội tâm, tính chất kìm hãm hành động

thiên về xu thế miêu tả hơn là tự sự Thế giới nội tâm của nhân vật là đối tợngmiêu tả chủ yếu của độc thoại nội tâm Đây cũng chính là tính chất hớng nội của

độc thoại nội tâm Hớng nội, hớng về thế giới bên trong chẳng những là dấu hiệu

xác định đối tợng miêu tả chủ yếu của độc thoại nội tâm mà còn là hình thức

phát biểu của nó

Ngữ độc thoại đợc sử dụng trong kịch, đó là những lời nói một mình đợc

phát ngôn có âm thanh trên sân khấu Còn ở tiểu thuyết, theo quy ớc, lời hớng nộicủa nhân vật không vang lên thành âm thanh Đặng Anh Đào đã trích ý kiến về

sự phân biệt độc thoại và độc thoại nội tâm của Đuygiacđanh: “Đuygiacđanh sau

khi đợc Giôyx tôn lên làm “ ông tổ” của độc thoại nội tâm đã nêu lên tính chất

“không thốt nên lời” thành dấu hiệu khu biệt của nó so với độc thoại của kịch.

[12- Tr 62]

Có thể thấy ở tác phẩm ngôn từ nghệ thuật, độc thoại và độc thoại nội tâm

đều là những yếu tố tổ chức văn bản ngôn từ Qua lời độc thoại hoặc độc thoại nội tâm, độc giả đều có thể nhận ra một phần tính cách của nhân vật từ những

suy nghĩ, trăn trở của nhân vật ấy Thế nhng độc thoại nội tâm hớng vào thế giới

nội tâm, con ngời bên trong của nhân vật nhiều hơn vì thế những đấu tranh giằng

xé trong nội tâm nhân vật đợc phơi bày cụ thể và sâu sắc hơn

Từ u điểm hớng nội ấy của độc thoại nội tâm, đồng thời phát ngôn hớng

nội của nhân vật là phát ngôn không vang lên thành âm thanh nh đã phân tích ởtrên tạo thành đặc trng nổi bật của độc thoại nội tâm Đặc trng ấy đợc phát huy

và tạo nên hiệu quả nghệ thuật tối đa khi độc thoại nội tâm đợc sử dụng nhiều

trong tiểu thuyết Hay nói một cách khác, tiểu thuyết chính là địa hạt thuận lợinhất để nghệ thuật độc thoại nội tâm bộc lộ rõ nhất u điểm nghệ thuật của mình.

Hemingway không những đã nắm bắt đợc thế mạnh ấy của nghệ thuật độc

thoại nội tâm, ông còn tận dụng, phát huy và sáng tạo nó thành độc thoại nội tâm

mang đậm phong cách Hemingway Trong Chuông nguyện hồn ai, độc thoại nội

tâm đợc sử dụng với những đặc điểm đặc sắc và hết sức độc đáo Không chỉ nhân

vật trung tâm Rôbơc Jorđan độc thoại nội tâm mà ngay cả những nhân vật khác

cũng có lúc chìm trong suy t của mình, đấu tranh với bản thân mình Vì thế,trong tác phẩm, Hemingway lựa chọn sử dụng độc thoại nội tâm chứ không phải

độc thoại Mặc dù đôi khi ranh giới giữa độc thoại và độc thoại nội tâm rất khó

xác định bởi vì ta vẫn thấy tính chất hớng về hành động vẫn toát ra từ thế giới bêntrong ở đoạn văn của Hemingway Chẳng hạn, ở đoạn:

Hãy nghĩ tới Môngtana Mình không thể nghĩ đ

không thể nghĩ đợc Hãy nghĩ tới một cốc nớc mát Đợc lắm, cứ thế Nh một cốc nớc mát Mày là thằng nói dối Điều đó chẳng có nghĩa lý gì Thế thì làm đi Làm cái đó đi Bây giờ làm đi Tới đó rồi làm đi Không mày phải chờ đã Sao? Mày biết qua đi chứ lị… … [27- Tr 554]

Đây là suy nghĩ của Rôbơc Jorđan khi anh bị thơng nằm lại bên cầu chờ

bọn giặc tới Về hình thức, lời độc thoại nội tâm có tính chất hớng về hành động

nhng lời độc thoại nội tâm của nhân vật trong hoàn cảnh này lại chính là lời anh

đang tự đấu tranh trong nội tâm, đấu tranh với chính nỗi đau của thể xác để vợtlên hoàn cảnh

Sự độc đáo và thú vị ấy của độc thoại nội tâm có thể thấy nhiều trong bộ

tiểu thuyết hấp dẫn Chuông nguyện hồn ai Hemingway với tầm am hiểu uyên

thâm và một bút lực đầy tài năng đã “ chứng tỏ tài năng của mình trên bình diệnngôn ngữ đầy quyến rũ song thực không dễ điều khiển: độc thoại nội tâm”.

[5- Tr 28]

1.2 Đặc điểm của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai.

1.2.1 Khảo sát

Năm 1940, Hemingway mới cho in tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai tuy

đã nung nấu nó ở thời kỳ chiến đấu ở Tây Ban Nha Trớc đó, năm 1936, nhà văncủa những trận đấu bò từ Đại chiến I trở về Khi trở về ông viết: “ Tôi cha biết

đích xác đã có nhà văn Mỹ nào dám sang Tây Ban Nha để tìm chân lý hay cha.Nhng tôi biết đã có nhiều nhà văn Anh sang Tây Ban Nha Nhiều nhà văn Đức,Pháp, Hà Lan ra tiền tuyến tìm chân lý Nhng nếu mời hai ngời ra đi, chỉ có haitrở về, thì lúc đó họ sẽ mang về cái chân lý thực sự…” Phải chăng, chân lý mà

nhà văn đang muốn nói tới ấy đợc thể hiện chính trong tiểu thuyết dài hơn 350trang với số lợng trên dới xấp xỉ 250.000 chữ- tiểu thuyết dài nhất trong sáng táccủa ông: Chuông nguyện hồn ai

Chuông nguyện hồn ai- tác phẩm phản ánh hiện thực Cách mạng Tây Ban

Nha suốt từ 1930-1939 Toán du kích Tây Ban Nha do Pablo làm thủ lĩnh ẩn sâutrong vùng địch hậu của phe phát xít Francô bỗng nhộn nhịp hẳn lên khi ngờichiến sỹ cũng tình nguyện chiến đấu cho phe Cộng Hoà Rôbơc Jorđan đến gặp

họ với ba lô mìn trên lng và nhiệm vụ đánh sập cây cầu chiến lợc gần hang trú ẩncủa họ Với sự giúp đỡ của toán du kích ( Pila, Anxenmô, Aguxtin…) công việcquan sát đợc tiến hành Nhng hôm sau, máy bay bọn phát xít nhiều hơn thờng lệnên Pablo không muốn Jorđan phá cây cầu vì sợ nơi ẩn nấp của mình bị lộ.

Song, đợc sự ủng hộ của Pila (vợ Pablo) cùng các thành viên khác trong nhóm,

Jorđan vẫn tiếp tục nhiệm vụ phá cầu Trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, anh

đã gặp và yêu Maria- cô gái bị bọn phát xít cỡng bức, cắt cụt tóc, giết chết cha

mẹ, đợc nhóm Pablo cứu thoát trong trận đánh xe lửa Tình yêu đã nảy nở giữahai ngời, Jorđan đã hứa sẽ đa cô về Mađrit sau khi phá cầu xong Trong khi

chuẩn bị công việc, đợc sự giới thiệu của Pila, Jorđan liên hệ với một nhóm du

kích khác trên đồi của EnXorđô để hợp lực phá cầu Lợi dụng lúc tuyết rơi,EnXorđô đa ngời của mình đi trộm ngựa, chuẩn bị cho cuộc rút lui sau khi phácầu Tuyết ngừng rơi đột ngột, nhóm EnXorđô bị quân phát xít phát hiện, némbon và giết chết trên ngọn đồi Pablo lấy trộm thuốc nổ quẳng xuống sông Vì thế

Jorđan phải kết lựu đạn để phá cầu và vẫn quyết định tiến hành kế hoạch Tới

phút cuối trớc khi trận đấu nổ ra, Pablo lại tham gia cùng mọi ngời Cầu sập, trên

đờng rút lui, Jorđan bị ngã ngựa gãy chân, anh buộc phải chia tay Maria và đồng

đội, tình nguyện nằm lại chặn đờng quân địch

Cũng giống nh các tiểu thuyết khác của Hemingway, cốt truyện ở Chuông

nguyện hồn ai không phải là yếu tố tác giả quan tâm bậc nhất Câu chuyện chỉ

xoay quanh ba ngày đêm tiến hành nhiệm vụ phá cầu của Rôbơc Jorđan Với

khoảng thời gian ngắn ấy, biết bao suy nghĩ, biết bao trạng thái phức tạp diễn ratrong đầu anh Thông thờng, độc thoại nội tâm chỉ đợc tác giả xây dựng và chú ý

nhiều ở nhân vật tích cực, nhân vật trung tâm của tác phẩm Song, ở Chuông

nguyện hồn ai, không chỉ có Rôbơc Jorđan độc thoại nội tâm mà còn có những

nhân vật khác cũng có những suy nghĩ, những đấu tranh, giằng xé trong nội tâmcủa mình

Theo kết qủa thống kê khảo sát, trong Chuông nguyện hồn ai, có 32 nhân

vật có tên cụ thể, ngoài ra còn có những nhân vật không tên nh cha cố, nông dân,tên xạ thủ, ngời mặt nặng nề, sĩ quan, hạ sĩ Trong số những nhân vật có tên,ngoài nhân vật trung tâm của tác phẩm - Rôbơc Jorđan có số lần độc thoại nội

tâm nhiều nhất, còn có cụ Anxenmô và ngời du kích già EnXorđô cũng có những

- Có tín hiệu : anh nghĩ, anh tự nhủ, anh nghĩ thầm, ông nghĩ, lão nghĩ…

- Các trờng hợp: anh nghĩ rằng hắn…, lão nghĩ rằng…, đợc xem là một lần độc thoại nội tâm khi chủ thể nghĩ về một đối tợng khác hoặc về bản thân bằng chính ngôn từ của mình, tự mình bộc lộ chứ không phải là ngôn từ miêu tả của ngời kể chuyện.

- Không tín hiệu: vẫn đợc tính một lần nếu xét trong ngữ đoạn có đặc điểm độc thoại nội tâm dựa theo định nghĩa: Độc thoại nội tâm là lời phát ngôn của“

nhân vật nói với chính mình thể hiện tiếp quá trình tâm lý nội tâm, mô phỏng hoạt động cảm xúc của con ngời trong dòng chảy trực tiếp của nó” [21-

Tr 122]

Qua bảng khảo sát ta thấy, độc thoại nội tâm trong tác phẩm chủ yếu tập

trung ở nhân vật trung tâm Rôbơc Jorđan Hầu nh ở trang nào cũng có “anh

nói” và “anh nghĩ”, tới trang 466 hiện tợng “anh nói” xuất hiện nhiều và sự phân

thân của nhân vật cũng rõ ràng hơn Thậm chí, ở các chơng 18, 30, 35 hầu hết là

độc thoại nội tâm của Rôbơc Jorđan Điều đó cho thấy nhà văn tập trung miêu

tả diễn biến tâm lý, những suy nghĩ, dằn vặt trong nhân vật này là chủ yếu Từ đómột phần tính cách của nhân vật đợc bộc lộ Cùng với đối thoại và cách miêu tảhành động, độc thoại nội tâm trong nhân vật Rôbơc Jorđan là thủ pháp nghệ

thuật chính góp phần xây dựng hình tợng nhân vật trung tâm này

Không những tập trung khắc hoạ hình tợng nhân vật Rôbơc Jorđan với tỉ

lệ độc thoại nội tâm nhiều nhất, ở những nhân vật khác, Hemingway cũng chú ý

miêu tả độc thoại nội tâm Cụ Anxenmô và lão EnXorđô đều là những nhân vật

tích cực, cùng một chiến tuyến với Rôbơc Jorđan Trong những hoàn cảnh khác

nhau, mỗi nhân vật đã bộc lộ những suy nghĩ, những trăn trở riêng của mình

Hemingway đã dành một chơng để ghi lại những suy nghĩ của cụ

Anxenmô khi cụ nhận lệnh của Rôbơc Jorđan canh bốt của địch: “ Đáng lẽ bây

giờ mình phải về trại Mình sẽ ở lại đây thêm một chút nữa- ông nghĩ- sẽ về trại.

Đó là khuyết điểm của mệnh lệnh cứng nhắc quá ” [27- Tr 230]

Qua những suy nghĩ của cụ Anxenmô, dờng nh ta thấy trong đó một phầnsuy nghĩ của chính nhà văn: “Cụ nghĩ: bọn phát xít đang s ởi ấm, chúng nó đang bàng hoàng dễ chịu, nhng đêm mai là chúng ta sẽ giết hết chúng nó Thật là một

sự lạ: mình không muốn nghĩ đến điều đó Suốt ngày hôm nay mình theo dõi chúng nó, và chúng nó cũng là ngời nh chúng ta… Chỉ có mệnh lệnh đã chi rẽ chúng ta Những ngời đó không phải là phát xít Mình gọi thế chứ họ không phải thế Họ là những ngời nghèo nh chúng ta Đáng lẽ họ không bao giờ nên đánh lại chúng ta và mình không thích nghĩ đến chuyện chém giết ” [27- Tr 232]

Và với EnXorđô- ngời du kích già khi chiến đấu với địch trên ngọn đồi gầnnơi trú ẩn của toán du kích Pablo, Hemingway cũng để ông dũng cảm sẵn sàng

đón nhận cái chết bằng lời độc thoại nội tâm:

… Chết không sao cả… Nhng sống là cả một cánh đồng lúa dạt dào trong nắng sớm Sống là con chim ng trên bầu trời Sống là một vò nớc giữa bụi bặm trong buổi đập lúa hạt lúa rơi ra và trấu bay tơi tả Sống là cỡi trên lng một con

ngựa, khẩu súng trờng cài bên yên dới một bên chân và là một ngọn đồi, một thung lũng, một dòng suối mọc hai bên bờ, mọc bên kia thung lũng và trên những ngọn đồi xa xa” [27- Tr 367]

Nh vậy, kết quả khảo sát cho thấy tỉ lệ độc thoại nội tâm ở nhân vật Rôbơc

Jorđan là chủ yếu Độc thoại nội tâm ở các nhân vật khác chỉ chiếm một tỉ lệ

nhỏ và chủ yếu để khắc hoạ suy nghĩ, tâm t của nhân vật trong một thời điểmnhất định Độc thoại nội tâm ở nhân vật Rôbơc Jorđan là lớn nhất chính là dụng

ý nghệ thuật của Hemingway- xây dựng nhân vật trung tâm mang t tởng, ý đồ

của chính nhà văn

1.2.2 Đặc điểm

Hemingway đã từng cho rằng: “ Đối với nhà văn chân chính, mỗi cuốn

sách mới cần phải trở thành những khởi đầu mới, những mong mỏi mới, nhằm

đạt đợc những gì trớc đây cha đạt đợc Ngời ấy luôn luôn làm cái gì trớc mìnhngời ta cha làm đợc hoặc ai đó đã định mà cha kịp làm” Tiểu thuyết Chuông nguyện hồn ai chính là một “ khởi đầu mới” trên chặng đờng sáng tác của nhà

văn, là một điểm đánh dấu sự trởng thành về nghệ thuật độc thoại nội tâm- một

thủ pháp nghệ thuật đã đợc nhà văn sử dụng từ những tiểu thuyết trớc đó nh giã

từ vũ khí, Mặt trời vẫn mọc Độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai có

những đặc điểm cụ thể và nổi bật

1.2.2.1 Tỉ lệ độc thoại nội tâm trong tác phẩm.

ở Chuông nguyện hồn ai, đối thoại chiếm một tỉ lệ lớn, khác thờng Nhiều

về số lợng song đối thoại ở đây thờng ngắn, gần với khẩu ngữ Theo Pautopxki,

đây là loại đối thoại mang “tính chất dòng chảy ngầm”

Chẳng hạn nh đoạn đối thoại giữa Jorđan và Pila khi Pila kể về chuyện

giết dân vệ phát xít của mụ và Pablo Đoạn đối thoại dài một ngàn không trămlinh hai dòng giống nh một lời tự bạch, một dòng hồi tởng của Pila

Nếu xét về mặt số lợng thì độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai

chiếm một khối lợng nhỏ trong tác phẩm so với đối thoại Nhng nó lại hết sứcquan trọng về mặt thể hiện tính cách nhân vật

Độc thoại nội tâm xuất hiện tơng đối nhiều lần trong tác phẩm Theo kết

quả khảo sát của Lê Huy Bắc, tỉ lệ độc thoại nội tâm trong tác phẩm là 13,3%.

Nó thờng đợc mở ra bằng “ anh nghĩ ”, “ anh tự nhủ ”, toàn bộ câu chuyện rấtnhiều lần nhà văn để cho nhân vật suy nghĩ, tự nói một mình.

Chẳng hạn, khi Rôbơc Jorđan đi bên cạnh Maria- lúc này đã trở thành

ng-ời yêu của anh, anh lại nghĩ về công việc và trăn trở: “ Anh nghĩ: mình sẽ bắn lúc cuối nhng ai sẽ bắn lú đầu? Anh tự nhủ: Hãy thôi đi Mình vừa yêu cô gái“

này và bây giờ đầu óc mình tỉnh táo, thế mà mình lại đâm ra lo lắng Nghĩ đến việc phải làm là một chuyện mà lo lắng lại là một chuyện khác Đừng lo lắng gì cả Không nên lo lắng Mình biết những việc có thể sẽ xảy ra Chắc chắn là nó

có thể xảy ra ” [27- Tr 194]

Đó chính là tâm trạng lo lắng về việc phá cầu của Jorđan khi công việc

của anh đợc bắt đầu Không chỉ có thế, khi Jorđan ghép mìn phá cầu, khi bị

th-ơng phải nằm lại bên cầu chờ bọn giặc đến, những đấu tranh nội tâm của anhcũng đợc bộc lộ khá rõ:

“Mình chiến đấu đến nay đã đợc một năm cho những gì mình tin tởng Nếu ở đây chúng ta thắng thì chúng ta sẽ thắng ở khắp mọi nơi Thế giới này thật

là đẹp để cho mình chiến đấu vì nó Và mình thật ghét phải rời bỏ thề giới này ”[27- Tr 550]

Lời độc thoại nội tâm của nhân vật giúp chúng ta hình dung rõ hơn những

suy nghĩ, dằn vặt, giằng xé của ngời chiến sĩ trớc lẽ sống và cái chết Nó giống

nh một tiếng chuông ngân nga cho những ai sống dũng cảm và chết vinh quang

Dõi theo toàn bộ văn bản tác phẩm, hầu nh ở trang nào cũng thấy “Rôbơc Jorđan thầm nghĩ”, “anh thầm nghĩ”, “anh nghĩ”, “ anh tự nói to với mình”…

Những cụm từ biểu hiện những ý nghĩ trong nội tâm nhân vật xuất hiện với tần sốkhá lớn, có khi là những dòng độc thoại nội tâm dài của nhân vật.

Chẳng hạn, ở chơng 30, từ trang 392 đến trang 399 đều là những lời độc thoại nội tâm dài của Rôbơc Jorđan Chỉ trong một chơng có tới 20 lần anh tự“

nhủ” hoặc “Rôbơc Jorđan tự nhủ”, hay “ anh tự nói đùa mình ”, rồi anh nghĩ“ ”,

“ anh vẫn nghĩ”, “ anh thầm nghĩ và mỉm cời” Đó là tâm trạng, là suy t của anh

trớc giờ phút anh cùng đồng đội bớc vào trận chiến quyết định: “ Không, mình không muốn làm quân nhân- anh nghĩ- Mình biết thế Nh vậy là không thành vấn

đề nữa Mình chỉ muốn chúng ta thắng trong cuộc chiến tranh này thôi Mình cho rằng những ngời đã là quân nhân thật sự giỏi rồi thì không làm đợc cái gì

khác thật sự tốt hơn nữa- anh nghĩ - Điều đó rõ ràng là không đúng Hãy coi Napoleông và Oelinhton Tối hôm nay mày thật là ngớ ngẩn đấy- anh nghĩ ” [27-

Tr 339]

Đó là những đoạn độc thoại nội tâm dài Cũng có khi, độc thoại nội tâm

dài tới cả một chơng Chẳng hạn ở chơng 18, khi Rôbơc Jorđan đang ngồi trong

hang nghiên cứu bản đồ và quan sát mọi ngời xung quanh, những ý nghĩ của anhdài và cả chơng hầu nh là là lời Jorđan tự nói với mình Qua lời độc thoại nội

tâm của anh, ngời đọc vừa thấy đợc quá khứ của anh, vừa thấy đợc thế giới nội

tâm và tâm trạng hiện tại của nhân vật

Phần lớn những dòng độc thoại nội tâm của nhân vật trong tác phẩm thờng

dài, tần số xuất hiện những dòng tâm t của các nhân vật khá dày Song độc thoại nội tâm trong tiểu thuyết có lúc là những câu đứt quãng, những ý tởng cha thành

câu mà mới chỉ manh nha trong đầu óc

Chẳng hạn, ở chơng 26, khi đang chờ thời điểm thích hợp để nổ súng,

Rôbơc Jorđan ngồi suy nghĩ, đó là những đoạn độc thoại nội tâm đứt quãng:

“Anh tự nhủ: nhng mình chẳng muốn làm việc kế toán số ngời mình đã giết, coi đó là su tầm thắng lợi hoặc nh là làm cái việc ghê tởm khắc dấu trên báng súng Mình có quyền không ghi số lại và mình có quyền quên đi.

Không, anh tự bảo- Mày không có quyền quên đi bất cứ cái gì Mày không

có quyền nhắm mắt lại trớc bất cứ cái gì và cũng không có quyền quên hoặc xoa dịu hoặc thay đổi bất cứ cái gì.

Thôi im đi- anh tự bảo- Mày đang ba hoa một cách đáng ghét rồi đấy.

Và cũng không có quyền tự dối mình về điều đó, anh tiếp tục tự nói với mình ” [27- Tr 359]

Nh vậy, một điểm khá đặc trng về độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai đó là tỉ lệ độc thoại nội tâm trong tác phẩm khá lớn Về hình thức, có độc thoại nội tâm dài, có lúc là những đoạn ngắn và đứt quãng song đều thể hiện suy

nghĩ, tâm t của nhân vật trong một thời điểm, hoàn cảnh nhất định nào đó

1.2.2.2 Các dạng độc thoại nội tâm trong tác phẩm.

Đặc điểm trên một phần cũng cho thấy sự phong phú về độc thoại nội tâm

trong tiểu thuyết Nh đã khẳng định ở phần trớc, độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai xuất hiện đầy đủ những dạng độc thoại nội tâm đã phân tích Với

một số lợng khá lớn những lần “ anh nghĩ ”, anh tự nhủ“ ”, hay “ Rôbơc Jorđan nghĩ ”… , chúng tôi nhận thấy các dạng độc thoại nội tâm mà Nguyễn Hải Hà đã

chỉ ra xuất hiện khá đa dạng trong tiểu thuyết ở cả ba dạng: “ dạng thuần tuý”,

“ dạng nửa trực tiếp” hay “ dạng tổng hợp”, Hemingway đều sử dụng nhuần

nhuyễn và tạo ra hiệu quả biểu cảm cao nhất đối với việc khắc hoạ nội tâm nhânvật

Độc giả cảm nhận đợc những dòng độc thoại nội tâm trong nhân vật chủ yếu qua

dạng độc thoại nội tâm này.

Ngay từ phần đầu tác phẩm, ta đã thấy những suy nghĩ của Rôbơc Jorđan

hiện lên qua những dòng độc thoại nội tâm: Thế thì chính kiến của anh là thế“

nào? Lúc này anh chẳng có chứng kiến gì cả, - anh tự nhủ - Nhng… - anh thầm nghĩ, - không nên nói cho ai biết cái đó Không bao giờ nên thừa nhận điều đó Rồi sau này ta sẽ làm gì? Ta sẽ trở về sinh sống bằng cách dạy tiếng Tây Ban Nha nh trớc và sẽ làm một cuốn sách thật trung thực - Dám chắc - anh nghĩ - dám chắc điều đó sẽ dễ dàng thôi ”.[27- Tr 196] Đó là suy tính, là những dự

định của Jorđan khi anh nghĩ về tơng lai, sau khi cuộc chiến kết thúc.

ở hầu khắp tác phẩm, phần lớn cứ mỗi lần xuất hiện “ anh nói ”, “ anh

nghĩ ” là một lần tác giả để cho nhân vật độc thoại nội tâm một cách trực tiếp.

b/ Dạng nửa trực tiếp:

Trong Chuông nguyện hồn ai, càng về sau những lời độc thoại nội tâm của

Jorđan càng trở nên nhiều hơn Mặc dù bên ngoài vẫn là dạng thuần tuý với

những biểu hiện “ anh nghĩ , anh tự nhủ” “ ”… song thực chất độc thoại nội tâm

trong nhân vật có lúc hoà quyện cả lời của tác giả

Chẳng hạn, ở chơng 35, khi Jorđan nằm bên cạnh Maria, anh lại nghĩ về

công việc sắp tới của mình vì tức giận vì mìn nổ đã bị Pablo lấy trộm hết: “ Cắt

đứt cái đó đi và hãy bình tĩnh- anh tự nhủ, - phải liều thôi và nh thế là cách tốt nhất Mày đã bị lừa rồi, - anh tự bảo - Bị lừa hoàn toàn nh một con chuột mắc

bẫy… Cha đời tất cả những con lợn điên rồ tự phụ, phản trắc đã luôn luôn cai trị Tây Ban Nha Cha đời tất cả chúng nó, trừ nhân dân ra, và hãy coi chừng nhân dân khi họ nắm đợc chính quyền” [27- Tr 435] Ban đầu còn là lời của nhân vật,

về sau ta thấy có cả giọng điệu, ngôn ngữ của chính tác giả Đó là thái độ, sự cămphẫn của một ngời lính đã từng tham gia chiến đấu đối với giặc phát xít Lúc nàygiọng tác giả đang hoà với giọng nhân vật, tạo cho nhân vật có một ngôn ngữriêng, qua đó một phần thể hiện cái nhìn, t tởng của tác giả

c/ Dạng tổng hợp:

Cái hấp dẫn, thú vị của Chuông nguyện hồn ai không những ở tình tiết gay

cấn, căng thẳng của câu chuyện mà còn ở những lời đối thoại, độc thoại nội tâm

của nhân vật trong tác phẩm Độc thoại nội tâm chính là yếu tố quan trọng tạo

nên sự thành công của tiểu thuyết, nhất là ở phơng diện xây dựng hình tợng nghệthuật Nhân vật Rôbơc Jorđan là nhân vật trung tâm và có nhiều lần độc thoại

nội tâm nhất Có lúc đó là lời của chính anh, có lúc đó lại là lời hoà quyện với

ngôn ngữ của tác giả Và cũng có khi hai giọng điệu ấy hoà với nhau tạo thànhmột dòng chảy hồi ức trong suy nghĩ của Rôbơc Jorađan Đó chính là dạng độc

thoại nội tâm thứ ba trong tác phẩm: dạng tổng hợp.

“Có lần mày hỏi ông đã giết ai với khẩu súng đó cha thì ông bảo: có “ ”

Mày nói: Ông kể chuyện cho cháu nghe đi , và ông bảo: Rôbơc, ông không“ ” “

thích nói chuyện ấy Thế rồi sau đó cha mày dùng khẩu súng lục đó để tự tử và”

mày đã từ trờng học trở về nhà và ngời ta đã tổ chức đám ma và viên dự thẩm sau khi điều tra xong đã trả lại khẩu súng…… [27- Tr 395]

Đó vừa là ký ức về một thời thơ ấu của Jorđan, nó hiện lên trong dòng hồi

ức của nhân vật vừa nh một mạch cảm xúc đang chảy ngầm trong nội tâm nhânvật Trong tác phẩm, Hemingway không miêu tả trực tiếp Rôbơc Jorđan thấp

hay cao, béo hay gầy, ngời đọc không hình dung đợc vẻ ngoại diện của anh màchỉ biết về gia đình anh, cuộc đời anh qua chính những lời độc thoại nội tâm ấy.

Đó chính là tính chất hớng nội sâu sắc của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai.

Độc thoại nội tâm trong tác phẩm có khi là dạng đối thoại, tức là nhân vật

tự phân thân để nói với chính mình Tính chất đối thoại này của độc thoại nội tâm mang lại sự đa dạng, nhiều vẻ cho lời độc thoại nội tâm của nhân vật, từ đó

tạo nên sự thú vị, hấp dẫn cho câu chuyện Đây cũng là một dạng độc thoại nội tâm khá phổ biến trong Chuông nguyện hồn ai.

Đó là khi Rôbơc Jorđan suy nghĩ, lo âu khi thời gian tiến hành kế hoạch

càng ngày càng đến gần: “ Phải Cứ giả thử là nh thế, - anh tự nhủ -, mình sẽ đi

La Granja, - anh tự bảo - Nhng mà mày sắp phải phá cái cầu kia rồi, anh sực hiểu ra một cách rõ rệt Sẽ không có trì hoãn gì cả Vì rằng những điều mà mày vừa mới giả dụ cách đây một chút, chính đó là những triển vọng của cuộc tấn công này trớc con mắt của những ngời đã quyết định nó” [27- Tr 399]

Hay khi bị thơng nằm lại bên cầu, anh đã nghĩ:

“Có lẽ bây giờ mày nên xuống thôi Mày nên tìm quanh đây một chỗ nào mày có thể giúp ích hơn là cứ ngồi đây mà dựa vào cây nh một thằng cầu bơ cầu bất Mày đã gặp may nhiều đấy Có nhiều trờng hợp còn bị hơn thế này nhiều Chẳng sớm thì muộn, ai ai cũng phải làm cái việc này thôi Một khi đã biết ta sẽ phải làm cái đó thì ngời ta không còn sợ nữa, phải không? Không anh nói -–

Thật đấy Dầu sao cũng thật là may, may mà dây thần kinh không bị dập… …

1.2.2.3 Tính chất suy t của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai.

Lời nhân vật độc thoại nội tâm là lời suy nghĩ của nhân vật trong một thời

điểm, hoàn cảnh nhất định Nó bộc lộ chiều sâu suy t ở “ con ngời bên trong” củanhân vật ấy Trong Chuông nguyện hồn ai, những dòng độc thoại nội tâm của

Rôbơc Jorđan hầu hết thể hiện sự trăn trở, chiêm nghiệm của anh có khi về bản

thân, có khi về hạnh phúc hoặc là suy t để vợt lên hoàn cảnh, vợt lên chính mình.Những lời độc thoại nội tâm ấy thờng dài và trĩu nặng suy t của nhân vật.

Đó là khi Rôbơc Jorđan vừa trò chuyện với Maria vừa suy nghĩ: “Chúng

ta thật biết rất ít về những điều chúng ta cần biết Mình muốn rằng sẽ sống lâu chứ không chết ngày hôm nay vì trong bốn ngày qua mình đã học đợc rất nhiều;

mình cho rằng đã học đợc nhiều hơn cả một thời gian khác Mình muốn làm một

ông già và hiểu biết thực sự Không biết sẽ có tiếp tục học đợc không hay là ngời

ta chỉ có thể hiểu đợc một số điều nhất định nào đó thôi…… [27- Tr 448]

Và khi anh bị thơng nằm lại bên cầu: “ Mình rất ghét phải từ bỏ cuộc đời,

có thế thôi Mình rất ghét phải rời bỏ cái ấy và mình mong rằng trong cái đó mình đã làm đợc vài việc tốt Mình đã cố gắng làm đợc một vài việc tốt với tất cả tài năng mình đã có Đang có chứ, phải rồi đang có” [27- Tr 550] Câu “đang có chứ, phải rồi đang có ” đợc in nghiêng trong văn bản tác phẩm nh một lời khẳng

định về khát khao cuộc sống, khát khao hạnh phúc trong lòng ngời chiến sĩ tìnhnguyện dũng cảm Rôbơc Jorđan Lời độc thoại nội tâm vừa là tình cảm của anh,

vừa là thể hiện sự suy t về ý nghĩa của cuộc sống khi anh đang phải đứng ngay ởranh giới giữa sự sống và cái chết

Tính chất suy t là một đặc điểm chung nổi bật của độc thoại nội tâm Hay

nói cách khác, độc thoại nội tâm chính là phơng thức thể hiện sự suy t của nhân

vật Đặc điểm này ở độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai có nét khác

so với những tác phẩm khác Nó bộc lộ sự suy tính, ý nghĩ hay quyết định củanhân vật trớc một hoàn cảnh, một sự việc nào đó Điều này không giống vớiJuyliêng trong Đỏ và đen hay Anđrây Bôncônxki trong Chiến tranh và hoà bình.

ở hai nhân vật này, độc thoại nội tâm thờng thiên về đấu tranh nội tâm, những

mâu thuẫn, trăn trở bên trong nhân vật Cũng mang tính chất suy t nhng tính chấtsuy t của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai đã làm tăng thêm sự sâu

sắc, chiều sâu triết lí mà nhà văn gửi gắm qua lời nhân vật Cùng với sự đa dạng,phong phú về tỉ lệ độc thoại nội tâm khá nhiều trong tác phẩm, tính chất suy t đã

làm nên một độc thoại nội tâm riêng của Chuông nguyện hồn ai, của Ernest Hemingway.

Hemingway trong tác phẩm của mình luôn chứa chất một kì vọng khôn

cùng Ông khát khao một cái gì hồn nhiên, giản dị, chân chính, nhân đạo Nhàvăn căm ghét tất cả những gì ồn ào một cách trơ trẽn, phô trơng một cách giả tạo,lạc quan một cách dối trá, thơng tâm một cách xảo quyệt Ông muốn bằng bất cứgiá nào, vứt phăng lớp vỏ ngoài hào nhoáng, cự tuyệt giá trị h tạo, giải phóngnhững tình cảm giản dị, chân thực, giải phóng t tởng lơng thiện Và ông đã tìm đ-

ợc một thủ pháp nghệ thuật hữu hiệu để thể hiện khát vọng ấy trong sáng tác của

mình Đó là nghệ thuật độc thoại nội tâm Những đặc điểm vừa phân tích về độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai đã khẳng định bút lực, tài năng của

nhà văn có phong cách hết sức độc đáo này

1.2.3 Nét độc đáo của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai.

Trong số các tác phẩm của Hemingway, tiểu thuyết Chuông nguyện hồn

ai là tiểu thuyết khá nổi bật và thành công Sự thành công ấy phải kể đến nghệ

thuật độc thoại nội tâm độc đáo mà nhà văn sử dụng nh một thủ pháp nghệ thuật

chính khi xây dựng hình tợng và khai thác tâm lý nhân vật

1.2.3.1 Nét độc đáo của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai so với

các tác phẩm khác của Hemingway.

So với các tác phẩm khác có sử dụng độc thoại nội tâm của Hemingway,

nghệ thuật độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai có nét đặc sắc và riêng

biệt

Trong Chuông nguyện hồn ai, nhà văn đã cho nhân vật hành động bằng thủ

pháp độc thoại Đó là lời của Jorđan: “ Mình chiến đấu đến nay đã đợc một năm

cho những gì mình tin tởng Nếu ở đây chúng ta thắng thì chúng ta sẽ thắng ở khắp mọi nơi Thế giới này thật là đẹp để cho mình chiến đấu” [27- Tr 550]

Khi Rôbơc Jorđan bị thơng phải nằm lại một mình bên cầu và chờ bọn

giặc đến, suy nghĩ của anh hiện lên qua những dòng độc thoại nội tâm:

“ Hãy nghĩ tới những ngời đã ra đi, anh nói: Nghĩ tới họ đang đi qua rừng Nghĩ tới họ đang đi qua suối Nghĩ tới họ đang trên mình ngựa, trong rừng dày Nghĩ tới họ đang lên dốc núi Nghĩ tới họ đêm nay họ thật dễ chịu Nghĩ tới họ

đêm nay đi suốt đêm thâu Nghĩ tới họ ngày mai phải ẩn mình Nghĩ tới họ Mẹ kiếp! Hãy nghĩ đến Môntana Ta chả làm nổi, nghĩ tới Mađrit Ta chả làm nổi Hãy nghĩ tới một cốc nớc mát Đợc, cứ nh thế Nh một cốc nớc mát Mày là thằng nói dối Điều đó chẳng có nghĩa lý gì Thế thì làm đi Làm cái gì đó đi Bây giờ thì làm đi, tới đó rồi làm đi… Không mày chờ đã Sao! Mày biết quá đi chứ…… [27- Tr 554]

Cả một đoạn độc thoại nội tâm dài của Rôbơc Jorđan Những suy nghĩ cứ

dồn dập, liên tục, vừa nh thúc giục, lại tởng chừng nh vội vã Đó là lời của một

con ngời yêu cuộc sống mà đang phải đứng trớc ranh giới giữa sự sống và cáichết.

Nét đặc sắc của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai so với các

tác phẩm khác không chỉ dừng lại ở đó Thử làm phép thống kê nhanh sẽ thấy tỉ

lệ độc thoại nội tâm trong tiểu thuyết này khá lớn so với những tiểu thuyết trớc

đó của ông: ở Mặt trời vẫn mọc tỉ lệ độc thoại nội tâm chỉ là 0,5% tơng với số lần

độc thoại nội tâm của nhân vật là 5 lần; ở giã từ vũ khí là 1,8% và 11 lần nhân

vật độc thoại nội tâm; ở Có và không tỉ lệ đó là 8,7% và 42 lần độc thoại nội tâm.

Sang Chuông nguyện hồn ai số lần độc thoại nội tâm của nhân vật lên tới 239 lần

vợt trội hơn hẳn so với các phẩm trớc và tỉ lệ độc thoại nội tâm là 13,3% Tuy so

với Ông già và biển cả, tỉ lệ này có ít hơn, song số lần độc thoại nội tâm của nhân

vật ở Chuông nguyện hồn ai khá lớn, gần bằng số lần độc thoại nội tâm ở

Santiagô trong Ông già và biển cả là 264 lần.

Không chỉ có sự khác biệt về số lợng độc thoại nội tâm trong tác phẩm,

đến Chuông nguyện hồn ai, những con số ấy một phần cũng cho thấy đợc sự phát

triển cao hơn của nghệ thuật độc thoại nội tâm trong các sáng tác văn chơng của

Hemingway.

Độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai nhiều về số lợng, phong

phú, đa dạng hơn so với các tác phẩm khác cũng có sử dụng độc thoại nội tâm

của Hemingway.

Ví nh trong truyện ngắn Tuyết trên đỉnh Kilimanjarô, nhà văn đã để cho ý

nghĩ của nhân vật dồn đặc lại, dày đặc trong đoạn hồi tởng in nghiêng độc lập vớimọi sự kiện xảy ra nhng lại góp phần vào việc giải thích các sự kiện ấy và hoànchỉnh thêm việc miêu tả nhân vật ở đây hiện tại đợc tái hiện qua trần thuật và đ-

ợc xác định rõ bằng hình thức chữ in đứng và quá khứ xuất hiện qua lời độc thoại nội tâm đợc xác định bằng hình thức chữ in nghiêng:

“ Không, hắn không bao giờ viết về Pari Cha bao giờ viết về các phần Pari mà hắn yêu thơng Nhng còn tất cả những cái khác mà hắn cha muốn viết thì sao? Và các trại nuôi súc vật và cái màu xám bạc của bụi cây tô thơm, dòng nớc trong veo chảy xiết trong những con mơng và màu xanh lục rầm rì ngọn cỏ linh lăng thì sao? ” [28- Tr 417]

Đoạn độc thoại trên là sự chắp nối của những ý nghĩ về quá khứ, day dứtnuối tiếc về những gì đã qua của một nhà văn cuối đời trớc cái chết đang rình rập.

Độc thoại nội tâm ở Chuông nguyện hồn ai cũng là những ý nghĩ về quá

khứ, những suy t trong nội tâm nhân vật chính Rôbơc Jorđan nhng nó đợc thể

hiện bằng nhiều hình thức, các dạng độc thoại nội tâm khác nhau nh đã nói ở

phần trớc Qua đó, hình tợng nhân vật đợc cụ thể và sinh động từ chính độc thoại nội tâm Vì thế độc thoại nội tâm có ý nghĩa rất lớn trong việc biểu đạt giá trị nội

dung và nghệ thuật của tác phẩm Độc thoại nội tâm góp phần đáng kể làm nên

phong cách sáng tác của nhà văn

1.2.3.2 Nét độc đáo của độc thoại nội tâm trong Chuông nguyện hồn ai so với

nghệ thuật độc thoại nội tâm của các tác giả khác.

Nhắc đến nhà văn Hemingway, ngời ta nghĩ ngay đến một nhà văn có lối

viết hết sức đặc biệt: “cái giản dị trong văn thể của Hemingway là cái giản dịtuyệt xảo, cái giản dị mà một nhà văn chỉ có thể đạt tới sau khi đã tốn rất nhiềucông khó” [15- Tr 29] Độc thoại nội tâm của Hemingway cũng vậy, đó là

những lời dằn vặt, trở trăn, chiêm nghiệm của nhân vật, đợc bộc lộ một cách chânthành và xuất phát từ chính thế giới nội tâm sâu thẳm của nhân vật Lối viết giản

dị ấy đã làm nên một độc thoại nội tâm riêng, mang đậm sắc thái, văn phong

Hemingway không hề và không thể nhầm lẫn với các tác giả khác có sử dụng

độc thoại nội tâm trong tác phẩm của mình.

ở Lep Tônxtôi, một trong số những bậc thầy của phân tích tâm lý nhân vật

đợc mọi ngời thừa nhận, chúng ta bắt gặp việc sử dụng thờng xuyên phơng thứcnghệ thuật này, tức là bớc ngoặt từ bình diện ngời kể chuyện sang bình diện củanhân vật và ngợc lại Secnsepxki đã khẳng định tài năng của đại văn hào Nga ởlĩnh vực này hay theo cách diễn đạt nổi tiếng của ông là “ phép biện chứng tâmhồn” Độc thoại nội tâm của Tônxtôi chân thực, sát với tâm lí con ngời, chẳng

hạn đoạn độc thoại nội tâm của Natasa: “ Bây giờ mình vui sớng quá, mình không muốn tiếp xúc với sự phiền não của ngời khác để làm hỏng mất niềm vui sớng của mình - nàng cảm thấy nh thế, nhng lại tự nhủ Không đâu, chắc là mình lầm, nhất định anh ấy cũng vui sớng nh mình” [dẫn theo 16- Tr 152]

Phần lớn độc thoại nội tâm trong Chiến tranh và hoà bình phơi bày sự dằn

vặt, giằng xé, mâu thuẫn trong nội tâm nhân vật Maria Bôncônxki bị giằng cogiữa “ khao khát tình yêu và trần tục”, và “ hạnh phúc của tình thơng và của sự

hy sinh”, lão công tớc Bôncônxki là ngời “đày đoạ tàn nhẫn nhất nhng lại yêu

th-ơng Maria”, hay đoạn độc thoại nội tâm nổi tiếng “ hai tâm trạng” ở Anđrây.

Trong khi đó, ở Chuông nguyện hồn ai, có lúc độc thoại nội tâm là những mạch

t duy ngầm của Rôbơc Jorđan, là những lời nhân vật tự nói với chính lòng mình:

“Đừng có tự dối mình anh nói- Mày công tác khá lắm Bình tĩnh Không tự dối–

mình Mày sẽ không còn gặp đợc Đuran nữa, nhng cái đó không quan trọng Mà cũng đừng nghĩ thế, anh tự nhủ - Đừng có làm cái trò thừa vô ích ấy” [27- Tr.

428] Đó là tâm trạng của Jorđan đêm trớc trận chiến đấu

Độc thoại nội tâm trong văn Hemingway có nét nhuần nhị, mang đúng

tính chất giản dị của văn phong Hemingway Mặc dù không có những đoạn miêu

tả tâm lý đến tinh vi và sâu sắc, từ “dõi theo sự biến hoá khôn lờng của mỗi cảmxúc, suy nghĩ ” đến nắm bắt “ những bí ẩn nhất của đời sống tâm lý” nh LepTônxtôi nhng độc thoại nội tâm của Hemingway đã phơi bày, lột tả đợc con ngời

bên trong nhân vật với những gì chân thực nhất của nó

Lep Tônxtôi đã từng quan niệm: “nghệ thuật là cái kính hiển vi dẫn dắt

ng-ời nghệ sỹ đến những bí mật của tâm hồn mình và đa những bí mật này ra cho tấtcả mọi ngời biết” Nh thế, có thể coi độc thoại nội tâm là kính hiển vi dẫn dắt ng-

ời đọc vào miền sâu thẳm nhất của đời sống nội tâm con ngời, khám phá và làm

rõ những bí mật mà không phải một lời nói nào cũng biểu đạt hết ý nghĩa của nó.Xtăngđan với tác phẩm Đỏ và đen chú ý vào phân tích nội tâm, cuộc đấu tranh

bên trong của nhân vật Juyliêng với bao lần “ nghĩ thầm”, “ nghĩ bụng”, xứng

đáng là bậc thầy về phân tích tâm lý

Đặc trng cho nhân vật chính của Đỏ và đen là sự vận động, đặc biệt là sự

vận động của trạng thái tâm hồn, của đời sống bên trong mà Xtăngđan mô tả rấttài tình Lối viết của ông không trơn tru mà khúc mắc, những mảnh độc thoại nội tâm thể hiện tâm trạng căng thẳng của nhân vật chính đang tiếp xúc với một thế

giới mà anh phải phát hiện, đối phó, đồng thời quá trình ấy là sự phát hiện rachính bản thân Lời độc thoại nội tâm ở đây cũng đã có những yếu tố mới: xuất