SKKN phương pháp dạy học tiết luyện tập toán 8 hiệu quả

Hơn thế nữa trong khi giải các bàitoán người Thầy cần phải thu lượm được những kiến thức toán học chân chính vàchuẩn bị truyền thụ kiến thức đó cho học sinh sau này; và đạt được điều đó

PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO HUYỆN MAI SƠN

TRƯỜNG THCS MƯỜNG BẰNG

-***** -S¸ng kiÕn kinh nghiÖm

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TIẾT LUYỆN TẬP TOÁN 8 ĐẠT HIỆU QUẢ

Hä tªn t¸c gi¶: nguyÔn thÞ song mai

-***** -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TIẾT LUYỆN TẬP TOÁN 8 ĐẠT HIỆU QUẢ

Hä tªn t¸c gi¶: nguyÔn thÞ song mai

2 Giải quyết vấn đề ( Nội dung SKKN ) 6

2.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải 8

******************************************************************************** Nguyễn Thị Song Mai Trưòng THCS Mường Bằng

2

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CÁC TIẾT

LUYỆN TẬP TOÁN 8 ĐẠT HIỆU QUẢ Ở

TRƯỜNG THCS MƯỜNG BẰNG

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Quá trình giải một bài toán là đi tìm kiếm một lối thoát ra khỏi khó khăn hoặcmột con đường vượt qua trở ngại; đó chính là một quá trình đạt tới một mục đích màthoạt nhìn dường như không thể đạt được ngay Nếu muốn cho các nỗ lực của mìnhmang lại kết quả tối đa chúng ta phải ghi nhận lấy trong bài toán đang giải nhữngđiều có thể rất bổ ích để giải các bài toán khác Hơn thế nữa trong khi giải các bàitoán người Thầy cần phải thu lượm được những kiến thức toán học chân chính vàchuẩn bị truyền thụ kiến thức đó cho học sinh sau này; và đạt được điều đó khôngphải bằng việc học sinh học thuộc lòng như vẹt mà bằng con đường vận dụng các trithức của mình để giải những bài toán lý thú Đồng thời người Thầy phải luyện đượcnhững kỷ xảo nhất định trong lĩnh vực toán và phải hiểu rõ thực chất của quá trình

giải một bài toán Tất cả những điều đó đem lại cho người giáo viên khả năng chỉ đạoviệc học tập của học sinh và đánh giá việc đó một cách có hiệu quả hơn.

Chương trình Toán rất đa dạng và phong phú, bởi vậy việc đề ra một phươngpháp dạy học phù hợp với tất cả các dạng bài là điều khó có thể thực hiện được Vớimỗi dạng bài lên lớp có một phương pháp tối ưu nhất, phương pháp này thì phù hợpvới kiểu bài này nhưng lại không thực sự phù hợp với kiểu bài khác Do đó mỗi giáoviên cần cố gắng trau dồi nghiệp vụ sư phạm của mình để hướng dẫn học sinh lĩnhhội tri thức, kỹ năng, phương pháp nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội

Kiểu bài dạy học tiết luyện tập là một trong những vấn đề khó đối với đại đa sốgiáo viên đứng lớp Một phần là do khả năng của mỗi giáo viên còn hạn chế trongviệc truyền đạt kiến thức, kỹ năng mặt khác là do tính chất khô khan của tiết học, khó

có thể tạo ra sự hứng thú ở mỗi học sinh

Trên thực tế khi dạy các tiết LUYỆN TẬP Toán 8 nhiều giáo viên còn lúngtúng Có thể do không nắm được phương pháp thể hiện tiết luyện tập hay nội dungbài soạn còn thiếu sót chưa đủ nội dung cần dạy trong tiết luyện tập nên hiệu quảtiết dạy chưa cao

Với những lý do trên đây tôi mong muốn được trao đổi với các đồng nghiệp

bàn luận nhằm thống nhất vấn đề dạy học Toán ở cấp THCS: "Một số phương pháp

dạy học tiết luyện tập Toán 8 đạt hiệu quả"

******************************************************************************** Nguyễn Thị Song Mai Trưòng THCS Mường Bằng

4

2 GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

2.1 Cơ sở lí luận của vấn đề

Số tiết học luyện tập trong chwong trình Toán 8 chiếm tỷ lệ khá cao so với tiết học lýthuyết, số tiết loại này chiếm khoảng một phần ba tổng số tiết học Tiết luyện tậpToán 8 có vị trí hết sức quan trọng không chỉ vì nó chiếm tỷ lệ cao về số tiết mà điềuquan trọng chủ yếu là:

* Nếu ở tiết lý thuyết cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản ban đầuthì tiết dạy học luyện tập có tác dụng hoàn thiện các kiến thức đó, nâng cao lýthuyết trong chừng mực có thể, làm cho học sinh ghi nhớ và khắc sâu hơn những vấn

đề đã học

* Trong tiết luyện tập học sinh có điều kiện thực hành, vận dụng các kiến thức

đã học vào việc giải quyết các bài toán thực tế, các bài toán có tác dụng rèn luyện kỹnăng tính toán, rèn các thao tác tư duy để phát huy khả năng sáng tạo sau này

* Tiết luyện tập không phải là tiết chữa các bài tập của giáo viên hay là tiết giảibài tập của một vài học sinh trên lớp Trong tiết luyện tập ta phải biết: "Thầy phảiluyện cho trò cái gì? "; "Trò phải tập cái gì?" Những gì học trò nói được, làm đượcthì người thầy nhất thiết không được nói thay, làm thay

* Trong tiết luyện tập giáo viên có quyền lựa chọn hệ thống bài sao cho phù hợp với đối tượng học sinh và phù hợp với mục tiêu, yêu cầu đề ra

2.2 Thực trạng của vấn đề.

Đối với học sinh lớp 8, Trường trung học cơ sở Mường Bằng hiện nay, tình trạng họcyếu chiếm mét tØ lÖ kh¸ cao Sau mỗi lần kiểm tra, trả bài cho các em tôi không khỏibăn khoăn khi điểm số của các em rất thấp, chủ yếu là điểm dưới trung bình Tìnhtrạng lí thuyết thì nắm được nhưng vận dụng vào giải các bài tập thì rất yếu, chiếm đa

số học sinh Hay hiện tượng trên lớp thì các em có vẻ rất hiểu bài, nắm chắc được bài

và vận dụng tốt nhưng bài tập về nhà hay những tiết kiểm tra thì các em không làmđược bài lại rất phổ biến Vậy nguyên nhân do đâu? Theo tôi do một số nguyên nhânchủ yếu sau:

1 Về phía giáo viên:

o Giáo viên chưa thực sự xác định đúng vai trò của tiết dạy học luyện tập, chưachú tâm đến việc tìm tòi những giải pháp phù hợp với từng đối tượng học sinh

và áp dụng triệt để trong các bài học

o Giáo viên chưa nghiên cứu kỹ nội dung sách giáo khoa, bài học để hiểu được ý

đồ của tác giả, kiến thức trọng tâm mà học sinh cần nắm bắt và phương pháprèn luyện phù hợp

o Chưa chú tâm nhiều đến việc dự giờ thăm lớp để cùng bàn luận tháo gỡ nhữngvướng mắc trong quá trình giảng dạy và rút kinh nghiệm cho các giờ dạy sau

o Chưa quan tâm nhiều đến việc giúp đỡ học sinh ở nhà cũng như ở trường

o Chưa phân loại các đối tượng học sinh để có phương pháp dạy học phù hợp

o Việc sử dụng các ĐDDH trong các giờ luyện tập còn bị xem nhẹ

6

2.3 Các biện pháp dạy học tiết luyện tập đạt hiệu quả.

2.3.1 Khảo sát thực tế

Tiến hành kiểm tra đại trà ( Kiểm tra 15 phút) đầu năm học Kết quả cụ thể là:

T ng s 78 h c sinh ( 8a + 8b + 8c ) ổng số 78 học sinh ( 8a + 8b + 8c ) ố 78 học sinh ( 8a + 8b + 8c ) ọc sinh ( 8a + 8b + 8c ) Kết quả Số học sinh Tỉ lệ %

1 Tổ chức các trò chơi trong tiết dạy học luyện tập.

Đối với tiết dạy mang tính chất khô khan như tiết dạy học luyện tập, ôn tập thì việc tạo ra niềm vui, sự lạc quan hứng thú trong mỗi học sinh là rất quan trọng, nóquyết định đến sự thành công hay thất bại của tiết học Nó khơi dậy tính tích cực,sáng tạo, nhanh nhẹn ở mỗi học sinh và tạo ra nhu cầu chiếm lĩnh kiến thức, giảiquyết các vấn đề mà giáo viên yêu cầu Bởi vậy mỗi giáo viên phải sử dụng cácphương pháp dạy học hợp lý để tạo nên sự hứng thú trong học tập ở mỗi học sinh.Sau đây là một số tình huống mà tôi đã áp dụng trong các tiết dạy học luyện tập

* Chẳng hạn đối với tiết luyện tập: "Giải các phương trình quy về phương trìnhbậc nhất một ẩn" Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh chơi trò chơi "Tiếp sức": Có

ba đội chơi mỗi đội gồm có 5 học sinh, (các đội có thể tự đặt tên cho đội của mình đểlàm tăng thêm tính sôi nổi) Mỗi đội phải giải 5 phương trình mà giáo viên đã chuẩn

bị sẵn (mức độ từ dễ đến khó) Sau khi HS1 đã giải được phương trình thứ nhất ngaylập tức đưa kết quả cho HS2 thay vào phương trình thứ hai và giải nó, rồi lại đưa kếtquả đó cho HS3 Cứ tiếp tục như vậy cho đến học sinh cuối cùng Đội nào tìm đượcnghiệm của phương trình thứ 5 nhanh nhất là thắng cuộc Những học sinh còn lại làban giám khảo chấm điểm và nhận xét các đội thi Giáo viên có thể thưởng điểm chođội thắng cuộc

Ví dụ: Giải các phương trình sau:

Phương trình 1: 3.x + 2 = 5

Phương trình 2: (5.x + 1).y + 3 = 2.y + 11.

2 9

v u

Đối với tiết dạy học luyện tập mang tính thuật Toán giáo viên có thể áp dụngtrò chơi này Tuy nhiên nó lại đòi hỏi sự đầu tư của giáo viên, cần tạo ra một hệ thốngbài tập hợp lý, kèm thêm việc dẫn dắt lôi cuốn học sinh

Hoặc tiết luyện tập của bài "Tình chất cơ bản của phép nhân phân số" Giáoviên có thể tổ chức trò chơi "Ai nhanh hơn" dưới hình thức: Có hai đội, mỗi đội gồm

3 học sinh, phải thực hiện 7 phép tính bằng việc sử dụng các tính chất cơ bản củaphép nhân phân số Mỗi đội như vậy có 7 miếng ghép tương ứng với các kết quảđúng của các phép tính trên Giáo viên yêu cầu mỗi nhóm ghép chính xác các kết quả

và phép tính tương ứng Đội nào hoàn thành trước là thắng cuộc Phía sau mỗi miếngghép là các chữ cái hay các cụm từ mang tính giáo dục mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn.Sau khi học sinh đã hoàn thành công việc của mình giáo viên có thể lật các miếngghép lại để nhắc nhở giáo dục học sinh chẳng hạn như:

Bên cạnh những kiến thức mang tính chất thuật toán giáo viên cũng cần luyệntập cho học sinh kỹ năng sử dụng ngôn ngữ, trình bày ý kiến của bản thân mình trướccác bạn học sinh nhằm rèn luyện tính khoa học, chính xác … Trò chơi ô chữ sẽ giúpcác em học sinh rèn luyện được kỹ năng này

Ví dụ: Để giúp học sinh nhớ lại định nghĩa, tính chất, các dấu hiệu nhận biết hìnhvuông giáo viên có thể thiết kế một trò chơi ô chữ đơn giản:

Câu hỏi

1 … có hai đường chéo vuông góc với nhau là hình vuông

2 Diện tích của hình vuông bằng … độ dài mỗi cạnh.

3 Hình vuông là tứ giác có các góc bằng nhau và các … bằng nhau

4 Hình chữ nhật có hai cạnh kề … là hình vuông

******************************************************************************** Nguyễn Thị Song Mai Trưòng THCS Mường Bằng

8

5 Hình thoi có một … là hình vuông.

6 Bốn lần độ dài cạnh hình vuông là … của hình vuông đó

7 Hình vuông có … trục đối xứng

8 Hình chữ nhật có đường chéo đồng thời là đường … thì nó là hình vuông

9 Hình thoi có hai … bằng nhau là hình vuông

Giải được ô chữ là học sinh đã nắm tương đối đầy đủ các kiến thức của hình vuông

Trên đây tôi đã trình bày một số trò chơi mà tôi áp dụng trong các tiết dạy học,đặc biệt là tiết luỵên tập Và điều đó đã mang lại một số hiệu quả mà theo tôi khôngthể diễn tả bằng các con số cụ thể:

o Đa số các em học sinh tích cực hoạt động để trả lời các câu hỏi mà giáo viên đãchuẩn bị sẵn và các em cảm thấy rất vui khi mình là người góp phần vào thắnglợi của đội mình

o Phần lớn các em có nhu cầu tiếp kiến thức, giải quyết các bài toán mà giáo viênđưa ra

o Giờ học rất sôi nổi học sinh không những cũng cố được kiến thức mà qua đócòn rèn luyện cho các em tính kỷ luật, khoa học, nhanh nhẹn, tính đoàn kết …

2 Giải thích sơ đồ trong tiêt dạy học luyện tập

Đối với phân môn hình học, sau mỗi phần giáo viên phải hệ thống hoá kiếnthức trọng tâm Nếu chỉ đơn thuần là giáo viên nêu câu hỏi yêu cầu học sinh trả lờithì tiết học sẽ trở nên nhàm chán không mang lại hiệu quả thiết thực Để tạo hứng thúcho học sinh ngoài việc tổ chức các trò chơi như trên giáo viên có thể thiết kế một hệthống sơ đồ và yêu cầu học sinh giải thích các mắt xích của sơ đồ đó Điều này không

chỉ giúp các em hệ thống lại nội dung kiến thức mà còn làm cho các em thấy đượcmỗi quan hệ chặt chẽ, biện chứng giữa các đối tượng từ đó các em hiểu sâu hơn vàghi nhớ tốt hơn Chẳng hạn đối với tiết "Luyện tập về Hình chữ nhật - Hình học 8 "Giáo viên có thể đưa ra một sơ đồ như sau:

Đến đây giáo viên hướng dẫn học sinh giải thích sự phát triển của các tứ giác bằngcách nêu định nghĩa, tính chất và điều kiện để tứ giác trước suy biến thành tứ giácsau Hoặc để khắc sâu kiến thức cho học sinh giáo viên có thể nêu ra các câu hỏichẳng hạn như: Điều kiện để một hình thang trở thành hình chữ nhật Dựa vào sơ đồhọc sinh có thể dễ dàng trả lời được yêu cầu của giáo viên…

Hoặc đối với tiết luyện tập sau bài quan hệ giữa thứ tự và phép nhân giáo viên

có thể đưa ra một sơ đồ như sau và yêu cầu học sinh giải thích từ quan hệ này tại saolại suy ra được quan hệ kia?

******************************************************************************** Nguyễn Thị Song Mai Trưòng THCS Mường Bằng

Đối với tiết dạy học làm bài tập thì GV phải tổ chức, điều khiển HS vận dụngkiến thức đã học vào giải bài tập để khắc sâu kiến thức, thấy được mối quan hệ giữa líthuyết và bài tập Đồng thời qua tiết học giải bài tập rèn luyện cho HS kỹ năng giảitoán và diễn đạt vấn đề toán học thông qua ngôn ngữ của bản thân, hình thành tínhcách và phẩm chất đạo đức cho học sinh Dạy học những tiết học như thế này GV cóthể đi theo trình tự như sau:

Bước 1: Tạo tiền đề xuất phát

-Tổ chức đàm thoại để đưa ra hệ thống lí thuyết của bài cũ, của chương,

-Chỉ ra những kỹ năng sẽ cần cho việc vận dụng kiến thức vào bài tập,

Bước 2: Thực hiện chương trình giải

Tổ chức HS độc lập giải bài tập trên cơ sở huy động vốn hiểu biết của HS,

GV theo dõi, giúp đỡ các em khắc phục những khó khăn nảy sinh và tổ chức cho tậpthể HS khai thác các bài tập theo định hướng đã được chuẩn bị, dự đoán trước Bàitập Toán rất đa dạng và phong phú Việc giải bài tập là một yêu cầu quan trọng đốivới mọi học sinh Ta có thể tạm chia các bài tập làm hai loại: bài tập có sẵn thuậtToán, bài tập chưa có sẵn thuật Toán

* Loại bài tập có sẵn thuật toán

Đối với loại toán này giáo viên yêu cầu học sinh nắm vững quy tắc giải đã học; nhận dạng đúng bài toán; giải theo quy tắc đã học một cách thành thạo

* Loại bài tập chưa có sẵn thuật toán

Loại toán này chiếm số lượng khá lớn trong SGK và gây cho học sinh không

ít khó khăn dẫn đến tâm lý sợ và ngại, thiếu tự tin vào khả năng của mình Để tiết họcthành công thì chúng ta phải vận dụng sáng tạo PPDH tìm tòi lời giải của Polya, cụthể chúng ta đi các bước sau :

 Tìm hiểu đề toán

Công việc này phải được thực hiện một cách thường xuyên vì có tìm hiểu kỹ

đề thì chúng mới có thể khai thác hết các yếu tố của đề cho

Đối với phân môn Số học, Đại số cần phân tích cho học sinh thấy được các giả thiết đề bài cho có tác dụng gì? nội dung bài toán liên quan đến nội dung kiến thức nào?, có thể áp dụng bài toán nào mà ta đã giải không?

Đối với phân môn Hình học khi vẽ hình thì GV cần dùng những nét đậm hayphấn màu để làm nỗi bật vấn đề cần quan tâm, vẽ hình hết các trường hợp có thể xảy

ra và hình vẽ phải mang tính khái quát để khỏi gây ra tình trạng ngộ nhận Khi dùng

kí hiệu để viết lại nội dung của bài thì GV cần hướng dẫn HS chọn kí hiệu một cáchhợp lí để tránh gây ra sự nhầm lẫn hoặc hiểu nước đôi

 Xây dựng chương trình giải

Giai đoạn này rất quan trọng, nó quyết định sự thành công hay thất bại khigiải một bài toán Để định hướng cho học một cách đúng đắn đòi hỏi GV phải tìmhiểu đề toán một cách thật kỹ càng, phối hợp với HS phân tích, dự đoán, liên hệ đếncác bài toán đã giải … đặt câu hỏi gợi mở vấn đề cần giải quyết một cách khoa học

Đã lần nào gặp bài toán chưa? Có thể gặp bài tập dưới một hình thức khác?

Đã gặp một bài tập nào tương tự như thế chưa? Hãy nghiên cứu cái phải tìm? Đã gặpbài tập nào có cái phải tìm tương tự chưa? …

Khuyến khích HS xây dựng nhiều chương trình giải cho một bài toán, có thểđặt ẩn phụ, vẽ thêm yếu tố phụ để đưa bài toán về dạng quen thuộc, biến đổi bài toán

đó thành bài toán đơn giản hơn … Tùy vào từng bài toán mà chúng ta thực hiện mộttrong ba hình thức sau :

Hình thức 1: GV yêu cầu HS tự xây dựng chương trình giải

Hình thức 2: GV hướng đặt câu hỏi gợi mở để học sinh xây dựng chương trình giải Hình thức 3: GV và HS cùng xây dựng chương trình giải

 Thực hiện chương trình giải

Khi xây dựng xong chương trình giải thì việc tiến hành giải trở nên đơn giảnnhưng tính chất công việc có khác Một điều quan trọng trong việc trình bày lời giải

******************************************************************************** Nguyễn Thị Song Mai Trưòng THCS Mường Bằng

12