hình tượng nhân vật hồ nữ trong liêu trai chí dị của bồ tùng linh

Do vậy, nghiên cứu hình tợng nhân vật hồ nữ trong Liêu trai chí dị sẽ giúp cho ngời đọc nhận thức rõ giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của tác phẩm đồng thời phát hiện ra những khám

mê, ham thích đầy kỳ thú của độc giả mọi thời đại trên khắp hành tinh Hơn

ba thế kỷ trôi qua, Liêu trai chí dị (chuyện lạ đợc ghi chép ở Liêu trai) của Bồ

Tùng Linh xuất hiện, Bồ Tùng Linh cũng đã ra đi, từ biệt mảnh đất đau khổlẫn yêu thơng, trở về miền cực lạc Qua bao lớp bụi mờ thời gian, bộ đoản

thiên tiểu thuyết Liêu trai chí dị của ông vẫn còn đó lung linh, huyền ảo, đa

sắc diện, là đối tợng mời chào, thu hút độc giả cũng nh các nhà nghiên cứuyêu thích, tìm tòi, khám phá

Liêu trai chí dị đợc sáng tác trong một thời gian dài, là kết tinh một đời

viết sách của Bồ Tùng Linh Tác phẩm ra đời đã đa Bồ Tùng Linh lên hàngmột nhà văn kiệt xuất trong thời Thuận Trị - Khang Hy (1644-1723) và là mộttrong những cây bút đoản thiên tiểu thuyết hàng đầu của văn học Trung Hoa

cổ điển Năm 1980 của thế kỷ 20, Bồ Tùng Linh đợc kỷ niệm nh một danhnhân văn hoá thế giới

Tiếng vang của bộ tiểu thuyết Liêu trai chí dị không chỉ bó hẹp trong

phạm vi đất nớc Trung Hoa mà còn lan rộng ra nhiều nớc trên thế giới Ngời

ta đã tốn không biết bao nhiều bút mực để ca ngợi “thiên cổ kỳ th”` này của

Bồ Tùng Linh Liêu trai chí dị đợc đánh giá là một trong những bộ hay nhất

của tiểu thuyết Trung Hoa, là một đoản thiên tiểu thuyết xuất sắc của văn họcTrung Quốc Thành tựu chói lọi của nó dờng nh làm lu mờ hết mọi đỉnh caotrong bất kỳ giai đoạn nào về trớc

Ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử đầy biến động, Liêu trai chí dị đã

nắm bắt và kịp thời phản ánh một cách chân thực tiếng nói của thời đại Từ

đầu đến cuối bộ đoản thiên tiểu thuyết dài hơn 400 thiên này, tác giả đã tậptrung bút lực để vạch trần, phê phán thực trạng đen tối, ruỗng nát và hủ bạicủa chế độ phong kiến Trung Hoa trong buổi “chiều tà” của nó, đồng thời cangợi những t tởng, tình cảm mới mẻ, tiến bộ đang trỗi dậy ngay trong đống đổnát của xã hội đơng thời Giá trị to lớn của bộ tiểu thuyết này chính là sự cách

tân về t tởng theo chiều hớng tiến bộ, tích cực, đảm nhận đợc nhiệm vụ màlịch sử giao phó cho văn học chân chính.

Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh là đỉnh cao của đoản thiên tiểu thuyết

thời đại Minh - Thanh Các chuyện viết về chuyện tình giữa ngời và hồ ly hay

ma quỷ chiếm hơn quá nửa tập truyện Do vậy, nghiên cứu hình tợng nhân vật

hồ nữ trong Liêu trai chí dị sẽ giúp cho ngời đọc nhận thức rõ giá trị nội dung

và giá trị nghệ thuật của tác phẩm đồng thời phát hiện ra những khám pháriêng độc đáo của của Bồ Tùng Linh so với các tác giả khác cùng viết về đề

tài này Vì vậy, chúng tôi mạnh dạn lấy hình tợng nhân vật hồ nữ trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh làm đề tài cho luận văn tốt nghiệp của mình

1.2 Lý do s phạm

Trong chơng trình giảng văn ở phổ thông, tiểu thuyết chơng hồi Trung

Quốc là một bộ phận quan trọng Cùng với Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh là đỉnh cao của tiểu thuyết Trung Quốc cả về nội dung và nghệ thuật Vì vậy, tìm hiểu và nghiên cứu Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh là cần thiết và bổ ích, một mặt phục vụ cho quá trình

học tập văn học Trung Quốc của bản thân ngời viết, mặt khác cũng giúp íchrất nhiều cho công tác giảng dạy sau này

2 Lịch sử vấn đề

Tiếng vang của bộ tiểu thuyết Liêu trai chí dị không chỉ bó hẹp trong

phạm vi đất nớc Trung Hoa mà còn lan rộng ra nhiều nớc trên thế giới Việc

nghiên cứu Liêu trai chí dị đã đợc tiến hành ở nhiều nớc và có không ít công

trình đã đợc ghi nhận Ngót ba thế kỷ trôi qua, tiếng nói đa nghĩa trong “thiên

cổ kỳ th” ấy vẫn là mối quan tâm của bao tầng lớp độc giả

ở Việt Nam từ xa cho đến nay cũng có không ít những công trìnhnghiên cứu dành cho tác phẩm này Nhng nhìn chung vẫn còn quá ít so với giátrị tầm cỡ của bộ tiểu thuyết vĩ đại “văn ngôn khó nhất trong các bộ văn ngôn”của văn học cổ Trung Quốc Nếu có thì đó cũng chỉ là những bài viết hết sức

khái quát hay sơ qua về Liêu trai chí dị của các giáo s: Trần Xuân Đề, Lơng Duy Thứ, Nguyễn Huệ Chi và về hình tợng hồ nữ trong Liêu trai chí dị cũng

chỉ có một vài ý kiến nhỏ bàn tới

Nguyễn Chí Viễn trong lời tựa của cuốn Liêu trai chí dị toàn tập - NXB

Văn hoá Thông tin - 1996 có viết: “Tiếp thu tuyền thống của chí quái thờiNgụy Tấn và truyền kỳ đời Đờng, Liêu trai đã khai thác toàn chuyện lạ (chídị) đặc biệt là chuyện chung sống giữa ngời và hồ ly tinh” ở đây ta thấy,Nguyễn Chí Viễn đã khẳng định chính chuyện chung sống giữa ngời và hồ lytinh trong tác phẩm là một nhân tố quan trọng tạo nên cái kỳ lạ, cái kỳ ảo chotác phẩm - nét độc đáo của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Bồ Tùng Linh

Trong cuốn Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc - NXB Giáo dục - 1998 tác

giả Trần Xuân Đề đã nhắc lại ý kiến của Tản Đà - Nguyễn Khắc Hiếu: “BộLiêu trai chí dị này chuyện hồ quỷ chiếm quá nửa, minh bạch là câu chuyệnbịa đặt mà cái hay vẫn cứ hay Cái hay của Liêu trai nh ngàn vạn cảnh trạng ởnhân gian đều thu vào những phiến ảnh rất nhỏ bé, mà cảnh nào tình ấy nhậncho kỹ thấy đợc rõ ràng” Tản Đà đã nhận xét hình tợng hồ ly xuất hiện trongtác phẩm là rất nhiều Và câu chuyện chỉ là sự góp nhặt, sự bịa đặt của trí tởngtợng, nhng sự bịa đặt đó không hề gây nhàm chán cho ngời đọc mà trái lạichính sự bịa đặt đó đã đem lại cái hay, điều thú vị cho ngời đọc Nó thu hút vàhấp dẫn ngời đọc một cách kỳ lạ

Khi nhận định về Liêu trai chí dị trong cuốn Lịch sử tiểu thuyết Trung Quốc tác giả Lỗ Tấn viết: “Các sách chí quái cuối Minh đại để đều sơ lợc, lại

lắm điều hoang đờng quái đản, chỉ có Liêu trai là tờng tận bình dị thắm đợmtình ngời khiến cho ngời ta đọc chuyện các loài hoa yêu quái, chuyện hồ lytinh mà không hề nghĩa rằng đó là giống khác” Khác với hai ý kiến trên, ở

đây Lỗ Tấn không nhận định riêng về hồ ly xuất hiện trong tác phẩm mà ôngnhận xét chung về tác phẩm Liêu trai ở tác phẩm có sự xuất hiện của ma quỷnhng không gây sợ sệt Những con vật trong tác phẩm đặc biết là hồ ly đãmang hơi hớng của ngời Câu chuyện vẫn thắm đợm tình ngời Chính vì thế

mà ngời đọc không hề nghĩ rằng đó là con vật , là giống khác

Trong Cái kỳ ảo trong tác phẩm Balzac - NXB giáo dục - 1999, Lê

Nguyên Cẩn đã viết: “Mô típ hồ ma ở Bồ Tùng Linh mang dấu ấn của cá tínhsáng tạo Nó là sự nhảy vọt từ mô típ hình ảnh sang cấp độ hình tợng nghệthuật, thể hiện rõ đặc trng cá thể - điển hình hoá của loại hình tợng này, khiếncho vai trò nghệ thuật của nó trong Liêu trai trở lên hoàn toàn khác biệt vớicác tác phẩm khác cùng loại đề tài” Và “Mô típ hồ ma đợc Rôger Caillos xếpvào loại đề tài tình yêu và sự quyến rũ vốn có gốc gác xa xa từ thần thoại và

cũng là mô típ kỳ ảo quen thuộc trong văn học Viễn Đông” ở đây Lê NguyênCẩn đã khẳng định sự độc đáo của thế giới nghệ thuật kỳ ảo của Bồ Tùng Linh

đồng thời tác giả cũng khẳng định mô típ hồ ma đã mang dấu ấn của cá tínhsáng tạo tác giả Bồ Tùng Linh

Lơng Duy Thứ trong cuốn Để hiểu tám bộ tiểu thuyết cổ Trung

Quốc-NXB Khoa học - 1990 đã viết: “Tác giả mợn chuyện ma quỷ, hồ ly để giántiếp lên án hành vi bỉ ổi của ngời đời và luôn thể răn ngời đời phải tránh tà tâmmới khỏi mắc họa” ở đây Lơng Duy Thứ đã khẳng định: tác giả Bồ TùngLinh đã mợn chuyện ma quỷ, hồ ly để lên án xã hội và khuyên răn mọi ngời

Đây chính là ý nghĩa của hình tợng mà Bồ Tùng Linh muốn gửi tới bạn đọc

Nguyễn Huệ Chi trong Một số phơng diện nghệ thuật và t tởng của Bồ Tùng Linh trong Liêu trai chí dị đăng trên tạp chí văn học số 5/1999, lại nhận

định: “Bồ Tùng Linh hẳn đã phải quan sát sinh hoạt của nhiều loại nhân vậtmang lốt ngựa, lốt chim, lốt cáo, lốt chuột, lốt cây hết nh tính cách của loàiấy” ý kiến của Nguyễn Huệ Chi đã khẳng định tài năng khác biệt của BồTùng Linh so với các tác giả khác cùng thời hay trớc đó

Ngoài ra, còn có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều luận án, luận văn,

báo cáo… có giá trị viết về tác phẩm Liêu trai chí dị và có đề cập đến hình

t-ợng hồ ly Tuy vậy, trong phạm vi khảo sát của mình, chúng tôi nhận thấy cha

có bài nào đề cập đến hình tợng hồ nữ với t cách là đối tợng nghiên cứu riêngbiệt Bởi vậy với khoá luận này, chúng tôi mạnh dạn đa ra những ý kiến củariêng mình để đóng góp một phần công sức nhỏ bé vào việc khám phá vẻ đẹp,sức hấp dẫn của hình tợng hồ nữ Qua đó đa tác phẩm đến gần bạn đọc hơn

3 Mục đích nghiên cứu.

- Nghiên cứu vẻ đẹp và những ý nghĩa có liên quan đến hình tợng nhân

vật hồ nữ trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh Từ đó làm nổi bật giá trị

nhân văn mới mẻ, tiến bộ của tác phẩm

- Nghiên cứu phơng tiện nghệ thuật thể hiện hình tợng nhân vật hồ nữ

trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh.

4 Phạm vi khảo sát và đối tợng nghiên cứu

4.1 Phạm vi khảo sát

- Liêu trai chí dị toàn tập (431 truyện) - Nguyễn Đức Lân dịch - NXB

Văn học - 2001

4.2 Đối tợng nghiên cứu

Hình tợng nhân vật hồ nữ trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh.

5 Phơng pháp nghiên cứu

Trong luận văn chúng tôi đã sử dụng một số phơng pháp sau: Phơngpháp thống kê, phân loại, phân tích văn bản, đối chiếu, so sánh, tiếp cận hệthống

6 Cấu trúc khoá luận

Gồm 3 phần:

Mở đầu

Nội dung (gồm 2 chơng)

Chơng 1: Hình tợng nhân vật hồ nữ trong một số tác phẩm văn học

Trung Quốc trớc Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh.

Chơng 2: Hình tợng nhân vật hồ nữ trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng

Linh

Kết luận

nội dung

Chơng 1:

Hình tợng nhân vật hồ nữ trong một số tác phẩm văn

học Trung Quốc trớc Liêu trai chí dị

1.1 Khái niệm nhân vật văn học và nhân vật mang lốt.

1.1.1 Nhân vật văn học

Văn học không thể thiếu nhân vật, vì đó chính là phơng tiện cơ bản đểnhà văn khái quát hiện thực một cách hình tợng Nhà văn sáng tạo nhân vật đểthể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó về một loại ngời nào đócủa hiện thực Nhân vật chính là ngời dẫn dắt ngời đọc vào một thế giới riêngcủa đời sống trong một thời kỳ lịch sử nhất định

Theo giáo s Phơng Lựu trong giáo trình Lý luận văn học của trờng Đại

học s phạm thì: “Nhân vật chính là con ngời đợc miêu tả trong tác phẩm, nó

đ-ợc thể hiện dới nhiều hình thức khác nhau, có thể là những con ngời có tênhoặc không tên, có thể là những con vật, đồ vật thậm chí nó không phải là mộtngời cụ thể mà chỉ là một hiện tợng nổi bật trong tác phẩm” [17, tr.278]

Còn theo Từ điển văn học các tác giả lại định nghĩa: “Nhân vật là yếu tố

cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, nó là tiêu điểm để bộc lộc chủ đề và t ởng, và đến lợt mình nó lại đợc các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩmtập trung khắc họa Nhân vật đó là nơi tập trung giá trị t tởng nghệ thuật củatác phẩm văn học” [12, tr.1254]

t-Từ điển thuật ngữ văn học cũng đa ra khái niệm tơng tự: “Nhân vật là

con ngời cụ thể đợc miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật có thể có tênriêng (Tấm Cám, Chị Dậu ) cũng có thể không có tên nh “thằng bán tơ, một

mụ nào” trong truyện Kiều…

Nhân vật là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ớc lệ, không thể đồng nhất

nó với con ngời thật trong đời sống” [ 10, tr.202]

Nh vậy các sách đã đa ra khái niệm nhân vật tơng đối đầy đủ và thốngnhất Nhân vật văn học là đối tợng - con ngời đợc miêu tả trong tác phẩm, làtiêu điểm để bộc lộ chủ đề t tởng, là nơi tập trung gía trị của tác phẩm vănhọc

1.1.2 Nhân vật mang lốt

Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học định nghĩa lốt là “vỏ ngoài

hình thức bên ngoài để che giấu con ngời thật, nhằm đánh lừa” [29, tr.584].Lốt là cái vỏ bọc bên ngoài, nhân vật mang lốt là nhân vật có thể cởi bỏ cái vỏ

bề ngoài của mình và thay bằng cái vỏ bên ngoài khác, khi cần lại trở về cái

vỏ ban đầu của nó

Từ điển biểu tợng văn học thế giới lại cho rằng nhân vật mang lốt là

“một biểu tợng đồng nhất hoá ở một nhân cách đang trên đờng cá thể hoá, chathực sự đảm nhận toàn bộ cái tôi của mình và cũng cha thực tại hoá tất cả khảnăng của mình” [3, tr.82]

Sự xuất hiện của nhân vật mang lốt có lẽ xuất phát từ một nguyên nhânnào đó, khi trong xã hội con ngời phải chối bỏ hình hài gốc, phải biến đổi hìnhdạng mới có thể tồn tại đợc?

Trong thần thoại, truyện cổ tích không hiếm những câu chuyện biếnhình, mang lốt trong đó các vị thần hoá mình, hoặc hoá các sinh vật khácthành ngời, thành động vật, phần nhiều thành cây, hoa, sông, suối, chim, đánúi, tợng…

Huyền thoại nhân vật mang lốt trong Liêu trai là những nhân vật không

tồn tại nguyên hình bản trạng sinh vật, chúng biến hình chuyển hoá từ dạngnày sang dạng khác, từ con ngời thành loài vật, từ loài vật thành con ngời Thếgiới nhân vật mang lốt tạo nên không khí huyền ảo mê hoặc để mỗi khi nhắc

đến Liêu trai, ngời đọc nghĩ ngay đến thế giới đội lốt ngời Điều kỳ lạ của

nhân vật mang lốt là khả năng tự hoá thân thành các dạng lốt khác nhau theo

sở nguyện, lốt là cái lột vỏ đợc những nội tâm cái bên trong không thay đổi

Không phải ngẫu nhiên nhân vật trong Liêu trai phải mang hình hài khác Con

ngời mang lốt động vật, thực vật, đồ vật, vật mang lốt ngời, ngời mang lốt

ngời khác để hoà nhập vào thế giới nhân sinh để thoả mãn khát vọng cá nhân, đ

-ợc sống trong những giây phút nhục cảm Vậy thì chuyện ma quỷ, hồ ly, thầntiên đâu chỉ là chuyện phiếm lúc trà d tửu hậu mà là chuyện nghiêm túc,chuyện đời, chuyện ngời, cũng là nỗi xót xa bi ai cho kiếp ngời phải đội lốtmới tồn tại đợc, là tấm lòng nhân đạo của nhà văn trớc cảnh đời đen bạc.Những nhân vật mang lốt, đặc biệt và nhiều hơn cả là hồ ly mang lốt thiếu nữ(hồ nữ) vì vậy có sức ám ảnh lớn đối với ngời đọc

1.2 Lợc khảo hình tợng nhân vật hồ nữ trong một số tác phẩm văn học

Trung Quốc trớc Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh.

1.2.1 Nguồn gốc của hình tợng hồ ly mang lốt ngời ở Trung Quốc.

Hồ ly chính là con cáo (chồn), là hình tợng khá phổ biến xuất hiện

nhiều trong các tác phẩm văn học Trung Quốc nói chung và Liêu trai chí dị

nói riêng Theo quan niệm chung thì hồ ly là một loại động vật rất khônngoan, gần gũi với thế giới con ngời “nó biết chào đón mặt trời mỗi buổi bìnhminh đến bằng cách đứng thẳng hai chân sau và cất tiếng rú” [2, tr.233]

Nói đến hồ ly, ngời ta nhắc đến nó với các đặc trng rất riêng: “độc lập

mà tự mãn, hoạt bát, mu trí đồng thời lại phá phách táo tợn nhng lại nhát gan,không biết nghỉ ngơi, ranh mãnh nhng lại ung dung, con cáo hiện thân chonhững mâu thuẫn gắn liền với bản chất con ngời… Tất cả những gì mà concáo có thể biểu trng bất cứ nó là một anh hùng khai hoá hay một kẻ đồng lõa,

cò mồi nh trong vô vàn huyền thoại, truyền thuyết dân gian ở khắp thế giới, tấtcả đều đợc khai triển, xuất phát từ chân dung ấy, khởi nguyên ấy chính là chândung của con cáo ở trong mỗi chúng ta mà cái tính hai mặt của nó chúng ta

đều biết Phản chiếu nh một tấm gơng những mâu thuẫn của con ngời, con cáo

có thể đợc xem nh hình ảnh hai mặt của lơng tri con ngời….Nó là hình ảnhcon ngời trong gơng chừng nào dới mặt trời này còn có những ngời cáo” [3,tr.130]

Theo sách Lễ Ký, Trung Quốc thuở sơ khai là nơi dân tộc Hoa Hạ c trú.

Tộc ngời này c trú ở hai bờ Nam - Bắc sông Hoàng Hà Trải qua hàng ngànnăm, từ đại bản vùng thợng lu sông Hoàng Hà đó đã phát triển thành một quốcgia cờng thịnh lấy văn minh nông nghiệp làm cội nguồn Quy luật quần c từthuở sơ khai là dân c tập trung ở những vùng đồng bằng ven những con sônglớn ở đó sự phì nhiêu của con sông đem lại sự sống cho con ngời Đối với ng-

ời Trung Hoa thì sông Trờng Giang và Hoàng Hà thực sự là những con sôngthiêng Với chiều dài 6300 km (Trờng Giang) và 5464 km (Hoàng Hà), chúng

đã tạo lập một nền văn minh lúa nớc vào loại sớm nhất của nhân loại Cộinguồn văn hóa nông nghiệp là yếu tố lớn nhất quyết định đến phơng thức tduy của ngời Trung Hoa nói riêng và ngời phơng Đông nói chung

Trong phơng thức t duy, phơng Đông duy linh, phơng Tây duy lý Vìvậy, mà tiểu thuyết Trung Quốc “Chẳng riêng loại truyện thần quái mà loại

truyện khác cũng ham chép những cái quái dị” [1, tr.37] Và Liêu trai chí dị

cũng không nằm ngoài cái quái dị đó Ngời Tàu quan niệm “vạn vật hữulinh” Vì vậy với họ 108 vị anh hùng Lơng Sơn Bạc là 36 ngôi thiên cang, 72

ngôi địa sát (các tinh tú trên trời) Còn chàng Giả Bảo Ngọc si tình là hóa thâncủa viên đá Thần Anh muốn nếm trải mùi trần, Lâm Đại Ngọc là cây cỏ

Giáng Châu hoá kiếp dùng nớc mắt đền ơn tri kỷ Tác phẩm Liêu trai chí dị

cũng vậy, hình tợng hồ ly đội lốt ngời nhằm thể hiện khát khao hạnh phúcnhân gian đồng thời chỉ ra bộ mặt thật của con ngời trần tục

Cội nguồn văn hoá của Trung Quốc nói riêng và phơng Đông nói chung

là nông nghiệp còn phơng Tây là du mục và thơng nghiệp Cũng vì thế mà các

ý tởng trong văn chơng cũng có sự khác nhau Văn học phơng Tây thì quenthuộc với những vùng sa mạc rộng lớn, những thảo nguyên bao la ngút ngàn,những đàn lạc đà chở nặng hàng hoá với những nhà buôn tài ba quả cảm… Donền văn minh lúa nớc khiến ngời Trung Hoa quan tâm là sự xoay vần của bầutrời, ý tởng của vì tinh tú có nguồn gốc từ sự cảm nhận đó Mỗi ngời TrungHoa đều có một ngôi sao bản mệnh, mỗi ngôi sao rơi là một linh hồn đã từ giãtrần gian Nếu không có bớc vấp của Ngụy Diên khiến sao rơi thì vận số củaKhổng Minh đâu đã đến hồi kết thúc Sự thần bí, hấp dẫn của văn hoá phơng

Đông là ở phơng thức t duy nh thế Những ý tởng mà Bồ Tùng Linh sử dụngchỉ có thể là sản phẩm của t duy nông nghiệp Những con hồ ly là loài vật màkhi nhắc đến mỗi ngời phơng Đông đều thấy thân thuộc Nó đi sâu vào tâmhồn con ngời và khi viết về nó, dờng nh đó là sự sáng tạo trong vô thức, vì thếhình tợng hồ ly rất sống động và tự nhiên

Trong dân gian thờng có tín ngỡng lấy một vật có thể là động vật hoặcbất động vật để sùng bái tôn làm thần linh, vật tổ Có thể đó là thần bò đối vớingời Hồi giáo, là Linga và Yoni đối với ngời Bàlamôn, hay nguyên sơ hơn cókhi chỉ là một cái cây, một hòn đá…đợc sùng bái

Với ngời Trung Hoa, tín ngỡng “tôtem” hết sức đậm nét bởi t duy duy

linh “vạn vật hữu linh” của họ Chính vì vậy, các con vật trong Liêu trai đều

đã đợc suy tôn trong thời kỳ ấu thơ của loài ngời Khi ấy chúng là thần Saunày qua trí tuệ của nhân dân chúng đợc dân gian hoá trong các truyền thuyết,thần thoại và trở thành một con vật bình thờng, sống động, tuy nhiên vẫn cònmàu sắc kỳ ảo Tồn tại trong môi trờng văn hoá dân gian chúng có sức sốnglâu bền Bên cạnh đó còn có giai thoại cho rằng: Bồ Tùng Linh thờng trảichiếu bên đờng chờ cho nông dân đi làm về thì pha nớc mời họ uống và su

tầm những lời kể của họ Chính vì lẽ đó mà những con vật trong Liêu trai chí

dị đều mang đậm màu sắc dân gian.

1.2.2 Lợc khảo hình tợng nhân vật hồ nữ trong văn học Trung Quốc trớc Liêu trai chí dị.

Theo một số tín ngỡng cổ xa nhất còn đợc lu truyền đến tận ngày nay, ởChâu Mỹ và Châu á con cáo lông bạc đợc thổ dân vùng trung California xem

nh một anh hùng khai hóa Trong khi ấy ở xứ Xibia, sứ giả quỷ quyệt của âmphủ lôi cuốn các bậc anh hùng huyền thoại xuống dới đất lại hay đợc hìnhdung là một con cáo đen Trong truyện dân gian xứ Bréttague lại có kể rằng:một chàng trai đi tìm một cái bùa chữa khỏi bệnh cho cha mình và anh ta đãthành công ở hai nơi mà hai ngời anh của anh ta đã thất bại Anh ta đã tiêu hếttiền vào việc từ thiện, chôn cất một ngời chết không quen biết Một thời giansau anh ta gặp một con cáo trắng, bằng sự thông minh của mình cáo đã giúpcho anh chàng kia tìm đợc cái mà anh ta hằng ao ớc Khi xong việc rồi, cáotiết lộ cho anh biết nó là linh hồn của ngời chết đã đợc anh giúp đỡ Nói xongthì nó biến mất Nh vậy, hình ảnh con cáo với sự tinh không quỷ quyệt đã in

đậm trong văn học dân gian nhiều nớc

Nhng ở Trung Quốc không chỉ trong dân gian cổ xa hình tợng hồ ly đợc

lu truyền mà theo từng giai đoạn phát triển của văn học hình tợng hồ ly cũng

đợc phát triển theo Quá trình phát triển của lịch sử văn học cũng là quá trìnhhoàn thiện dần về hình tợng hồ ly Có thể nói hình tợng hồ ly đợc phát triểnqua các giai đoạn sau:

Giai đoạn Tiên Tần Lỡng Hán, Ngụy tấn, Nam Bắc Triều đã có sự xuất

hiện của hồ ly Trong Liệt dị truyện của Tào phi thì hồ ly xuất hiện là một con

vật dữ Và đến tiểu thuyết chí quái cũng vậy, hồ ly xuất hiện nguyên hình làmột con vật dữ thờng đến phá hoại cuộc sống của dân chúng Qua hình ảnhnhững con hồ ly dữ đó tác giả muốn lên án các thói xấu của xã hội Có thể nói

ở giai đoạn này, hồ ly xuất hiện mang nguyên tính vật nhiều hơn Đề tìm hiểuvấn đề này, ta nên quay lại với lịch sử của thời kỳ đó Nh chúng ta đã biết trớc

đây ngời Hoa Hạ c trú dọc theo lu vực sông Hoàng Hà vì ít đợc hởng ân lựcthuận lợi của tự nhiên nên nhân dân phải lao động vô cùng cực khổ Trongtình hình nh vậy, những nhu cầu thiết yếu của cuộc sống không đợc đáp ứng

Tự nhiên họ vứt bỏ những suy nghĩ viển vông, ảo tởng trong thực tế Hơn nữatrong giai đoạn này Khổng Tử đề xuất chủ trơng: “tu thân, trị quốc, bình thiênhạ” T tởng nhà Nho trong thời kỳ này đã trở thành chính thống nên những

chuyện kiểu nh thần thoại, truyền thuyết thờng bị công kích, đả phá mạnh mẽ.Những lời nói hoang đờng chẳng đáng để tâm, luôn bị lãng quên trong kí ứccủa mọi ngời Chính vì lẽ đó mà hình tợng hồ ly trong các phẩm văn học thời

kỳ này chủ yếu mang nguyên tính vật nh bản thân nó vốn có và cha mang sựsáng tạo của tác giả

Sang giai đoạn đời Đờng cùng với sự phát triển và ra đời của các tácphẩm truyền kỳ thì hình tợng hồ ly cũng đợc phát triển cao thêm một bậc Có

đợc sự phát triển này trớc hết đó là nhờ sự phát triển kinh tế, xã hội đời Đờng.Ngoài ra ở thời này Nho giáo không còn giữ vị trí độc tôn nữa mà song songvới nó là sự phát triển của Phật giáo và Đạo giáo Chính vì vậy mà các tácphẩm văn học thời kỳ này đợc khai phóng về t tởng và giải phóng về hìnhthức Các nhà văn có ý thức hơn trong sáng tác nh: tổ chức cốt truyện, xâydựng nhân vật… Nguyên tắc sáng tác của các tác giả thời kỳ này là “phi kỳbất truyền” [25, tr.121] cho nên đợc gọi là truyền kỳ, truyền lại những điều kỳlạ khác thờng

Nh vậy, truyền kỳ đợc gieo mầm trên mảnh đất màu mỡ cho nên nónhanh chóng trởng thành là điều tất nhiên Và cùng với sự trởng thành củatruyền kỳ, thì hình tợng hồ ly xuất hiện trong các tác phẩm đời Đờng cũngphong phú và đa dạng hơn Hồ ly biến thành ngời và cùng chung sống với ng-

ời Hồ ly biến thành ngời con gái đẹp để mê hoặc quyến rũ đàn ông, tạo thànhnhững câu chuyện tính ái rất đẹp giữa ngời và hồ Nếu nh ở giai đoạn trớc,nhân vật hồ ly xuất hiện mang nguyên tính vật thì đến giai đoạn này, hình t-ợng hồ ly đã nhân tính hơn Hình tợng hồ nữ (hồ ly mang lốt phụ nữ) khôngphải đến Đờng truyền kỳ mới xuất hiện mà ngay trong kho tàng thần thoại cổ

đại Trung Hoa thì ta đã thấy sự xuất hiện của hồ ly mang lốt ngời con gái đẹp

Chẳng hạn nh truyện Hạ Vũ trị thủy đã kể lại chuyện tình giữa vua Vũ và cô

gái họ Đồ Sơn: “Vũ đi trị thuỷ, thấy ngời con gái họ Đồ Sơn, Vũ cha gặp mà

đi tuần xuống phía nam Ngời con gái họ Đồ Sơn sai hầu gái đón Vũ ở phíanam núi Đồ” [21, tr.14] Ngời con gái họ Đồ Sơn chính là con chồn trắng chín

đuôi hoá thành Vua Hạ Vũ trị thuỷ nhờ đợc sự giúp đỡ của nàng mới thànhcông Sau này vua Hạ Vũ lấy ngời con gái họ Đồ Sơn đó làm vợ Công nghiệp

của ngời con gái Đồ Sơn còn đợc nói đến trong truyện Thanh Phợng (Liêu trai chí dị ) Quay về với mẫu thần thoại cổ đại nhng đến Đờng truyền kỳ hình t-

ợng hồ ly mang lốt ngời phụ nữ xinh đẹp là một bớc phát triển mang tính đột

biến Với trí tởng tợng lãng mạn, bay bổng các tác giả đời Đờng đã xây dựng

đợc nhiều hình tợng hồ nữ mang vẻ đẹp nhân tính Hồ là con vật nhng đã đợcnhân cách hoá, đã hoá ngời hơn, tính hồ ít dần và hơi hớng Ngời nhiều hơn

Nh nàng Nhậm Thị trong Nhậm thị truyện của Thẩm Ký Tế nguyên là hồ ly

đã đến làm vợ của Trinh Lục, bất chấp cho dù khác loài Nàng có vẻ đẹp tuyệtvời khiến Trinh Lục phải thốt ra: “dung mạo tuyệt vời của nàng đã chinh phụcta” Không chỉ đẹp mà nàng Nhậm Thị còn rất thông minh, giỏi tính toán ở

đây ta thấy hành động của phái nữ đợc tự do hơn, hành vi của ngời con gái đời

Đờng cũng mạnh bạo hơn trớc rất nhiều Nh vậy cùng với vấn đề giải phóng ttởng, giải phóng cá tính, các tác giả đời Đờng đã đề cập đến tình yêu và hạnhphúc lứa đôi Các tác giả đã mợn hình tợng hồ nữ để gửi gắm khát vọng trầnthế của con ngời

So với giai đoạn trớc thì hình tợng nhân vật hồ nữ ở Đờng truyền kỳ đãphát triển phong phú và đa dạng hơn Từ đây hồ ly mang lốt những thiếu nữxinh đẹp dờng nh đã trở thành một mô típ, thành mẫu đề để sáng tạo Truyền

kỳ đời Đờng đã tạo tiền đề quan trọng cho sự ra đời của hình tợng nhân vật hồ

nữ trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh.

Giai đoạn Tống Nguyên Minh ta thấy hình thợng hồ nữ có đợc nói đếnsong rất ít vì Lý học đợc đề cao Nhân tính con ngời đợc chia ra làm hai: một

là tính của trời cho, hai là tính của khí chất Sự giáo dục ở thời này là “tồnthiên lý diệt nhân dục” Chính vì thế mà trong các tác phẩm văn học ít có t t-ởng bay bổng hơn Sự xuất hiện của những nhân vật kỳ ảo nh ma nữ, hồ nữcùng giảm đi rất nhiều so với giai đoạn trớc Dù ít nhng hình tợng hồ nữ vẫnxuất hiện Và xuất hiện chủ yếu với môtíp hồ mị (quyến rũ mê hoặc hại ngời).Nhân vật Đát Kỷ chính là hóa thân của con chồn trắng chín đuôi Ngày Đát

Kỷ vào cung cũng là ngày hồ ly nhập vào Đát Kỷ Sắc đẹp nghiêng nớcnghiêng thành cộng với bản chất dâm dục tàn bạo của Đát Kỷ đã làm cho vuaTrụ mê đắm và khiến cho Trụ Vơng trở thành ông vua cuối cùng của nhà Th-

ơng (Phong thần diễn nghĩa - Hứa Trọng Lâm) Đến giai đoạn này dờng nh vẻ

đẹp nhân tính của hình tợng hồ nữ trong Đờng truyền kỳ đã giảm đi Hồ nữtrong văn học Tống Nguyên Minh lại quay trở về với mẫu hình tợng hồ nữ đãtừng xuất hiện trong văn học Tiên Tần, Ngụy Tấn, Nam Bắc Triều

Nh vậy, sự phát triển của hình tợng nhân vật hồ nữ trong lịch sử vănhọc Trung Quốc là sự phát triển quanh co của nhân tính qua các giai đoạn văn

học Và đến Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh, hình tợng nhân vật hồ nữ đã

đ-ợc hoàn thiện và đạt đđ-ợc đỉnh cao Nó đã làm lu mờ mọi thành tựu của các tácgiả cùng thời hay trớc đó khi viết về hình tợng này

Tìm hiểu hình tợng hồ ly trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh ta

luôn có ấn tợng “chỉ rặt toàn hồ cái mà không thấy hồ đực” (Tản Đà) Thật

vậy, trong đoản thiên tiểu thuyết Liêu trai chí dị này, Bồ Tùng Linh đã xây

dựng đợc một hệ thống nhân vật hồ nữ Cụ thể là nhân vật hồ nữ xuất hiện ở

48 truyện, chiếm 11,1% Tất nhiên vấn đề không ở chỗ tỉ lệ bởi văn chơng vốn

“quý hồ tinh, bất quý hồ đa” Nhng một điều ta có thể khẳng định rằng hình

t-ợng nhân vật hồ nữ là hình tt-ợng đẹp nhất, gây nhiều ấn tt-ợng nhất trong Liêu trai chí dị

Qua bảng thống kê hình tợng nhân vật hồ nữ theo mô típ, ta thấy hình ợng nhân vật hồ nữ hiện ra nhiều nhất ở chuyện tình ngời - ma chiếm 33/48truyện, xấp xỉ 69% Trong đó mô típ kết duyên chiếm 30/48 truyện, xấp xỉ63%; mô tip mê hoặc hại ngời chiếm 3/48 truyện, xấp xỉ 6%

t-Mô típ kết bạn chiếm 9/48 truyện, xấp xỉ 19%

Mô típ trả ơn, giúp ngời chiếm 6/48 truyện, xấp xỉ 12%

Tóm lại khi đặt ra vấn đề phân loại tức là đặt ra cách t duy khoa học:

“trả lời câu hỏi tại sao?” và “nh thế nào?” cho mỗi vấn đề ứng vào bảng

thống kê trên ta phải trả lời đợc tại sao mô típ kết duyên lại xuất hiện nhiều

trong Liêu trai chí dị và mô típ kết duyên đó đợc thể hiện nh thế nào trong tác

phẩm Theo hớng t duy nh vậy, vấn đề này sẽ đợc chúng tôi giải quyết ở phầnsau

2.2 Vẻ đẹp của hình tợng nhân vật hồ nữ trong Liêu trai chí dị của Bồ

Tùng Linh

Văn học Trung Quốc cổ trung đại có ba truyền thống u tú là: hiện thực,nhân đạo, yêu nớc Truyền thống nhân đạo trong văn học Trung Quốc bắtnguồn từ cảm hứng ở quan niệm nhà Phật, từ văn học dân gian và có tiền đề từ

chữ “nhân” của Khổng Tử Liêu trai chí dị có vai trò mở đầu cho những dấu

hiệu của thời kỳ tiền cận đại trong văn học Trung Quốc Tác phẩm thể hiện t ởng tiến bộ của tác giả họ Bồ Đó là khát vọng dân chủ đời thờng, là sự cangợi tình yêu và hạnh phúc chính đáng của con ngời Với khát vọng ấy, tác

t-phẩm Liêu trai đã có những thành công đặc sắc khi ca ngợi về ngời phụ nữ

đặc biệt là hình tợng hồ nữ Những nhân vật hồ nữ hiện lên trong thế giới nghệ

thuật của Liêu trai bằng tất cả vẻ đẹp của tâm hồn, thể xác, trí tuệ Bởi họ

chính là những đại diện tiêu biểu nhất, cất lên tiếng nói đòi tự do trong tìnhyêu hôn nhân, của mong muốn có đợc hạnh phúc chính đáng trong xã hội đầunhà Thanh - thời đại đen tối mang trong lòng những vết tích, tàn d của t tởngbảo thủ, lạc hậu vốn hình thành từ trớc

2.2.1 Vẻ đẹp ngoại hình

Có thể thấy rằng nhân vật nữ chiếm số lợng lớn trong Liêu trai chí dị

của Bồ Tùng Linh Nhân vật nữ hiện ra trong mọi cõi đời, mọi không gian,thời gian của câu chuyện Có lúc hình tợng nhân vật nữ còn làm mờ đi hình

ảnh của những nhân vật khác nh quan lại, th sinh Cống hiến lớn của BồTùng Linh là đã xây dựng đợc nhiều nhân vật nữ đáng yêu

Những cô gái chồn mặc dù đến từ thế giới loài vật nhng lại hơn cả ngờithật Trớc hết họ là những thiếu nữ hết sức xinh đẹp Phải xinh đẹp mới có thểquyến rũ mê hoặc đợc đàn ông Không chỉ riêng Bồ Tùng Linh mà ngời TrungHoa nói chung rất thích sử dụng hình tợng hồ ly tơng ứng với ngời con gái

đẹp Tiền thân của Đát Kỷ là con hồ ly chín đuôi, một mỹ nhân sắc nớc hơngtrời Ngời Hoa thời xa cho rằng con cáo chín đuôi ấy sống ở vùng Gò Xanh

phơng nam “ Đó là một con vật ăn thịt ngời nhng nó có thể che chở cho conngời khỏi bùa bả và những điều bất an” [22, tr.235]

Sở dĩ hồ ly đợc liên kết với hình tợng các mỹ nữ trớc hết là do có sự

t-ơng đồng về màu sắc giới tính, về tính cách giữa chúng với ngời đàn bà ĐờiChu ngời ta tin rằng loài hồ ly có một lợng sinh lực lớn, bởi chúng sống trong

lỗ và vì vậy chúng đợc coi là những bản thể âm, do đó chúng trở lên vô cùnggần gũi với ngời đàn bà

Trong quan niệm dân gian, hồ là con vật không ngoan hết mực, sự quỷquyệt của nó nhiều khi giống sự quỷ quyệt của ngời phụ nữ Ngời Việt Namkhi muốn gọi tên một ngời khôn ngoan bèn gọi là “cáo già”, còn gọi một ngời

đàn bà độc ác là “hồ ly tinh”

Với những lí do nh trên nên ngời Trung Hoa nói chung cũng nh BồTùng Linh nói riêng đã sử dụng hình tợng hồ ly tơng ứng với ngời con gái đẹp

Có lẽ đó là hình thức tất yếu giúp họ hoà nhập vào với thế giới của con ng ời

Bồ Tùng Linh cũng thật tinh tế khi diễn tả vẻ đẹp của họ Mỗi ngời đẹp một

vẻ, không ai giống ai nhng “mời phân vẹn mời” Thanh Phợng (Thanh Phợng)

đẹp bởi cái yểu điệu dịu dàng hết sức quyến rũ của ngời con gái Còn cô Mời

Bốn họ Tân (Cô mời bốn họ Tân) đẹp ở cái vẻ mũm mĩm xinh tơi Còn nàng Kiều Na (Kiều Na) mang vẻ đẹp của sự thông minh khả ái với “đôi mắt sáng

long lanh nh nớc hồ thu, lng thon uyển chuyển nh nhành liễu uốn” Còn nàng

hồ (Đổng Sinh) thì là “một cô em xinh đẹp tuyệt vời, nét mặt nh trăng rằm,

hàm răng nhỏ khít nh hạt bầu, thật là ngời nhà trời” Họ đẹp ở dung mạo tuyệtthế hiếm có, chẳng khác nào ngời tiên Lần đầu tiên đợc chứng kiến vẻ đẹpcủa các thiếu nữ hồ này đã bao chàng trai phải ngẩn ngơ, bỏ ăn, bỏ ngủ, ngày

đêm tơ tởng ngời đẹp Những chàng nho sỹ, th sinh mặc dù biết ngời thiếu nữkia đã làm cho thần khí của mình suy nhợc nhng “mê vì sắc đẹp” nên vẫn

muốn đợc gần ngời đẹp (Đổng Sinh) Còn chàng Khổng Sinh lần đầu tiên đợc

thấy nhan sắc của Kiều Na đã quên cả đau đớn bệnh tật thể xác, tinh thần trởnên tỉnh táo Thậm chí Khổng Sinh chỉ sợ Kiều Na chữa khỏi bệnh xong rồithì sẽ không đợc gần ngời đẹp nữa Các chàng trai nho nhã của cửa Khổngsân Trình, vì ngời đẹp mà đã bỏ quên cả sách vở, gạt nỗi ám ảnh về thi cử,công danh sang một bên để đắm chìm trong giấc mộng tình ái cùng ngời đẹp

Họ không chỉ đẹp ở dung mạo tuyệt vời mà còn đẹp ở tuổi trẻ “tuổi độ

mời ba ,mời bốn” (Kiều Na), “cô bé còn để trái đào” (Vợ lẽ là chồn), “tuổi

m-ới cập kê” (Cô T họ Hồ)…

Những cô gái hồ xuất hiện trong thế giới Liêu trai luôn phơi phới bởi họ

là hiện thân của vẻ đẹp tinh khôi, vẻ đẹp trong trẻo, vẻ đẹp của những cô gái

độ tuổi mới lớn Đó là cái tuổi đẹp nhất, đáng yêu nhất trong cuộc đời ngờicon gái Vì thế mà hiển hiện trên khuôn mặt các thiếu nữ này luôn là nụ cời t-

ơi tắn: “ nh hoa sen mới nở, bông hạnh trong sơng, nét cời mũm mĩm, xinh

đẹp tởng ít ai bì kịp”(Cô T họ Hồ) hay nh nàng Anh Ninh: “tay cầm cành mai, nhan sắc tuyệt vời, nụ cời tơi tắn quyến rũ vô cùng”(Anh Ninh).

ấn tợng về những cô gái hồ không chỉ ở tuổi trẻ, ở dung nhan lộng lẫy

mà còn ở mùi hơng Những mùi hơng hết sức lạ kỳ Họ vốn là chồn là ma lẽ raphải lạnh lẽo, tanh tởi Vì chồn là loài sống trong hang lỗ nên có mùi hôi tanh

Đọc Phong thần diễn nghĩa của Hứa Trọng Lâm, ta thấy chị em hồ của Đát

Kỷ dù đã khoác lên mình dung mạo đẹp đẽ nhng vẫn không che đậy đợc mùi

hôi tanh Nhng những cô gái hồ trong Liêu trai lại khác Họ đẹp ở “da thịt mịn màng nh mỡ, xơng cụt nhẵn thín” (Đổng Sinh) Cô Lý trong truyện Liên Hơng

đã hỏi Tang Sinh xem Liên Hơng và mình ai đẹp hơn thì chính Tang Sinh đãkhẳng định “cả hai đều đẹp, có điều da thịt Liên Hơng ấm áp hơn” Liên Hơngvốn là ma chồn mà chẳng lạnh lẽo chút nào Còn ngời thầy thuốc Kiều Na mỗi

khi sờ vào da thịt, Khổng Sinh thấy thơm nh hơng lan (Kiều Na) Còn Thanh

Phợng là mùi lan xạ phảng phất khiến Cảnh Sinh mê mẩn mãi không

“thật là ngời nhà trời”, “xinh đẹp tuyệt vời”… Hầu hết khi tiếp xúc với những

cô gái hồ trong Liêu trai chí dị, ngời đọc không biết bao nhiều lần phải kinh

ngạc, ngỡ ngàng đến sửng sốt, bàng hoàng về dung mạo xinh đẹp của nhữnggiai nhân này Điều này cũng hết sức phù hợp với quan niệm thẩm mỹ của vănhọc cổ, xây dựng mối quan hệ giữa tài tử và giai nhân Đặc điểm ngoại hình

đẹp đẽ của những cô gái hồ phần nào chứng minh rằng những giá trị chân

-thiện - mỹ không tồn tại cô lập mà xuyên thấm vào nhau trong một chỉnh thểnhất là khi vẻ đẹp ngoại hình cũng một phần giúp ta cảm nhận vẻ đẹp tâmhồn Dù việc miêu tả của tác giả vẫn chỉ là những ớc lệ có sẵn nh: mắt phợngmày ngài, mặt ngọc, miệng hoa… nhng điều đáng quý ở Bồ Tùng Linh là đãdựng lên bức chân dung về nhân vật mỗi ngời đẹp một vẻ, hệt nh tính cách củangời ấy Hình tợng những cô gái hồ do đó càng tăng thêm niềm mỹ cảm trongtâm hồn ngời đọc.

2.2.2 Vẻ đẹp nội tâm

Nội tâm là tâm t tình cảm riêng của con ngời (Từ điển tiếng Việt) Vẻ

đẹp nội tâm còn đợc gọi là vẻ đẹp tinh thần hay vẻ đẹp tâm linh, vẻ đẹp tâmhồn Nó nằm bên trong vẻ đẹp hình thể, vẻ đẹp dung mạo Quả đúng nh thế,

trong đoản thiên tiểu thuyết Liêu trai chí dị, ấn tợng mà ngời đọc nhớ mãi về

các cô hồ nữ không chỉ là vẻ đẹp của dung mạo, vẻ đẹp của hình thể mà còn là

vẻ đẹp nội tâm, vẻ đẹp tinh thần

Hầu hết những nhân vật hồ nữ trong Liêu trai chí dị là những cô gái đẹp

nhng ẩn sâu bên trong họ là một tâm hồn đẹp “Là ma quỷ, hồ ly mà thôngminh, túc học, văn nhã, hào hoa trái tim đầy nhân ái bao dung, hơn cả kiếp ng-

ời thật” [15, tr.257] Hồ ly xuất hiện trong tác phẩm cũng có loại hồ tốt và hồxấu Nhng đại đa số là hồ ly tốt

Những cô gái hồ xuất hiện trong tác phẩm không chỉ có dung mạo tuyệtvời mà còn có một tâm hồn tinh tế tài hoa, thông minh rất mực Hồ cũng vốn

là một con vật nổi tiếng khôn ngoan trong dân gian Chiến quốc sách của ngời

Tàu có chép một câu chuyện ngụ ngôn về con cáo lừa gạt con hổ hung dữbằng trí không thiên bẩm của loài này Khi con hổ hung dữ đã từng ăn thịt hếtcon vật này đến con vật khác, đến lợt con cáo, nó bèn nói rằng: “Ngơi khôngdám ăn thịt ta vì Thợng Đế đặt ta cao hơn mọi thú vật khác Nếu nhà ngơi ănthịt ta thì nhà ngơi sẽ phạm tội trớc Thợng Đế, ngơi không tin sao? Nếu nhvậy hãy để ta đi trớc ngơi, còn ngơi theo sau và ngơi sẽ thấy tất cả mọi con vật

đều nhờng đờng cho ta!” Hổ quyết định “thử xem sao” bèn đi theo cáo Chúng

đi đến đâu các thú vật đều lảng tránh Con hổ ngốc nghếch không đoán đợcrằng tất cả con vật kia đều sợ y, mà nghĩ rằng chúng sợ cáo [22, tr.241] Concáo khôn ngoan trở thành một trong những nhân vật đợc a chuộng nhất củatruyện cổ tích dân gian Ngòi bút của Bồ Tùng Linh cũng bắt đầu từ nhữngmẫu đề dân gian mà sáng tạo nên những thiếu nữ hồ ly thông minh, khôn

ngoan, sắc sảo đem đến cho ngời đọc những bất ngờ lý thú Nàng Tân thập tứnơng “cắt cánh sen làm giày, để bột thơm vào, bọc vải sa mà đi” biết làm

dáng, khéo sửa sang và quả thực có một mỹ cảm hiếm có (Cô Mời Bốn họ Tân) Nàng Thanh Phợng “sáng dạ, nghe câu gì là nhớ câu ấy” (Thanh Ph- ợng) Còn Hằng nơng sắc sảo, khoan hòa, bày ra “mị thuật” thật đáng phục.

Vì thế Hằng nơng “tuổi độ ba mơi, vẻ ngoài nhan sắc thuộc hạng trung bình”còn ngời thiếp thì rất đẹp tuổi cha tới hai mơi nhng ngời chồng chỉ yêu quýriêng một mình Hằng nơng còn ngời thiếp chỉ coi nh có để làm vui mà thôi.Nàng sớm nhận ra rằng Chu Thị là “ngời đẹp nhng thiếu nét quyến rũ” và cáithói “có mới nới cũ” của bọn đàn ông: “tính ngời ta thờng chán cũ thích mới,quý cái gì khó đợc, coi rẻ cái gì dễ có… Mấy ông chồng a vợ lẽ thờng chẳngvì nó đẹp mà chỉ do cái tính thích những gì chợt vớ đợc rồi tự cho là may mắn,

có đợc của hiếm khó gặp Muốn giữ gìn không dễ dàng cho hởng thì vợ lẽ hoá

ra là của cũ, mình lại hoá là của mới, vợ lẽ dễ chiếm đoạt mà mình thì khó lấy

đợc Đó là phép đổi vợ cả ra vợ lẽ” (Cô Hằng) “Mị thuật” của cô gái chồn

Hằng nơng kia cho đến ngày nay vẫn khiến bao cô gái ngơ ngẩn, tiếc nuối rồi

ao ớc sao cho đợc gặp Hằng nơng một lần để nàng bày cho cách giữ gìn hạnhphúc của mình

Đặc biệt ở cô gái hồ ta còn thấy một khả năng tiên đoán tuyệt diệu

Ng-ời vợ lẽ của Lu Động Cửu trong thiên Vợ lẽ là chồn đợc mọi ngNg-ời tôn là

“Thánh Tiên” bởi nàng có phép biến hoá, đoán việc nh thần Nàng biết đợckiếp nạn sắp xảy ra với gia đình nên khuyên Lu Động Cửu xin đi công vụ xa

để thoát kiếp nạn Số mệnh con ngời không ai có thể đoán định, biết trớc đợcnhng ở những cô gái hồ này lại khác Bởi họ đến từ thế giới ảo nên những việcsắp xảy ra họ có thể biết trớc đoán định đợc Nh cô T nhà họ Hồ vì cảm mốitình với Thợng Sinh thuở trớc “nên phải báo cho anh hay là số anh sắp hết.Anh nên lo liệu mọi việc cho kịp và cũng chớ nên buồn làm chi, vì em đã lo

tính cho anh đợc làm quỷ tiên, chẳng khổ sở gì” (Cô T họ Hồ) Lại ở một thiên

truyện khác cô gái hồ bảo Chu Công rằng: “Anh sắp thăng trật, thuyên chuyển

đi nơi khác Chúng ta sắp chia tay… Ngời mừng ở cửa trớc thì ngời điếu tang

ở cửa sau nên anh cũng không thể ra làm quan đợc” (Chồn Phần Châu) Và

mấy ngày sau sự tình xảy ra hệt nh vậy Khả năng tiên tri, dự đoán của nhữngcô gái hồ này đã tạo ra màu sắc kỳ ảo cho câu chuyện

Phần lớn những cô gái hồ trong Liêu trai không chỉ xinh đẹp, thông

minh, khôn ngoan mà còn hết sức tốt bụng Và ở đây, ngời đọc thấy rằng hình

tợng nhân vật hồ nữ trong Liêu trai đã có một bớc đột phá Bớc đột phá này

không phải là từ cấp độ hình ảnh sang cấp độ hình tợng nghệ thuật mà ở phẩmchất, nhân cách đẹp nh con ngời Hình tợng hồ ly xuất hiện nhiều trong tácphẩm văn học Trung Quốc trớc đó, nhng phẩm chất chung của họ là hoặc độc

ác dữ dằn nh loài thú dữ hoặc chuyên đi hại ngời để tu luyện hoặc dùng sắc

đẹp để quyến rũ, mê hoặc… Đến Liêu trai chí dị, ấn tợng từ những hồ ly này

hoàn toàn khác ở họ ta thấy ngời lên những phẩm chất tốt đẹp, thánh thiện.Những cô gái hồ nh Kiều Na, Hồng Ngọc đã từng cứu sống và giúp ngời quakhỏi hoạn nạn Kiều Na - cô gái “thông minh khả ái” từ hình dáng bên ngoài

đến tâm hồn phẩm chất bên trong đã chữa bệnh cứu ngời nhẹ nhàng, nhanhchóng, khiến ngời mổ “chẳng những không thấy đau đớn gì, lại chỉ sợ việc mổ

nhọt chóng xong” (Kiều Na) Cả ngời và hồ đã rất khăng khít bên nhau, dờng

nh ta thấy khoảng cách giữa hồ và ngời không còn nữa mà họ đã hoà nhập vào

nhau thành hồ nhân - nhân hồ Và thậm chí trong một số thiên truyện của Liêu trai chí dị hồ không chỉ là những ngời con gái đẹp mà hồ còn là ngời con gái

"vừa đen vừa xấu ằ thế nhng lại là ngời tốt, giúp cho Mục Sinh từ cuộc sốngnghèo khổ trở nên hết sức giàu có Nhng khi bị Mục Sinh bội tình bội nghĩathì nàng đã khảng khái dạy cho kẻ bội nghĩa một bài học và cuộc sống của

anh chàng Mục Sinh kia lại trở về cuộc sống nghèo khổ (Chồn xấu xí) Là

chồn nhng những cô gái này thấu hiểu đạo lý làm ngời, sống rất tình nghĩa ,cótrớc có sau Một khi đã nhận sự giúp đỡ của ai thì họ quyết phải đền ơn báo

đáp Bà chồn tiên trong truyện Vơng Thành vì hơn trăm năm trớc có chút tìnhnghĩa với ông nội Vơng Thành nên đã giúp đỡ Vơng Thành cho Vơng Thànhtiền để làm vốn liếng buôn bán Và nhiều khi chỉ là ân ái một đêm nhngkhông bao giờ quên tình nghĩa nh bà lão hồ ở núi Đông Sơn “hai năm trớc cócùng cha đứa nhỏ ở trong tù ân ái một đêm, nên không nỡ để ông ta làm con

ma đói”, đã nhờ Vơng cứu giúp đứa nhỏ (Tiểu Mai) Thế mới biết những tình

cảm thiết tha, chân thành mà hồ đã dành cho con ngời sâu đậm nh thế nào Côgái Thanh Phợng biết gia đình của chú gặp hoạn nạn đã xin với Cảnh ra tay

cứu giúp để mình vẹn tình báo đáp ơn nuôi dạy(Thanh Phợng) Cô Hà trong

truyện cùng tên đã dạy cho Cảnh Sinh một bài học về đạo nghĩa vợ chồng:

“Anh phụ rẫy vợ lại quá hơn phụ tôi nữa Với ngời kết tóc xe tơ còn đối xử