Phân tích các yếu tố tâm lý tác động đến ý định đầu tư cổ phiếu của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Lý thuy t tài chính hành vi ..... Các thông tin cá nhân ..... Các lý thuy t này xem xét th tr ng là hi u qu và có tính quy chu n cao... Theo Waweru và ctg.. Theo Waweru và ctg... Theo Wa

L I CAM OAN

˜&™

Tôi xin cam đoan r ng lu n v n “Phân tích các y u t tâm lý tác đ ng đ n ý đ nh

đ u t c phi u c a nhà đ u t cá nhân trên th tr ng ch ng khoán Vi t Nam” là

công trình nghiên c u c a cá nhân tôi

Ngo i tr nh ng tài li u tham kh o đ c trích d n trong lu n v n này, tôi cam đoan

r ng toàn ph n hay nh ng ph n nh c a lu n v n này ch a t ng đ c công b ho c đ c

L I C M N

˜&™

Trong su t quá trình h c t p ch ng trình cao h c Tài chính - Ngân hàng và th c hi n

lu n v n t t nghi p, bên c nh s n l c, c g ng c a b n thân, tôi đã nh n đ c r t nhi u s

giúp đ , h tr , đ ng viên, h ng d n t gia đình, th y cô, đ ng nghi p, b n bè…

u tiên, tôi xin đ c g i l i c m n đ n các th y, cô Ban Giám hi u nhà tr ng, Khoa

ào t o Sau đ i h c và đ i ng gi ng viên gi ng d y ch ng trình cao h c Tài chính - Ngân hàng đã t ch c ch ng trình, truy n đ t ki n th c, kinh nghi m giúp tôi thêm nhi u hi u

bi t

c bi t, tôi xin đ c g i l i c m n trân tr ng nh t đ n Ti n s Lê Th Khoa Nguyên -

cô đã t n t y ch b o, h ng d n tôi không ch v ý t ng, ki n th c trong ph m vi lu n v n

mà còn là ph ng pháp nghiên c u khoa h c đ tôi ti p t c quá trình nghiên c u sau này Bên c nh đó, tôi xin đ c g i l i c m n đ n cô Nguy n Th M ng Thúy - ng i đã h ng

d n và t o đi u ki n thu n l i cho vi c h c t p c a các h c viên ch ng trình cao h c Tài chính - Ngân hàng nói chung và b n thân tôi nói riêng

Ti p theo, tôi xin g i l i c m n trân tr ng đ n PGS Ti n s V H u c và t p th

đ ng nghi p t i Khoa K toán - Ki m toán, Tr ng i h c M thành ph H Chí Minh đã giúp đ , t o đi u ki n thu n l i trong công vi c đ tôi có th h c t p và hoàn thành lu n v n này

Xin chân thành c m n các th y cô đ ng nghi p, nhà đ u t t i các sàn ch ng khoán đã giúp đ tôi th c hi n và hoàn thi n các b ng câu h i nghiên c u, giúp tôi có c n c đ th c

M C L C

Trang

L I CAM OAN i

L I C M N ii

M C L C iii

DANH M C T VI T T T vi

DANH M C B NG vii

DANH M C HÌNH ix

CH NG 1: PH N M U 1.1 Lý do ch n đ tài 1

1.2 M c tiêu nghiên c u 2

1.3 Ph m vi và đ i t ng nghiên c u 2

1.4 Ph ng pháp nghiên c u 3

1.5 Ý ngh a th c ti n c a đ tài 3

1.6 K t c u c a đ tài 3

CH NG 2: C S LÝ THUY T 2.1 S khác bi t gi a lý thuy t tài chính truy n th ng và lý thuy t tài chính hành vi 5

2.1.1 Lý thuy t tài chính truy n th ng 5

2.1.2 Lý thuy t tài chính hành vi 6

2.1.3 i u ki n đ lý thuy t tài chính hành vi t n t i 7

2.2 Khái ni m ý đ nh đ u t 8

2.3 Lý thuy t hành vi có k ho ch (TPB) 9

2.4 Các nhân t tài chính hành vi nh h ng đ n ý đ nh c a nhà đ u t 10

2.4.1 Lý thuy t nh n đ nh d a trên kinh nghi m 10

2.4.2 Lý thuy t tri n v ng 14

2.4.3 Hi u ng b y đàn 16

2.4.4 S thích nhà đ u t 17

2.4.5 Các nhân t th tr ng 17

2.5 Các nghiên c u tr c 19

2.6 Mô hình nghiên c u đ xu t 21

CH NG 3: PH NG PHÁP NGHIÊN C U

3.1 Quy trình nghiên c u 23

3.2 Xây d ng thang đo 24

3.2.1 Các thông tin cá nhân 24

3.2.2 Nhân t nh n đ nh c a nhà đ u t 24

3.2.3 Nhân t tâm lý c a nhà đ u t 26

3.2.4 Nhân t nh h ng c a nhà đ u t khác 28

3.2.5 Nhân t th tr ng 28

3.2.6 Nhân t s thích nhà đ u t 29

3.2.7 Nhân t ý đ nh c a nhà đ u t 30

3.3 Nghiên c u chính th c 30

3.3.1 Ph ng pháp thu th p d li u 30

3.3.2 Kích th c m u 30

3.3.3 Ph ng pháp x lý d li u 31

CH NG 4: K T QU NGHIÊN C U 4.1 Mô t m u nghiên c u 33

4.1.1 Gi i tính 33

4.1.2 tu i 33

4.1.3 Trình đ h c v n 34

4.1.4 Th i gian đ u t trên sàn ch ng khoán 34

4.1.5 Tham gia các khóa h c đ u t ch ng khoán 35

4.2 Th ng kê mô t cho các bi n đ nh l ng 35

4.2.1 Y u t “Nh n đ nh c a nhà đ u t ” 35

4.2.2 Y u t “Tâm lý c a nhà đ u t ” 36

4.2.3 Y u t “ nh h ng c a nhà đ u t khác” 37

4.2.4 Y u t “S thích c a nhà đ u t ” 38

4.2.5 Y u t “Th tr ng” 38

4.3 Ki m tra đ tin c y c a các thang đo đ i v i các bi n ti m n 39

4.3.1 Ki m đ nh đ tin c y c a thang đo b ng h s Cronbach Alpha 39

4.3.2 Phân tích nhân t khám phá 44

4.4 Phân tích t ng quan và xây d ng mô hình h i quy 51

4.4.1 Phân tích t ng quan 51

4.4.2 Phân tích h i quy 52

CH NG 5: K T LU N VÀ KI N NGH 5.1 K t lu n 55

5.2 Ki n ngh 57

5.2.1 Các chính sách tác đ ng đ n các “y u t th tr ng” 57

5.2.2 Các chính sách tác đ ng đ n “thông tin c phi u đ c giao d ch trên th tr ng ch ng khoán” 58

5.2.3 Các chính sách tác đ ng đ n “thông tin ng i thân” và “nh n đ nh c a b n thân” 59

5.4 H n ch và h ng nghiên c u ti p theo 61

TÀI LI U THAM KH O 62

PH L C 65

DANH M C T VI T T T

SPSS : Statistical Package for Social Sciences - Ph n m m x lý th ng kê dùng trong các ngành khoa h c Xã h i

phân tích nhân t

DANH M C B NG

Trang

B ng 2.1: Tóm t t gi thuy t v m i quan h gi a các khái ni m nghiên c u 21

B ng 3.1: Thang đo các thông tin cá nhân 24

B ng 3.2: Thang đo cho nhân t “Nh n đ nh c a nhà đ u t ” 26

B ng 3.3: Thang đo cho nhân t “Tâm lý c a nhà đ u t ” 27

B ng 3.4: Thang đo cho nhân t “ nh h ng c a nhà đ u t khác” 28

B ng 3.5: Thang đo cho nhân t “Y u t th tr ng” 29

B ng 3.6: Thang đo cho nhân t “S thích c a nhà đ u t ” 29

B ng 3.7: Thang đo cho nhân t “Ý đ nh c a nhà đ u t ” 30

B ng 3.8: Các ph ng pháp phân tích s li u 31

B ng 4.1: Phân t m u theo gi i tính 33

B ng 4.2: Phân t m u theo đ tu i 33

B ng 4.3: Phân t m u theo trình đ h c v n 34

B ng 4.4: Phân t m u theo th i gian đ u t 34

B ng 4.5: Phân t m u theo khóa h c đ u t ch ng khoán 35

B ng 4.6: B ng th ng kê mô t y u t “Nh n đ nh c a nhà đ u t ” 35

B ng 4.7: B ng th ng kê mô t y u t “Tâm lý c a nhà đ u t ” 36

B ng 4.8: B ng th ng kê mô t y u t “ nh h ng c a nhà đ u t khác” 37

B ng 4.9: B ng th ng kê mô t y u t “S thích c a nhà đ u t ” 38

B ng 4.10: B ng th ng kê mô t y u t “Y u t th tr ng” 38

B ng 4.11: H s Cronbach Alpha các ch báo c a nhân t “Nh n đ nh c a nhà đ u t ” 40

B ng 4.12: H s Cronbach Alpha các ch báo c a nhân t “Tâm lý nhà đ u t ” 40

B ng 4.13: H s Cronbach Alpha các ch báo c a nhân t “Y u t xã h i” 41

B ng 4.14: H s Cronbach Alpha các ch báo c a nhân t “Y u t th tr ng” 42

B ng 4.15: H s Cronbach Alpha các ch báo c a nhân t “Y u t th tr ng” 43

B ng 4.16: H s Cronbach Alpha các ch báo c a nhân t “S thích c a nhà đ u t ” 43

B ng 4.17: H s Cronbach Alpha các ch báo c a nhân t “Ý đ nh c a nhà đ u t ” 44

B ng 4.18: H s KMO c a phân tích nhân t khám phá l n 1 45

B ng 4.19: H s KMO c a phân tích nhân t khám phá l n 2 45

B ng 4.20: H s KMO c a phân tích nhân t khám phá l n 3 46

B ng 4.21: H s KMO c a phân tích nhân t khám phá l n 4 47

B ng 4.22: H s KMO c a phân tích nhân t khám phá l n 5 47

B ng 4.23: H s KMO c a phân tích nhân t khám phá l n 6 48

B ng 4.24: H s KMO c a phân tích nhân t khám phá l n 7 48

B ng 4.25: H s KMO c a phân tích nhân t khám phá l n 8 49

B ng 4.26: K t qu phân tích nhân t khám phá l n 8 49

B ng 4.27: K t qu phân tích nhân t - Các nhân t m i 50

B ng 4.28: K t qu phân tích t ng quan 51

B ng 4.29: K t qu ki m đ nh mô hình h i quy 52

B ng 4.30: K t qu đánh giá đ phù h p c a mô hình 52

B ng 4.31: Th ng kê thông s cho t ng bi n c a mô hình 53

DANH M C HÌNH

Trang

Hình 2.1: Mô hình hành vi d đ nh (TPB) 10 Hình 2.3: Mô hình nghiên c u đ xu t 21 Hình 3.1: Quy trình nghiên c u 23

CH NG 1: PH N M U

1.1 LÝ DO CH N TÀI

M c dù đã tr i qua h n m t th p k hình thành và phát tri n, các chuyên gia tài chính

v n đánh giá th tr ng ch ng khoán Vi t Nam là m t th tr ng m i n i, còn s khai và non tr V i vai trò là m t kênh huy đ ng v n c a n n kinh t nh ng các s n ph m giao

d ch v n còn nghèo nàn, ch y u v n ch là c phi u, trái phi u các công ty Các công c

đ u t , các s n ph m phái sinh thì không có nhi u l a ch n dành cho nhà đ u t và c ng không đ s c h p d n, thu hút s quan tâm c a h Bên c nh đó, m t đ c đi m đ nh n đ nh

th tr ng ch ng khoán Vi t Nam còn s khai chính là vi c th tr ng còn mang đ m màu

s c tâm lý

Trong nh ng n m t 2006 đ n 2009, th tr ng ch ng khoán Vi t Nam đã t ng tr ng nóng, ch s VN-Index lên trên 1.000 đi m Có nh ng giai đo n nh n m 2006, m c t ng

tr ng c a VN-Index cao nh t khu v c châu Á – Thái Bình D ng (145%), trong khi t c đ

t ng tr ng c a các doanh nghi p niêm y t l i t ng không t ng x ng v i t c đ t ng c a

ch ng khoán Vì v y s t ng tr ng mãnh li t này đã b các chuyên gia tài chính đánh giá không t t vì h ch r ng nguyên nhân chính là do tâm lý đ u t b y đàn, đ u t theo phong trào c a các nhà đ u t trong n c Th i gian này, “ch i ch ng khoán” nh là m t th

“m t”, m t phong trào đ c lan truy n v i t c đ c c nhanh V i kh n ng thu l i nhanh và

d dàng, không m t nhi u s c lao đ ng, hi u ng ch ng khoán đã thu hút s quan tâm c a toàn xã h i T đó th tr ng ch ng khoán đã xu t hi n hàng lo t nhà đ u t v i ngh nghi p chính là n i tr , nhân viên v n phòng, ti u th ng buôn bán ch …nh ng nhà đ u

t không h có khái ni m v tài chính là gì Vì v y, đi u đó gi i thích cho hàng lo t nh ng

hi n t ng “b t th ng” trên sàn giao d ch Ch ng khoán v t giá tr th t v n đ c giao

d ch sôi đ ng, công ty g p khó kh n, n n n nh ng c phi u v n “hot”, t ng giá liên t c…

ây là nh ng đi u mà lý thuy t th tr ng hi u qu không th lý gi i đ c, b i lý do đ n

gi n là đ i t ng đ c lý thuy t này áp d ng đã không đ t đ n m c đ “hoàn thi n” mà lý thuy t này đ ra Và đó c ng là lý do gi i thích cho s th t b i c a các chuyên gia phân tích

d báo ch ng khoán Vi t Nam

N m 2002, s ki n nhà tâm lý h c Daniel Kahneman đ c trao gi i Nobel kinh t đã

chính th c ghi nh n t m quan tr ng c a lý thuy t tài chính hành vi trong vi c gi i thích các

hi n t ng “b t th ng” trên th tr ng ch ng khoán mà lý thuy t th tr ng hi u qu không th đ a ra m t l i gi i thích mang tính thuy t ph c Tài chính h c hành vi là l nh v c tài chính s d ng các lý thuy t c b n d a trên tâm lý con ng i đ gi i thích nh ng b t

th ng trên th tr ng tài chính.M c dù còn non tr nh ng các ch đ nghiên c u trong l nh

v c tài chính hành vi đã không ng ng phát tri n, m r ng, b sung M t s ch đ nghiên

c u quan tr ng nh s t tin quá m c c a nhà đ u t , s đánh giá thiên v , tâm lý b y đàn

c a nhà đ u t , m c đ ch u r i ro c a nhà đ u t , tính chuyên nghi p c a nhà đ u t , ni m tin c a nhà đ u t … đang d n thu hút s quan tâm c a nhà đ u t , chuyên gia phân tích…

Li u các y u t tâm lý này s nh h ng đ n ý đ nh đ u t c a nhà đ u t nh th nào…

ây th t s là m t l nh v c nghiên c u thú v và nó r t phù h p đ áp d ng, nghiên

c u th c nghi m t i th tr ng ch ng khoán Vi t Nam ó c ng là lý do tác gi ch n đ tài:

“Phân tích các y u t tâm lý tác đ ng đ n ý đ nh đ u t c phi u c a nhà đ u t cá nhân trên th tr ng ch ng khoán Vi t Nam” đ nghiên c u làm lu n v n c a mình D a

trên k t qu nghiên c u, tác gi hy v ng s góp ph n gi i thích nh ng y u t tâm lý tác

đ ng đ n nhà đ u t trên th tr ng đ qua đó đ xu t các gi i pháp nh m nâng cao hi u qu

đ u t cho nhà đ u t trên th tr ng

1.2 M C TIÊU NGHIÊN C U

M c tiêu c a đ tài này là đánh giá tác đ ng c a các y u t tâm lý đ n ý đ nh đ u t

c a nhà đ u t cá nhân trên th tr ng ch ng khoán tài bao g m b n v n đ chính:

· Xác đ nh các nhân t tâm lý có tác đ ng đ n ý đ nh đ u t c phi u c a nhà đ u t

cá nhân trên th tr ng ch ng khoán

i t ng nghiên c u: là nhà đ u t cá nhân trên th tr ng ch ng khoán TP.HCM

Ph m vi nghiên c u: nghiên c u th c hi n t i m t s sàn ch ng khoán TP.HCM t

tháng 6/2013 đ n tháng 9/2013

· Thi t k b ng câu h i đ thu th p d li u

Nghiên c u đ nh l ng: ây là giai đo n nghiên c u chính th c, ki m đ nh mô

hình nghiên c u đã đ ra

· S l ng m u: 252 nhà đ u t (c n c xác đ nh là s l ng bi n trong mô hình nhân 10)

· Phân tích d li u: S d ng các k thu t phân tích sau:

- Th ng kê mô t : mô t s b các đ c đi m c a m u

- Ki m tra đ tin c y c a các thang đo b ng h s Cronbach Alpha đ phát hi n

nh ng ch báo không đáng tin c y trong quá trình nghiên c u

- Phân tích nhân t khám phá EFA: bóc tách, s p x p các ch báo đo l ng, các khái ni m, bi n ti m n

- Phân tích t ng quan và xây d ng mô hình h i quy

1.5 Ý NGH A TH C TI N C A TÀI

D a vào các m c tiêu đ ra, vi c nghiên c u đ tài này nh m giúp phân tích tác đ ng

c a các y u t tâm lý đ n ý đ nh đ u t c a nhà đ u t cá nhân trên th tr ng ch ng khoán TP.HCM Thông qua k t qu nghiên c u góp ph n nâng cao ý đ nh đ u t cho các nhà đ u

t trên th tr ng ch ng khoán TP.HCM

1.6 K T C U C A TÀI

Nghiên c u g m 5 ch ng, bao g m :

Ch ng 1: Ph n m đ u: Gi i thi u t ng quan v đ tài nghiên c u

Ch ng 2: C s lý lu n: Trình bày c s lý thuy t v tài chính hành vi và các nhân

t tác đ ng đ n ý đ nh đ u t

Ch ng 3: Ph ng pháp nghiên c u và mô hình nghiên c u: Xây d ng mô hình

nghiên c u Trình bày ph ng pháp nghiên c u đ ki m đ nh thang đo và mô hình lý thuy t tác gi đ ra

Ch ng 4: K t qu nghiên c u: Trình bày ph ng pháp phân tích và k t qu nghiên

c u

Ch ng 5: K t lu n và ki n ngh : Tóm t t nh ng k t qu chính c a nghiên c u,

nh ng h n ch và h ng nghiên c u ti p theo c a đ tài

CH NG 2: C S LÝ THUY T

N i dung c a ch ng này là nh m t ng h p l i các lý thuy t liên quan đ n tài chính hành vi u tiên tác gi s trình bày b c tranh t ng quan v lý thuy t tài chính hành vi trong b i c nh so sánh v i lý thuy t tài chính truy n th ng T đó, các nhân t quan tr ng trong lý thuy t tài chính hành vi nh lý thuy t d a trên kinh nghi m (Heuristic theory), lý thuy t tri n v ng (Prospect theory) và hành vi b y đàn (Herding)… s đ c đ c p đ n trong m i quan h tác đ ng v i ý đ nh đ u t c a nhà đ u t cá nhân trên th tr ng ch ng khoán Cu i cùng, tác gi trình bày các nghiên c u tr c liên quan đ n đ tài này

2.1 S KHÁC BI T GI A LÝ THUY T TÀI CHÍNH TRUY N TH NG VÀ

LÝ THUY T TÀI CHÍNH HÀNH VI

2.1.1 Lý thuy t tài chính truy n th ng (Standard Finance)

Tài chính truy n th ng đ c xây d ng trên c s nguyên lý chênh l ch (Arbitrage Principle) c a Miller và Modigliani, nguyên lý danh m c c a Markowitz, lý thuy t v đ nh giá tài s n v n c a Sharpe, Lintner, Mertom, Black và lý thuy t đ nh giá h p đ ng quy n

ch n (Option) c a Black Scholes, Merton (Johnsson và ctg., 2002) Các lý thuy t này xem xét th tr ng là hi u qu và có tính quy chu n cao

Lý thuy t kinh t tài chính hi n đ i luôn d a trên gi đ nh r ng các nhà đ u t là có lý trí Nh v y h luôn hành x m t cách h p lý, k t qu là s cân b ng th tr ng d a trên các hành x h p lý đ c th c hi n Trong s cân b ng này, ch ng khoán đ c đ nh giá theo

lý thuy t th tr ng hi u qu

Theo Barberis và Thaler (2003), trong m t th tr ng truy n th ng, n i mà nhà đ u t

có lý trí và không xu t hi n các s c nh tranh, giá c phi u s đ c ph n ánh theo giá tr

g c (Fundamental Value) Ngoài ra trong th tr ng này, nhà đ u t có th tìm ki m đ c

đ y đ các thông tin c n thi t và lãi su t chi t kh u thì phù h p v i các m u hình đ c đ

ra Barberis và Thaler g i lý thuy t đó là lý thuy t th tr ng hi u qu (EMH – Efficient

Markets Hypothesis) Theo lý thuy t này, th tr ng hi u qu luôn t n t i m t c ch đi u

ch nh th tr ng v tr ng thái cân b ng, đó là c ch kinh doanh chênh l ch giá

Nguyên t c c a c ch kinh doanh chênh l ch giá là khi t n t i hi n t ng đánh giá sai trên th tr ng, hay giá c a các tài s n tài chính trên th tr ng không ph n ánh m t cách

chính xác giá tr h p lý thì s t n t i c h i kinh doanh chênh l ch giá Khi đó “nh ng nhà

đ u t h p lý” s t n d ng nh ng c h i này đ mua tài s n b đ nh giá th p và bán tài s n

b đánh giá cao Hành đ ng này s góp ph n đi u ch nh th tr ng v tr ng thái cân b ng

h p lý Và vi c kinh doanh chênh l ch giá này s di n ra r t nhanh Vì v y, Barberis và Thaler (2003) đã dùng c m t “Không có b a n tr a mi n phí” (“No free lunch”) đ nói v

hi n t ng này, s không có chi n l c đ u t nào hi u qu đ ki m đ c nhi u h n m c

l i nhu n trung bình đã đi u ch nh r i ro (excess risk-adjusted average returns)

Tuy nhiên theo Ritter (2003), trên th tr ng ch ng khoán, không ph i nhà đ u t nào

c ng là nhà đ u t h p lý, b i vì s khác nhau v s thích c a h hay khi ni m tin c a h b

gi m sút Và khi mà nhà đ u t không ph i lúc nào c ng có nh ng quy t đ nh h p lý thì các quy t đ nh này s d b d n d t b i các y u t liên quan đ n hành vi, tâm lý

Statman (1995) đã so sánh hai con ng i trong hai lý thuy t th tr ng hi u qu và lý thuy t tài chính hành vi nh sau: nhà đ u t trong các lý thuy t tài chính truy n th ng luôn

là nhà đ u t h p lý, h không b nh m l n các tr ng h p, h không b nh h ng b i các

l i nh n th c và t t nhiên là h luôn bình t nh trong m i tình hu ng c ng nh không c m

nh n n i bu n do h i ti c ây th t s là m u ng i hoàn h o, và có l s r t ít trong th c

t Tuy nhiên, lý thuy t tài chính hành vi thì cho r ng nhà đ u t không ph i luôn luôn h p

c a nhà đ u t đ c đ a ra không h p lý nh suy lu n thì c n ph i liên t ng đ n nh

h ng c a các y u t tâm lý, hành vi Theo Kim và Nofsinger (2008), đây là đi u c c k quan tr ng n u nh các l i sai sót t quy t đ nh đ u t không h p lý nh h ng đ n giá c phi u và khi n cho vi c kinh doanh chênh l ch giá tr nên d dàng

2.1.2 Lý thuy t tài chính hành vi

Tài chính hành vi là mô hình m i c a tài chính, b sung cho lý thuy t tài chính truy n

th ng, b ng cách gi i thi u khía c nh hành vi đ i v i quá trình ra quy t đ nh Tài chính hành vi ng d ng các lý thuy t v hành vi con ng i xu t phát t tâm lý h c, xã h i h c đ

hi u hành vi c a nhà đ u t trên th tr ng tài chính và c g ng gi i thích làm th nào và t i

sao nh ng sai l m do c m xúc và kinh nghi m tác đ ng đ n nhà đ u t trong quá trình ra quy t đ nh và t o ra các tr ng h p b t th ng trên th tr ng ch ng khoán

Baberis và Thaler (2003) cho r ng lý thuy t tài chính hành vi gi i thích v nhà đ u t không h p lý và quá trình ra quy t đ nh c a h b ng các b ng ch ng th c nghi m v tâm lý

h c nh n th c và s l ch l c trong hành vi c a nhà đ u t Theo Baberis và Thaler (2003), hai c t tr c a lý thuy t tài chính hành vi là s gi i h n c a vi c kinh doanh chênh l ch giá

và tâm lý c a nhà đ u t

DeBondt và Thaler (1985) thì xem lý thuy t tài chính hành vi nh m t mô hình áp

d ng tâm lý h c nh n th c đ gi i thích v th tr ng và hành vi c a nhà đ u t Lý thuy t này cho r ng trong quá trình l a ch n, nhà đ u không ph i lúc nào c ng là nhà đ u t h p lý

b i vì h ch u tác đ ng b i ni m tin c a chính mình và s l ch l c có h th ng trong quá trình ra quy t đ nh

2.1.3 i u ki n đ lý thuy t tài chính hành vi t n t i

Theo lý thuy t th tr ng hi u qu thì b t k s đ nh giá sai nào trên th tr ng (mispricing) thì v i các nhà đ u t h p lý trên th tr ng s đi u ch nh b ng công c kinh doanh chênh l ch giá đ đ a nó v đúng v i giá tr th c c a mình Tuy nhiên, n u vi c kinh doanh chênh l ch giá b gi i h n làm cho vi c tài s n b đ nh giá sai kéo dài, vi c này s làm các lý thuy t tài chính truy n th ng gi m hi u qu Lúc này lý thuy t tài chính hành vi đ c xem là m t s b sung đ y giá tr Theo H Qu c Tu n (2007), có ba đi u ki n đ lý thuy t tài chính hành vi t n t i:

· Hành vi không h p lý: Nhà đ u t s có hành vi không h p lý khi h không phân

tích và x lý đúng nh ng thông tin mà h có và thông tin t th tr ng cung c p, t đó d n

đ n nh ng k v ng sai l ch v t ng lai c a c phi u h đ u t vào Trong m t s tr ng

h p, do d a trên kinh nghi m hay nh n th c s n có mà h m c ph i sai l m

· Hành vi không h p lý mang tính h th ng: N u ch m t nhà đ u t đ n l có hành

vi không h p lý thì nh h ng c a giao d ch nhà đ u t này lên giá các tài s n tài chính trên

th tr ng là không đáng k , cho dù khái ni m nhà đ u t là cá nhân hay m t công ty, t

ch c l n Nh ng khi hành vi không h p lý này mang tính h th ng, có ngh a là m t nhóm nhi u nhà đ u t cùng có m t hành vi không h p lý nh nhau, khi đó vi c đ nh giá sai tài

s n tài chính s xu t hi n và có kh n ng kéo dài, khó đi u ch nh H g i vi c này là hi u

ng b y đàn

· Gi i h n kh n ng kinh doanh chênh l ch giá trên th tr ng: Theo lý thuy t th

tr ng hi u qu thì vi c kinh doanh chênh l ch giá s đi u ch nh giá trên th tr ng v cân

b ng Tuy nhiên cái khó đây là xác đ nh đ c khi nào m c đ nh giá sai đã đ t đ n gi i

h n trên hay d i đ đi u ch nh l i N u nhà đ u t tham gia “đi u ch nh” giá không đúng lúc thì r t d r i vào tr ng thái “ti n m t t t mang”

u tiên, khi xét v khái ni m đ u t ch ng khoán theo lý thuy t thì đây đ c xem là

m t lo i hình đ u t tài chính Trong ho t đ ng này, các nhà đ u t s mua các gi y t có giá v i k v ng s thu đ c m t kho n l i trong t ng lai u t c phi u s giúp nhà đ u

t có th thu đ c l i nhu n t ph n l i t c đ c chia và ph n t ng giá ch ng khoán trên th

tr ng M t khác, nhà đ u t có th đ c h ng quy n qu n lý, quy n ki m soát doanh nghi p t vi c n m gi c phi u Nh v y, ta th y r ng hành vi đ u t c phi u đ c xem

là hành vi mua c phi u Tuy nhiên nó khác v i hành vi mua tiêu dùng (mua đ s d ng) còn hành vi mua ch ng khoán là đ sinh l i khi bán ch ng khoán ho c đ đ c h ng các quy n u đãi khi n m gi ch ng khoán

Ngoài ra, n u xét trên khía c nh ý đ nh đ u t c a nhà đ u t thì ta có th phân lo i thành hai ý đ nh là ý đ nh mua hay ý đ nh bán ch ng khoán c a nhà đ u t Tuy nhiên, trong khi ý đ nh bán c phi u khá d hi u, thông th ng nhà đ u t s bán khi có l i, thì ý

đ nh mua c phi u l i có liên quan đ n k t qu l i hay l c a nhà đ u t sau này (Odean,1999) Theo Odean (1999), khi nhà đ u t có ý đ nh bán c phi u, khi đó h s h n

ch vi c tìm ki m l i, ch t p trung vào c phi u h đang n m gi và ch th i đi m thích

h p đ bán Nh v y, h s có r t ít l a ch n, trong khi đó, đ mua c phi u, nhà đ u t s

có nhi u c h i l a ch n khi đ ng tr c danh sách c phi u mà công ty ch ng khoán cung

c p i u này gi i thích vì sao vi c mua c phi u l i ch u tác đ ng c a nhi u y u t h n là

vi c bán c phi u

Barber và Odean (2002) còn đ a ra danh sách các c phi u s thu hút nhà đ u t ra

l nh mua bao g m: c phi u có l ng giao d ch t ng cao b t th ng, c phi u có t su t l i nhu n cao th p b t th ng và c phi u đ c nh c đ n trên các ph ng ti n thông tin truy n

thông Vì v y, trong ph n nghiên c u này, tác gi đ t gi i h n ch nghiên c u v ch đ ý

đ nh mua c a nhà đ u t , c th h n là các nhân t tâm lý, hành vi tác đ ng đ n ý đ nh mua c phi u c a nhà đ u t

2.3 LÝ THUY T HÀNH VI CÓ K HO CH (TPB: THEORY OF PLANNED BEHAVIOUR)

Lý thuy t hành vi có k ho ch (TPB) c a Ajzen (1991) là m t s b sung cho lý thuy t hành đ ng h p lý (TRA) tr c đó c a Ajzen và Fishbein (1980) Hai lý thuy t này đ c các nhà nghiên c u s d ng r t nhi u trong các lnh v c khác nhau: marketing, tâm lý, qu n tr ,

y h c và có c l nh v c tài chính… nh m d đoán hành vi con ng i Lý thuy t hành vi có

k ho ch (TPB) khác v i lý thuy t hành đ ng h p lý (TRA) là b sung thêm m t nhân t

m i là s ki m soát hành vi c m nh n (Perceived Behavioural Control - PBC) bên c nh hai

nhân t c a t lý thuy t TRA là thái đ (Attitude - Ab) và chu n ch quan (Subjective Norm

- SN)

Trong mô hình này, Ajzen (1991) cho r ng ý đ nh hành vi b nh h ng b i thái đ , chu n ch quan và s ki m soát hành vi nhân th c Thái đ (Ab) th hi n c m giác, tâm lý

c a m t cá nhân là tích c c hay tiêu c c v các k t qu c a hành vi c th Do đó nó th

hi n ra bên ngoài và đ c đánh giá b ng các k t qu c th

Chu n ch quan (SN) là c m nh n c a con ng i tr c áp l c t nh ng ý ki n, c m

nh n c a ng i xung quanh trong vi c th c hi n hay không th c hi n hành vi

Cu i cùng, s ki m soát hành vi nh n th c (PBC) cho bi t nh n th c c a con ng i v

vi c th hi n hay không th hi n hành vi khi b ki m soát Con ng i không có kh n ng hình thành ý đ nh m nh m đ th c hi n hành vi n u h tin r ng h không có ngu n l c hay

c h i cho dù h có thái đ tích c c

East (1993) đã ng d ng lý thuy t TPB trong nghiên c u v ý đ nh đ u t c phi u v công ty đi n RECS, công ty phát đi n GENCOS và công ty vi n thông British Telecom c a nhà đ u t cá nhân t i Anh K t qu cho th y các y u t thái đ , chu n ch quan, s ki m soát hành vi nh n th c và kinh nghi m c a nhà đ u t có tác đ ng đ n ý đ nh đ u t c phi u c a các nhà đ u t Anh lúc b y gi

Hình 2.1: Mô hình hành vi có k ho ch (TPB)

(Ngu n: Ajzen, 1991)

Theo Ritter (2003), tài chính hành vi đ c xây d ng d a trên hai n n t ng là tâm lý

h c nh n th c và s gi i h n c a vi c kinh doanh chênh l ch giá Trong bài vi t này, tác gi

ch xét trên khía c nh tài chính hành vi đ c xây d ng trên n n t ng tâm lý h c nh n th c

Vi c xây d ng lý thuy t hành vi trên n n t ng tâm lý h c cho th y quá trình ra quy t đ nh

c a con ng i đã ch u nh h ng c a m t s o t ng v nh n th c (cognitive illusions)

D a trên các nghiên c u đã công b , đ c bi t là các nghiên c u c a Kahneman và Tversky, các o t ng này có th chia thành hai nhóm: nh ng o t ng gây ra b i quá trình ra quy t

đ nh d a trên kinh nghi m (lý thuy t kinh nghi m) và nh ng o t ng gây ra b i các y u t tâm lý d a theo lý thuy t k v ng Ngoài hai lý thuy t trên (liên quan đ n cá nhân nhà đ u

t ), các nhà nghiên c u v lý thuy t này c ng đ c p đ n khái ni m “tâm lý b y đàn” trên

th tr ng ch ng khoán B t đ u t nghiên c u c a Caparrelli và c ng s n m 2004 kh o sát trên th tr ng ch ng khoán Ý, sau đó nghiên c u kh o sát trên th tr ng ch ng khoán Trung Qu c n m 2008 c a Tan và c ng s và trên th tr ng ch ng khoán Nairobi (Nh t)

c a Waweru c ng vào n m 2008

2.4.1 Lý thuy t nh n đ nh d a trên kinh nghi m (HEURISTIC THEORY)

Kinh nghi m luôn đ c xem là u tiên hàng đ u trong vi c h tr ra quy t đ nh nhanh chóng, d dàng, đ c bi t trong các hoàn c nh ph c t p, không ch c ch n (Ritter, 2003) Thông th ng, chúng ta d th y r ng kinh nghi m th t s h u d ng đ i v i nhà đ u t khi giao d ch trên sàn ch ng khoán, vì th i gian đ ra quy t đ nh r t h n ch Tuy nhiên, n u

d a d m quá nhi u vào các quy t c, kinh nghi m này thì đôi khi nó s d n ta đ n nh ng sai

l m khi có nhi u th đã thay đ i (Kahneman và Tversky, 1974) Kahneman và Tversky

(1974) đã li t kê ba nhân t thu c lý thuy t nh n đ nh d a trên kinh nghi m là nhân t l ch

l c do tình hu ng đi n hình (Representativeness), nhân t l ch l c do đi m t a hay còn g i

là l ch l c do b o th (Anchoring – conservatism) và l ch l c do các thông tin có s n (Availability bias) Waweru và ctg (2008) đã đ c p thêm hai nhân t vào lý thuy t này là

tâm lý quá t tin (Overconfident) Tr c đó, trong nghiên c u c a DeBont và Thaler (1985)

c ng đã đ c p đ n nhân t tâm lý t tin nh ng d i khía c nh là ph n ng thái quá hay bi quan quá m c c a nhà đ u t (Overreaction and Underreaction)

a) L ch l c do tình hu ng đi n hình (Representativeness): Th ng đ c di n t

m t cách đ n gi n là xu h ng không quan tâm nhi u đ n nh ng nhân t dài h n, mà

th ng đ t nhi u s quan tâm đ n các tình hu ng đi n hình ng n h n Nói theo d ng hàn lâm nh DeBondt và Thaler (1995) là ng i ta s đánh giá xác su t x y ra c a m t s ki n trong t ng lai d a theo m c đ t ng t c a m t tình hu ng đi n hình đã x y ra tr c đó Nhân t hành vi này s gây m t s tác h i cho nhà đ u t , ch ng h n nh nhà đ u t s đ t quá nhi u s quan tâm vào các tình hu ng v a m i x y ra mà không chú ý đ n xác su t trung bình dài h n c a s vi c đó M t ví d c th là trong giai đo n t n m 2007 đ n n m

2008, khi th tr ng ch ng khoán phát tri n m nh và t su t l i nhu n t đ u t ch ng khoán r t cao, r t nhi u ng i đã b t đ u cho r ng t su t l i nhu n cao nh v y là bình

th ng, ch không b t th ng T đó, trong các quy t đ nh đ u t , h th ng so sánh, k

v ng v i t su t l i nhu n cao này tr c khi đ a ra quy t đ nh mua hay bán ch ng khoán Hay nh ví d mà DeBondt và Thaler (1995) đ a ra, tr ng h p n u nhà đ u t đang c

g ng mua các c phi u “hot” trên th tr ng mà không chú ý đ n các k t qu kinh doanh

c a công ty này tr c đây, đi u đó có ngh a là nhà đ u t đang ch u nh h ng b i nhân t hành vi l ch l c do tình hu ng đi n hình

b) L ch l c do đi m t a, b o th (Anchoring – Conservatism): ây là m t hi n

t ng đ c mô t là hành vi c a con ng i bám vào m t giá tr ban đ u (initial value) khi

d đoán ho c c l ng M c dù h có s đi u ch nh lên xu ng xung quanh giá tr ban đ u phù h p v i các thông tin nh n đ c trên th tr ng nh ng s đi u ch nh này th ng là không đ vì h đã g n nh n đ nh c a mình v i tình hình chung c a s v t trong m t th i gian dài tr c đó Ví d đi n hình là vào giai đo n gi a n m 2010, khi ch ng khoán Vi t Nam b t đ u có d u hi u đi xu ng, giá c phi u s t gi m nh ng r t nhi u nhà đ u t v n cho r ng vi c r t giá này là bình th ng và ch ng khoán s phát tri n tr l i H không ngh

r ng thông tin này đã phát đi tín hi u nguy hi m, báo hi u m t s suy thoái m i trên th

tr ng ch ng khoán

Tuy nhiên hi u ng l ch l c do b o th này (g n v i m t s vi c dài h n) có m i quan

h trái ng c v i hi u ng l ch l c do tình hu ng đi n hình (g n v i m t tình hu ng đi n hình ng n h n) Khi ph i h p hai hi u ng này chúng ta có th gi i thích đ c hi n t ng

ph n ng thái quá (overreaction) hay ph n ng ch m (underreaction) c a nhà đ u t trên th

tr ng Theo Waweru và ctg (2008), nh m i liên h gi a hai hi u ng này mà nhà đ u t

có th d đoán d a trên các s ki n g n đây và h s c m th y l c quan khi th tr ng t ng

tr ng nh ng s c m th y bi quan khi th tr ng xu ng d c H Qu c Tu n (2007) đã trình bày m t ví d đ gi i thích m i quan h gi a hai hi u ng nh sau: “Khi ban đ u tin t c công b c a m t công ty cho th y l i nhu n gi m, ng i ta v n tin r ng đây ch là gi m t m

th i và ph n ng ch m v i thông tin này nên giá c phi u c a công ty có tin x u v n gi m

ch m (underreaction) n khi liên t c vài quý sau, tình hình v n x u đi thì ng i ta phát

hi n ra tình hu ng đi n hình m i: công ty này quý tr c c ng kinh doanh kém, quý này

c ng kinh doanh kém, v y nên h s ph n ng thái quá là bán t ng, bán tháo c phi u công

ty này đi đ tránh l Th là m i ng i đ xô đi bán c phi u và khi n cho giá c phi u

gi m đi r t nhanh (overreaction)

c) L ch l c do các thông tin có s n (Availability bias): Hi n t ng này xu t hi n khi nhà đ u t s d ng quá m c các thông tin có s n trên th tr ng Theo Waweru và ctg (2008), hi n t ng này th hi n qua vi c nhà đ u t yêu thích đ u t vào các công ty đ a

ph ng mà h đã quen bi t ho c d thu th p thông tin Vi c đ u t này không ph i n m trong chi n l c đa d ng hóa đ u t hay danh m c đ u t hi u qu c a h mà do h th y an tâm khi đ u t vào nh ng n i quen thu c, áp l c r i ro s ít đi T i th tr ng ch ng khoán

Vi t Nam, hi n t ng đ u t theo s góp ý c a ng i thân, theo ý ki n c a các chuyên gia hay nhà đ u t n c ngoài đ c xem là ph bi n ó là minh h a c th cho hi n t ng

l ch l c này

Theo Kahneman và Tversky (1974), l ch l c do các thông tin có s n bao g m hai y u

t : l ch l c do s ki n g n đây (recent bias) và l ch l c do s ki n n i b t (Salience bias)

Y u t l ch l c do s ki n g n đây (recent bias) cho r ng các s ki n v a m i x y ra s làm

ng i ta nh đ n nhi u h n các s ki n đã x y ra trong quá kh i u này s khi n cho nhà

đ u t b qua vi c phân b các kho n đ u t h p lý mà ch y theo các c phi u đang th nh

hành ho c đang t ng giá m nh Vi c ch y theo th tr ng s khi n cho ho t đ ng mua bán

c a nhà đ u t di n ra không đúng th i đi m và s d n đ n thua l

T ng t nh y u t l ch l c do s ki n g n đây, l ch l c do s ki n n i b t (salience bias) cho r ng nhà đ u t s d b nh h ng b i các s ki n quá n i b t, đ c bi t các s

ki n đ c loan truy n qua các c quan thông tin đ i chúng nhi u l n Ví d nh s ki n n

x u c a ngân hàng t ng cao trong hai n m g n đây và vi c m t s ngân hàng y u ph i sát

nh p đã khi n cho nhà đ u t dè ch ng c phi u c a các ngân hàng, ít quan tâm đ n nó m c

dù thông tin v l i nhu n c a các c phi u này v n t t

d) S t tin quá m c (Overconfidence): Theo DeBont và Thaler (1995), khi ng i

ta quá tin c y vào ki n th c và k n ng c a mình, thì đó chính là bi u hi n c a s t tin quá

m c, đ c bi t là nhà đ u t S t tin quá m c đ c th hi n d i nhi u góc đ khác nhau Theo Ritter (2003), m t ví d đi n hình c a s t tin quá m c là vi c các nhà đ u t ít đa

d ng hóa danh m c đ u t c a mình, h t p trung đ u t vào các các công ty mà mình quen thu c H n n a, r t nhi u nhà đ u t a thích kinh doanh c phi u c a công ty mà h đang làm, m c dù d i góc đ c a lý thuy t đa d ng hóa danh m c đ u t xem vi c đ u t này là

r t r i ro M t bi u hi n khác c a s t tin quá m c là các nhà đ u t quá t tin s th c hi n nhi u giao dch h n các nhà đ u t khác, h t tin vào trình đ c a mình và không c n tham

kh o thêm các ý ki n khác

Tuy nhiên, theo Oberlechner và Osler (2004), s t tin quá m c c ng không h n là có

h i cho nhà đ u t H tin r ng s t tin cao s đ y m nh hi u qu làm vi c c a nhà đ u t

Nó s giúp nâng cao kh n ng nh n th c c a con ng i, giúp h c i thi n kh n ng ra quy t

đ nh nhanh h n và th i gian đ u t s đ c kéo dài h n

Tuy nhiên, con ng i l i th ng có khuynh h ng th i ph ng tài n ng c a mình và đánh giá th p kh n ng m t s ki n x u có th x y ra mà h không th ki m soát đ c Do

v y, s k t h p gi a s t tin thái quá và tính l c quan s khi n h đánh giá quá cao kh

n ng c a mình, đánh giá th p các r i ro có th x y ra đ t đó th i ph ng kh n ng c a mình trong vi c ki m soát tình hình i u này d n đ n vi c các giao d ch đ u t xu t hi n nhi u h n và d tr thành đ u c bong bong (speculative bubble - theo bài vi t c a Johnson

và ctg., 2002) DeBont và Thaler (1985) c ng ch ra r ng con ng i th ng có ph n ng thái quá đ i v i các thông tin không k v ng ho c thông tin b t ng , n i b t

Trong bài nghiên c u này, b n nhân t thu c v lý thuy t kinh nghi m bao g m: L ch

l c do tình hu ng đi n hình, l ch l c do đi m t a/ b o th , l ch l c do các thông tin có s n

và s t tin quá m c s đ c tác gi s d ng đ đo l ng tác đ ng c a các nhân t hành vi

đ n ý đ nh đ u t c a nhà đ u t cá nhân trên th tr ng ch ng khoán thành ph H Chí Minh

2.4.2 Lý thuy t tri n v ng (PROSPERCT THEORY)

Tr c khi lý thuy t tri n v ng ra đ i, lý thuy t l i ích k v ng (Expected Utility Theory - EUT) h u nh đ c s d ng nh m phân tích vi c ra quy t đ nh không ch u tác

đ ng c a r i ro c a nhà đ u t Tuy nhiên, mô hình lý thuy t l i ích k v ng l i th t b i trong vi c gi i thích lý do vì sao ng i ta th ng b cu n hút vào b o hi m và c b c Trong các tr ng h p đang l i ho c l , con ng i s có xu h ng không quan tâm đ n k t qu có

th x y ra và có nh ng ph n ng khác nhau M t ví d đi n hình là con b c, khi h l i, h

s có xu h ng ngh ch i đ ch c ch n gi đ c ti n Nh ng trong tr ng h p đang l , h

s có khuynh h ng “li u l nh” h n, ch p nh n r i ro cao h n v i m c đích g l i v n Theo Waweru và c ng s (2008), lý thuy t tri n v ng đ c p đ n m t s nhân t tâm lý nh

h ng đ n ý đ nh đ u t c a nhà đ u t bao g m: ác c m v i h i ti c (Regret aversion), ác

c m v i thua l (Loss aversion) và tính toán b t h p lý (Mental accounting)

a) Ác c m v i h i ti c (Regret aversion): H i ti c là m t tr ng thái tâm lý x y ra khi

con ng i m c l i Khi đó h c m th y h t s c n n n, h i h n v quy t đ nh d n đ n k t

qu t i t Vì v y, tr ng thái tâm lý này s nh h ng đ n vi c ra quy t đ nh c a con ng i

B i vì đ tránh n i đau do h i ti c, h có th thay đ i hành vi c a mình theo nh ng cách

th c mà trong vài tr ng h p đ c xem là phi lý Ví d đi n hình là nhà đ u t hay trì hoãn

vi c bán các c phi u đang gi m giá nh ng l i nhanh chóng bán c phi u khi giá t ng (Statman và Sherfrin - 1985) Có th hi u m t cách đ n gi n r ng nhà đ u t tránh vi c bán

c phi u khi giá gi m nh m không ph m ph i sai l m đ sau này h i ti c trong tr ng h p giá c phi u t ng l i H bán c phi u khi giá t ng đ không c m th y h i ti c n u c phi u

gi m giá ngay sau đó

Ác c m v i h i ti c s khi n nhà đ u t né tránh vi c đ u t r i ro ho c trong tr ng

h p th tr ng đang đi xu ng H lo s n u th tr ng ti p t c đi xu ng thì vi c mua c phi u này s làm h ti p t c b l Và cách t t nh t đ tránh l là ch mua nh ng c phi u

c a công ty t t, công ty n i ti ng, m c dù trên th tr ng h có th l a ch n các c phi u

c a công ty khác tuy kém ti ng t m nh ng có l i nhu n t t h n Ngoài ra, ác c m v i h i

ti c chính là m t trong nh ng nguyên nhân gây ra hành vi b y đàn trên th tr ng ch ng khoán

b) Ác c m v i thua l (Loss aversion):

Ác c m v i thua l mô t tr ng thái tâm lý con ng i có khuynh h ng nh y c m đ i

v i s thua l cao h n là vi c có l i Theo Barberis và Thaler (2003), h đã ch ng minh

r ng m c đ con ng i c m th y đau kh v i vi n c nh thua l cao h n m c đ h hài lòng

v l i nhu n đ t đ c cùng m t s ti n nh nhau Kahneman và Tversky (1991) đã ch ra

r ng s m t mát thua l có tr ng s cao g p hai l n l i nhu n nh n đ c, nói đ n gi n là

m t m t đ ng bu n phi n g p hai l n ni m vui khi nh n đ c m t đ ng

T ng t nh ác c m v i h i ti c, ác c m do m t mát thua l đ c xem là nguyên nhân gi i thích cho vi c các nhà đ u t n m gi các ch ng khoán thua l quá lâu H n m

gi các c phi u này v i hy v ng r ng có th ch khi giá lên đ bán, l y l i nh ng gì đã

m t Bên c nh đó, do s ám nh thua l nên nhà đ u t s nhanh chóng bán các c phi u đang t ng giá nh m có l i nhu n i u này s d n đ n tình tr ng nhà đ u t th c hi n quá nhi u giao dch nh ng l i nhu n đ t đ c không cao

c) Tính toán b t h p lý (Mental accounting):

Tính toán b t h p lý đ c p đ n xu h ng m i ng i phân chia s ti n c a mình thành

nh ng tài kho n riêng bi t d a trên nhi u tiêu chí ch quan khác nhau Theo Ritter (2003), tính toán b t h p lý s làm cho nhà đ u t phân chia các danh m c đ u t vào t ng tài kho n riêng bi t và b qua m i quan h tác đ ng gi a chúng Theo lý thuy t này, con ng i

có xu h ng tách riêng các quy t đ nh mà đúng ra ph i k t h p l i v i nhau vào t ng tài kho n o trong trí t ng t ng c a mình và t đó t i đa hóa l i ích c a t ng tài kho n ôi khi chúng ta v n ngh đó là quy t đ nh h p lý nh ng có th đó là quy t đ nh sai l m Ví d

đi n hình là ng i ta th ng nuôi “heo đ t” hay m s ti t ki m nh ng v n mang n t vi c xài th tín d ng Trong ví d này, ti n ti t ki m đ c “đ i x ” khác v i s ti n ng i đó dùng đ tr ti n n c a mình i u này th m chí có h i khi đ ti n ti t ki m trong “heo đ t”

đ thu ít ho c không có ti n lãi, trong khi mang n th tín d ng đòi h i lãi su t ph i tr khá cao

S tính toán b t h p lý này giúp gi i thích r t t t hi u ng phân b , m t tr ng thái tâm

lý th ng g p c a nhà đ u t trên th tr ng Theo lý thuy t hi u ng phân b , ng i ta có

xu h ng th c hi n l nh bán ngay khi có kho n l i nh , trong khi l i trì hoãn bán n u g p thua l nh Th c t cho th y nhà đ u t c m th y r t khó kh n khi bán các c phi u này và

ch p nh n kho n l H s trì hoãn vi c đóng tài kho n l (bán c phi u) mà s ti p t c gi

c phi u th m chí là mua thêm đ k v ng khi giá lên là bán ngay ki m l i

Trong bài nghiên c u này, ba nhân t thu c v lý thuy t tri n v ng bao g m: ác c m

v i h i ti c, ác c m do thua l và tính toán b t h p lý s đ c tác gi s d ng đ đo l ng tác đ ng c a các nhân t hành vi đ n ý đ nh đ u t c a nhà đ u t cá nhân trên th tr ng

ch ng khoán thành ph H Chí Minh

2.4.3 Hi u ng b y đàn (HERDING EFFECT)

Hi u ng b y đàn trên th tr ng tài chính đ c mô t là hành vi c a nhà đ u t có xu

h ng ch y theo các nhà đ u t khác Con ng i th ng b nh h ng b i môi tr ng xã

h i đ ng th i xã h i c ng có nh h ng m nh đ n quy t đ nh c a cá nhân Khi con ng i

đ i di n v i s l a ch n c a m t nhóm ng i, đ c bi t n u s l a ch n này khác v i phán đoán c a mình, h th ng có chi u h ng thay đ i câu tr l i H đ n gi n ngh r ng khi đám đông nh t trí trong phán đoán thì có ngh a là l a ch n này s không sai Theo lý thuy t

th tr ng hi u qu , nhà đ u t h p lý th ng t ch i vi c đ u t theo xu h ng c a đám đông, đi u này s t o nên th tr ng hi u qu Ng c l i, hành vi b y đàn đã t o ra tình

tr ng th tr ng không hi u qu Vi c ra quy t đ nh c a nhà đ u t s d a vào quy t đ nh mua hay bán c a đám đông i u này cho th y hành vi b y đàn s tác đ ng đ n vi c thay

đ i giá c phi u, t đó nh h ng đ n các mô hình l i nhu n, r i ro và nh h ng đ n quan

đi m c a các lý thuy t v đ nh giá tài s n (Tan và ctg., 2008)

Theo các nhà nghiên c u, hành vi b y đàn đ c chia thành hai lo i: hành vi “g ng ép” (not voluntarily) và hành vi t nguy n (voluntarily) Hành vi g ng ép đ c mô t trong

tr ng h p m t s nhà đ u t trên th tr ng tài chính cho r ng tài s n, ch ng khoán đang

đ c đ nh giá không đúng, tuy nhiên h “kìm hãm” các hành đ ng ng c l i v i s đông nhà đ u t khác (b y đàn) Do hi u ng b y đàn khá v ng ch c nên các nhà đ u t này suy ngh r ng r t khó đ đ i đ u v i b y đàn Vì v y, h đ u t theo b y đàn nh m tránh r i ro, tránh b gi m chân (Johnson và ctg., 2002) Tuy nhiên hành vi t nguy n theo b y đàn l i chia thành hai d ng nhà đ u t M t d ng nhà đ u t “không bi t gì” nên đ u t theo xu

h ng c a s đông đ tìm ki m l i nhu n Ho c tr ng h p các nhà đ u t còn ít kinh nghi m s thích tham gia đ u t theo b y đàn vì thông qua b t ch c đ ng nghi p, h s nâng cao kh n ng phân tích c a mình lên D ng còn l i là nhà đ u t có lý trí, h tham gia vào b y đàn nh m m c đích l i d ng, thông qua l a ch n c a b y đàn s giúp h ti p c n các thông tin h u ích và đáng tin c y

V y các nhân t nào trong hành vi b y đàn có tác đ ng đ n vi c ra quy t đ nh c a nhà

đ u t Theo Waweru và ctg (2008), các nhân t có tác đ ng đ n vi c ra quy t đ nh c a nhà

đ u t là: quy t đ nh mua hay bán c a đám đông, quy t đ nh l a ch n c phi u c a đám

đông, s l ng c phi u đ u t c a đám đông, th i gian gi c phi u c a đám đông và y u

t truy n mi ng (hay còn g i là ph n ng tr c các thông tin t đám đông)

Trong bài nghiên c u này, n m nhân t thu c v lý thuy t hành vi b y đàn này s đ c tác gi s d ng đ đo l ng tác đ ng c a các nhân t hành vi đ n ý đ nh đ u t c a nhà đ u

t cá nhân trên th tr ng ch ng khoán thành ph H Chí Minh

2.4.4 S thích c a nhà đ u t (Investor’s preference)

Ngoài các y u t v nh n đ nh d a trên kinh nghi m, hay tâm lý nhà đ u t và hi u

ng b y đàn, nhân t tác đ ng đ n ý đ nh đ u t chinh là s thích c a nhà đ u t Theo Waweru và ctg (2008), r t nhi u nhà đ u t có xu h ng t p trung vào các c phi u n i

ti ng hay đang “hot” trên th tr ng Nói cách khác, nhà đ u t th ng ch n các c phi u thu hút h Theo Odean (1999) thì s có hai lo i c phi u d thu hút nhà đ u t : c phi u do các công ty uy tín, th ng hi u n i ti ng phát hành và c phi u có xu h ng giá trong quá

kh t ng tr ng t t

a ph n các nhà phân tích tài chính th ng cho r ng uy tín c a doanh nghi p luôn g n

li n v i ti m l c tài chính H cho r ng doanh nghi p có uy tín t t đ u có kh n ng đ t đ c

m c l i nhu n cao và b n v ng trong m t th i gian dài, nói cách khác c phi u c a đ n v này là c h i đ u t t t Bên c nh đó, công ty có th ng hi u t t, giá tr cao th ng đ c

x p h ng tín d ng t t và t t nhiên c phi u các công ty này s có giá cao, t o ra s thu hút

v i nhà đ u t

N u c phi u ch a n i ti ng nh ng xu h ng trong quá kh c a giá c phi u này t ng

tr ng cao, n đ nh thì c ng t o ra s thu hút đ i v i nhà đ u t M t ví d đi n hình t i th

tr ng ch ng khoán Vi t Nam giai đo n 2008 – 2009, c phi u nhóm ngành ngân hàng và xây d ng luôn “hot” và có giá r t cao i u này đ c gi i thích là do s thích c a nhà đ u

t , tin t ng vào th ng hi u ngân hàng và xu h ng giá cao, kh n ng sinh l i cao kéo dài trong quá kh

2.4.5 Các nhân t th tr ng (Market factors)

Các nhân t th tr ng không đ c đ a vào các nhân t hành vi tác đ ng đ n ý đ nh

đ u t c a nhà đ u t , b i vì nó là nhân t bên ngoài, không ph i nhân t n i t i Tuy nhiên, trong quá trình ra quy t đ nh đ u t , các nhân t th tr ng s có tác đ ng m nh đ n ý đ nh

đ u t Vì v y, trong nghiên c u này, các nhân t th tr ng c ng đ c xem nh m t trong các nhân t hành vi tác đ ng đ n ý đ nh đ u t c a nhà đ u t trên th tr ng ch ng khoán

DeBont và Thaler (1985) đã cho r ng th tr ng tài chính, c th là các nhân t th

tr ng, có tác đ ng đ n ý đ nh c a nhà đ u t trên th tr ng Tác đ ng này s làm cho nhà

đ u t có nh ng ph n ng thái quá hay bi quan tr c các thông tin m i hay s thay đ i c a giá ch ng khoán; nó c ng làm cho nhà đ u t suy lu n v các xu h ng trong quá kh đ n

t ng lai c a ch ng khoán hay khi n h l u tâm đ n chu k c a giá ch ng khoán Theo Waweru và ctg (2008), h đã xác đ nh c th các nhân t th tr ng nh h ng đ n ý đ nh

đ u t c a nhà đ u t : s thay đ i giá ch ng khoán, thông tin th tr ng, xu h ng quá kh

c a ch ng khoán và các d báo phân tích th tr ng

a) S thay đ i giá ch ng khoán - xu h ng quá kh c a ch ng khoán: Waweru và

ctg (2008) đã cho r ng s thay đ i c a giá ch ng khoán có tác đ ng m nh đ n ý đ nh đ u

t c a nhà đ u t M t s nghiên c u còn cho r ng nhà đ u t r t thích đ u t các c phi u

có xu h ng thay đ i giá m nh trong vòng hai n m liên t c

b) Các d báo phân tích th tr ng: Các b n báo cáo d báo và phân tích s thay đ i giá ch ng khoán do các t ch c chuyên môn công b luôn đ c xem có tác đ ng m nh đ n

ý đ nh đ u t c a nhà đ u t (Hirst et al., 1995) Tuy nhiên, các nhà nghiên c u l i không xác đ nh đ c b ng ch ng cho r ng nhà đ u t s có cùng k v ng v i các b n d báo này

Th c t cho th y các nhà đ u t th ng không hài lòng và tin t ng v i các thông tin có

đ c t các b n d báo phân tích mà h s ti p t c so sánh k t qu này v i các b n d báo

khác, đi u ch nh theo đánh giá riêng c a h đ t đó xác l p m c k v ng c a mình

Trên th tr ng ch ng khoán Vi t Nam giai đo n t n m 2008 đ n n m 2010 là giai

đo n “n r ” các b n báo cáo d báo phân tích th tr ng c a các công ty ch ng khoán cung

c p mi n phí cho nhà đ u t , c a các chuyên gia kinh t có tham gia ch ng khoán và đ c

bi t là c a các t ch c tài chính qu c t n i ti ng nh HSBC, Merrill Lynch…Các b n d báo này đã tr thành “kim ch nam” d n d t r t nhi u nhà đ u t trong giai đo n này Tuy nhiên càng v sau, trái ng c v i k v ng “đánh đâu trúng đó”, t kho ng n m 2010 tr đi, khi đ i chi u gi a các d báo v i th c ti n th tr ng hay đ i chi u k t qu các d báo c a các t ch c khác nhau t i cùng th i đi m l i cho th y s mâu thu n, khác bi t i u này đã làm ni m tin c a nhà đ u t b s t gi m m nh

c) Thông tin th tr ng: s thay đ i các thông tin trên th tr ng s gây ra các ph n

ng m nh đ n s thay đ i giá ch ng khoán Và t đó s thay đ i các thông tin trên th

tr ng s nh h ng đ n vi c ra quy t đ nh c a nhà đ u t Theo Chakravarty và Dubinsky

(2004), vi c thay đ i, đi u ch nh k thu t trong cách th c giao d ch s gây nh h ng m nh

đ n ý đ nh đ u t c a nhà đ u t

Khi ti p nh n các thông tin liên quan t i quy t đ nh đi u ch nh c a y ban ch ng khoán, các nhà đ u t s tìm hi u các thông tin này, xem xét lý do đi u ch nh, các hi u ng

t o ra trong giao d ch sau này, nh ng thu n l i s có đ c đ t đó h s ra quy t đ nh ng

h hay ph n đ i Lúc này, tùy thu c l ng ki n th c và thông tin s n có c a nhà đ u t v i

k thu t giao d ch m i, s có nh ng nhà đ u t thích nghi nhanh chóng và ti p t c các quy t

đ nh đ u t Nh ng c ng s có nh ng nhà đ u t v n ch a thích nghi k p và h s đ u t ít

l i ho c th m chí ng ng giao d ch cho t i khi n m rõ cách th c m i

N u xét trên th tr ng ch ng khoán Vi t Nam thì vi c đi u ch nh k thu t trong cách

th c giao d ch luôn có tác đ ng m nh đ n giá ch ng khoán và thu hút nhà đ u t tham gia, giúp ch s VN-Index t ng đi m trong nhi u phiên liên t c Tuy nhiên, tác đ ng này th ng không kéo dài lâu và giá ch ng khoán s b t đ u gi m sau m t th i gian t ng đi m

tài “Nghiên c u các y u t nh h ng đ n xu h ng mua c phi u c a nhà đ u t

cá nhân trên th tr ng ch ng khoán TP.HCM” (2007) c a tác gi ng Th Thúy Dung cho

th y, xu h ng mua ch u nh h ng do b n y u t : ni m tin đ i v i nh ng ng i môi gi i,

y u t nh n bi t, y u t s ch p nh n r i ro, y u t hài lòng v nh ng quy t đ nh mua tr c đây Trong đó, y u t s ch p nh n r i ro có tác đ ng m nh nh t đ n xu h ng mua

tài “Nghiên c u các y u t tác đ ng đ n quy t đ nh đ u t ch ng khoán c a nhà

đ u t Vi t Nam t i th tr ng ch ng khoán TP.HCM” (2007) c a tác gi Mai Ng c H ng cho th y có ba y u t tác đ ng đ n quy t đ nh đ u t là tâm lý nhà đ u t , phân tích c b n

và thông tin th tr ng Tuy nhiên nghiên c u này ch a đ a ra các y u t tâm lý c th nào

tài “Nghiên c u các y u t tác đ ng đ n quy t đ nh đ u t ch ng khoán c a nhà

đ u t cá nhân t i TP.HCM” (2013) c a tác gi Nguy n Th Ng c Linh là nghiên c u k t

h p gi a các y u t tài chính ( nh h ng c a doanh nghi p, m c tiêu cá nhân, thông tin v

c phi u, thông tin th tr ng) và các y u t tâm lý (tâm lý đám đông, s t tin, khuynh

h ng mua bán, s ch p nh n r i ro) cùng tác đ ng đ n quy t đ nh đ u t ch ng khoán K t

qu nghiên c u cho th y ch có 3 y u t tác đ ng đ n quy t đ nh đ u t ch ng khoán là nh

h ng c a doanh nghi p, s ch p nh n r i ro và m c tiêu l i nhu n, trong đó s ch p nh n

r i ro có tác đ ng m nh nh t

tài “Nghiên c u các y u t tác đ ng đ n s l a ch n c phi u c a nhà đ u t ” (2012) c a tác gi Ph m Th Qu nh N ng cho k t qu có 6 nhóm nhân t tác đ ng đ n s

l a ch n c phi u c a nhà đ u t bao g m: s minh b ch thông tin, thông tin tài chính, hình

nh công ty, thông tin trung l p, d li u giao d ch c phi u và thông tin t v n t các bên Trong đó, tác gi có đ c p chi ti t 7 y u t trong 28 y u t ban đ u có tác đ ng m nh nh t

đ n s l a ch n c phi u c a nhà đ u t là: l i nhu n công ty, tính thanh kho n c a c phi u, tính minh b ch c a báo cáo tài chính, danh ti ng công ty, v th c a công ty trong ngành, giá c phi u h p lý và c t c mong đ i trong t ng lai

tài “ ng d ng lý thuy t hành vi có k ho ch (TPB) đ phân tích ý đ nh đ u t c phi u c a nhà đ u t cá nhân kh o sát t i TP.HCM giai đo n đ u n m 2012” c a tác gi Bùi

Th H ng Hà li t kê 4 nhân t tác đ ng đ n ý đ nh đ u t c phi u là: thái đ v hành vi, chu n ch quan, s ki m soát nh n th c và kinh nghi m quá kh K t qu nghiên c u cho

th y y u t thái đ có m c nh h ng l n nh t đ n ý đ nh đ u t c phi u, sau đó đ n y u

t s ki m soát nh n th c và chu n ch quan Ngoài ra, sau khi tác gi thêm y u t kinh nghiêm quá kh thì cho th y y u t này có m c nh h ng khá m nh, ch sau y u t thái đ

và l n h n s ki m soát nh n th c, chu n ch quan

So v i các nghiên c u tr c, nghiên c u này c ng áp d ng lý thuy t hành vi có k

ho ch (TPB) trong vi c phân tích ý đ nh đ u t c phi u c a nhà đ u t cá nhân trên th

tr ng ch ng khoán TP.HCM Trong đó, các nhân t tác đ ng s bao g m 4 nhân t tâm lý, hành vi là nh n đ nh c a nhà đ u t , tâm lý c a nhà đ u t , nh h ng c a nhà đ u t khác,

s thích nhà đ u t và m t nhân t bên ngoài là nhân t nh h ng c a th tr ng Vi c thu

th p s li u đ c th c hi n b ng cách ph ng v n tr c ti p nhà đ u t d a trên b ng câu h i

đã xây d ng, sau đó phân tích mô hình h i quy đ xác đ nh m c đ nh h ng c a các y u

t đ n ý đ nh đ u t c phi u c a nhà đ u t

2.6 MÔ HÌNH NGHIÊN C U XU T

Qua quá trình t ng h p lý thuy t c a các nghiên c u tr c, tác gi đ a ra mô hình nghiên c u đ xu t nh sau:

Hình 2.2: Mô hình nghiên c u d ki n

B ng 2.1: Tóm t t các gi thuy t v m i quan h gi a các khái ni m nghiên c u trong

mô hình và gi thuy t v bi n ki m soát

Gi

H1 Có m i quan h thu n chi u gi a “Nh n đ nh c a

nhà đ u t ” v i nhân t “Ý đ nh đ u t c phi u” Kahneman D and Tversky A (1974)

H2 Có m i quan h thu n chi u gi a “Tâm lý c a nhà đ u t ” v i nhân t “Ý đ nh đ u t c phi u” Waweru N., Munyoki E and Uliana E., (2008)

H4 Có m i quan h thu n chi u gi a “S thích c a

nhà đ u t ” v i nhân t “Ý đ nh đ u t c phi u” Waweru N., Munyoki E and Uliana E., (2008)

- Sugato Chakravarty và Alan Dubinsky, (2004)

- D Eric Hirst, Lisa Koonce, and Paul J Simko, (1995)

CH NG 3: PH NG PHÁP NGHIÊN C U

M c đích c a ch ng này ch y u nh m gi i thi u các b c ti n hành th c hi n thi t

k nghiên c u và x lý các thông tin có liên quan Quy trình nghiên c u bao g m các b c chính nh sau: xây d ng các tiêu chí, đánh giá các thang đo l ng nh ng khái ni m, xây

3.2 XÂY D NG THANG O

3.2.1 Các thông tin cá nhân

D a trên k t qu th o lu n v i giáo viên h ng d n và nghiên c u các tài li u tham

kh o, tác gi đ xu t các thông tin cá nhân c n thu th p bao g m: tu i, gi i tính, trình đ

h c v n, th i gian tham gia đ u t c phi u, tên sàn ch ng khoán và nhà đ u t đã t ng tham gia khóa h c v đ u t ch ng khoán ch a V i các thông tin này, tác gi s d ng thang đo danh ngh a và thang đo t l đ đo l ng

B ng 3.1: Thang đo các thông tin cá nhân

- Gi i tính

- Tên sàn ch ng khoán

- Trình đ h c v n

- Nhà đ u t đã t ng tham gia khóa h c ch ng khoán

Thang đo danh ngh a

- Tu i

a) L ch l c do tình hu ng đi n hình:

D a trên các nghiên c u đi tr c cho th y, n u nhà đ u t d a vào các tình hu ng

đi n hình, tình hu ng v a m i x y ra thì s làm cho nh n đ nh c a nhà đ u t d m c sai

l m Vì th tr ng ch ng khoán bi n đ ng r t nhanh nên khi nhà đ u t d a vào các tình

hu ng v a m i x y ra đ phán đoán đ u t thì s làm cho h m c sai l m trong nh n đ nh Thang đo này đ c đo l ng b i thang đo Likert 5 đi m (t hoàn toàn không đ ng ý đ n

hoàn toàn đ ng ý) Ngoài ra tác gi c ng xây d ng các ch báo cho y u t “L ch l c do tình

hu ng đi n hình” này nh sau:

· “Anh/ch phân tích xu h ng t ng gi m c a m t vài c phi u đ i di n đ nh n đ nh

xu h ng cho các c phi u cùng ngành.”

b) L ch l c do đi m t a/ b o th :

Theo Kahneman và Tversky (1974), l ch l c do đi m t a/b o th thì trái ng c v i

l ch l c do tình hu ng đi n hình Thay vì g n nh n đ nh c a mình vào 1 s ki n hi n t i thì nhà đ u t g n nh n đ nh c a mình v i tình hình chung c a s v t trong m t th i gian dài

tr c đó Vì v y khi th tr ng thay đ i, nhà đ u t do bám vào giá tr ban đ u nên s m c sai l m trong nh n đ nh, không thay đ i theo k p s bi n đ ng c a th tr ng Thang đo này đ c đo l ng b i thang đo Likert 5 đi m (t hoàn toàn không đ ng ý đ n hoàn toàn

đ ng ý) Ngoài ra tác gi c ng xây d ng các ch báo cho y u t “L ch l c do đi m t a/ b o

th ” này nh sau:

· “Anh/ch d báo s thay đ i giá ch ng khoán d a trên giá c phi u hi n t i.”

· “Anh/ch d báo s thay đ i giá ch ng khoán d a trên giá c phi u quá kh ”

c) L ch l c do thông tin có s n:

Theo Waweru và c ng s (2008), khi nhà đ u t ch dám đ u t vào các c phi u công ty quen thu c, công ty có ng i thân làm trong đó hay khi nhà đ u t tránh né các c phi u d a theo thông tin báo chí cung c p mà không quan tâm đ n t su t l i nhu n c a nó thì đi u này cho th y nhà đ u t đang b l ch l c do các thông tin có s n Lúc này nh n

đ nh c a nhà đ u t s m c sai l m, đ u t sai ch ho c b qua c h i tìm ki m l i nhu n cao h n Thang đo này đ c đo l ng b i thang đo Likert 5 đi m (t hoàn toàn không

đ ng ý đ n hoàn toàn đ ng ý) Ngoài ra tác gi c ng xây d ng các ch báo cho y u t

“L ch l c do thông tin có s n” này nh sau:

· “ i v i anh/ch , thông tin v giá c phi u t ng i thân là ngu n thông tin đáng tin c y cho ý đ nh mua c phi u.”

· “ i v i anh/ch , thông tin v giá c phi u t các nhà đ u t thân quen là ngu n thông tin đáng tin c y cho ý đ nh mua c phi u.”

d) S t tin quá m c:

Theo DeBont và Thaler (1995) hay Ritter (2003), khi nhà đ u t quá t tin và k

n ng, ki n th c và kinh nghi m c a mình thì s tác đ ng đ n nh n đ nh c a nhà đ u t H

s m c sai l m trong đ u t nh th c hi n nhi u giao d ch h n bình th ng, o t ng v

vi c ki m soát đ c tình hình Thang đo này đ c đo l ng b i thang đo Likert 5 đi m ( t

hoàn toàn không đ ng ý đ n hoàn toàn đ ng ý) Ngoài ra tác gi c ng xác đ nh các ch báo cho y u t “Tâm lý quá t tin” này nh sau:

· “Anh/ch tin r ng v i kinh nghi m tích l y đ c, mình có th ki m soát đ c vi c

đ u t ch ng khoán đ không b l ”

e) Xây d ng thang đo cho nhân t : NH N NH C A NHÀ U T

Nh v y, theo các k t qu nghiên c u trên, nhân t “Nh n đ nh c a nhà đ u t ” s

chu tác đ ng c a 4 bi n là “L ch l c do tình hu ng đi n hình”, “L ch l c do đi m t a/b o

th ”, “L ch l c do thông tin có s n” và “S t tin quá m c” Thang đo này bao g m 6 bi n quan sát, ký hi u t NDINH1 đ n NDINH6 Các bi n này đ c đo l ng b i thang đo Likert 5 đi m ( t hoàn toàn không đ ng ý đ n hoàn toàn đ ng ý)

B ng 3.2: Thang đo cho nhân t “Nh n đ nh c a nhà đ u t ”

KÝ HI U BI N QUAN SÁT

NDINH1

Anh/ch phân tích xu h ng t ng gi m c a m t vài c phi u đ i di n đ nh n đ nh xu

h ng cho các c phi u cùng ngành

NDINH2 Anh/ch d báo s thay đ i giá ch ng khoán d a trên giá c phi u hi n t i

NDINH3 Anh/ch d báo s thay đ i giá ch ng khoán d a trên giá c phi u quá kh

NDINH4

i v i anh/ch , thông tin v giá c phi u t ng i thân là ngu n thông tin đáng tin

c y cho ý đ nh mua c phi u

Theo Kahneman và Tversky (1979), sau m t vài l n đ u t th t b i, nhà đ u t s có

tr ng thái m c c m, n n n h i l i i u này s nh h ng đ n tâm lý nhà đ u t , th ng

th hi n qua tr ng thái trì hoãn vi c bán các c phi u đang gi m giá nh ng l i nhanh chóng bán c phi u khi giá t ng Thang đo này đ c đo l ng b i thang đo Likert 5 đi m ( t

hoàn toàn không đ ng ý đ n hoàn toàn đ ng ý) Ngoài ra tác gi c ng xác đ nh các ch báo cho y u t “Ác c m v i h i ti c – Ác c m v i thua l ” này nh sau:

· “Anh/ch s không mua l i các c phi u đã t ng đ u t th t b i dù c phi u này

hi n nay có thông tin t t.”

· “Khi th tr ng đi xu ng, anh/ch s thích mua c phi u công ty n i ti ng thay vì c phi u có m c giá t t trên th tr ng.”

· “Khi giá c phi u b t đ u gi m, anh/ch v n n m gi c phi u mà không bán ngay

đ ch giá lên.”

· “Khi b l do gi c phi u đang gi m giá quá lâu, anh/ch c m th y ti c nu i nhi u

h n là b l khi bán c phi u v i giá không mong mu n.”

b) Tính toán b t h p lý:

Trong quá trình đ u t , khi nhà đ u t tách bi t các c phi u v i nhau, không nh n ra

m i quan h gi a các c phi u đ có th ra các quy t đ nh h p lý nh bán c phi u A mua

c phi u B, thì tr ng h p này các nhà nghiên c u x p vào nh h ng c a y u t tâm lý Khi nhà đ u t có xu h ng tách riêng t ng tài kho n (t ng c phi u) và xác đ nh m c tiêu

là t i đa hóa l i ích t ng tài kho n thì h ngh r ng đây là hành đ ng h p lý nh ng có th

đó là quy t đ nh sai l m đo l ng y u t này tác gi s d ng thang đo Likert 5 đi m (t

hoàn toàn không đ ng ý đ n hoàn toàn đ ng ý) Ngoài ra tác gi c ng xác đ nh các ch báo cho y u t “Tính toán b t h p lý” này nh sau:

· “Ý đ nh mua đ i v i t ng c phi u trong danh m c đ u t c a anh/ch là tách bi t

nhau, không ph thu c l n nhau.”

c) Xây d ng thang đo cho nhân t : TÂM LÝ C A NHÀ U T

Nh v y, theo các k t qu nghiên c u trên, nhân t “Tâm lý c a nhà đ u t ” s ch u tác đ ng c a 3 bi n là “Ác c m v i h i ti c”, “Ác c m v i thua l ” và “Tính toán b t h p lý” đo l ng nhân t này bao g m 5 bi n quan sát, ký hi u t TAMLY1 đ n TAMLY5 Các bi n này đ c đo l ng b i thang đo Likert 5 đi m (t hoàn toàn không

Hi u ng b y đàn trên th tr ng ch ng khoán đ c mô t là hành vi c a nhà đ u t

có xu h ng ch y theo các nhà đ u t khác Khi con ng i đ i di n v i s l a ch n c a

m t nhóm ng i, đ c bi t n u s l a ch n này khác v i phán đoán c a mình, h th ng có chi u h ng thay đ i nh ng câu tr l i c a h đo l ng nhân t này bao g m 5 bi n quan sát, ký hi u t XAHOI1 đ n XAHOI5 Các bi n này đ c đo l ng b i thang đo Likert 5 đi m (t hoàn toàn không đ ng ý đ n hoàn toàn đ ng ý)

B ng 3.4: Thang đo cho nhân t “ nh h ng c a nhà đ u t khác”

Thông qua các k t qu nghiên c u đ c đ c p trong ch ng 2, ta th y r ng các bi n

nh “S thay đ i giá ch ng khoán”, “S thay đ i trong cách th c giao d ch” và “Các d báo phân tích th tr ng” s tác đ ng đ n quy t đ nh đ u t c a nhà đ u t D a trên m i

quan tâm c a nhà đ u t tr c các s thay đ i này thì h s ra quy t đ nh đ u t (mua hay bán c phi u) Nhà đ u t ph n ng nhanh tr c các s thay đ i v giá c phi u, cách th c giao d ch s ra quy t đ nh nhanh h n và s l ng giao d ch mua bán c phi u s nhi u h n nhà đ u t ph n ng ch m đo l ng nhân t này bao g m 4 bi n quan sát, ký hi u t TTRUONG1 đ n TTRUONG4 Các bi n này đ c đo l ng b i thang đo Likert 5 đi m (t hoàn toàn không đ ng ý đ n hoàn toàn đ ng ý)

B ng 3.5 : Thang đo cho nhân t “Th tr ng”

Khi có s thay đ i c a giá ch ng khoán hay thay đ i trong cách th c giao d ch s t o

c h i cho anh/ch ki m l i nhu n nhi u h n

3.2.6 Nhân t S THÍCH NHÀ U T

Theo Waweru và ctg (2008), r t nhi u nhà đ u t có xu h ng t p trung đ u t vào các c phi u n i ti ng hay đang “hot” trên th tr ng Hay nói đúng h n là đ u t vào c phi u theo s thích c a h , đó có th là c phi u c a m t công ty uy tín, n i ti ng phát hành ho c là c phi u có xu h ng trong quá kh t ng tr ng t t đo l ng nhân t này bao g m 2 bi n quan sát, ký hi u là STHICH1 và STHICH2 Các bi n này đ c đo l ng

b i thang đo Likert 5 đi m (t hoàn toàn không đ ng ý đ n hoàn toàn đ ng ý)

B ng 3.6: Thang đo cho nhân t “S thích nhà đ u t ”

KÝ HI U BI N QUAN SÁT

STHICH1 Anh/ch thích mua c phi u c a công ty có th ng hi u, uy tín

STHICH2 Anh/ch thích mua c phi u thu c d ng “hot” trên th tr ng ch ng khoán

3.2.7 Nhân t Ý NH C A NHÀ U T

Kh o sát nhân t “Ý đ nh c a nhà đ u t ” s cho bi t nhà đ u t có ý đ nh ti p t c mua hay không mua c phi u trong giai đo n hi n nay đo l ng nhân t này bao g m 3

bi n quan sát, ký hi u t YDINH1 và YDINH3 Các bi n này đ c đo l ng b i thang đo Likert 5 đi m (t hoàn toàn không đ ng ý đ n hoàn toàn đ ng ý)

B ng 3.7 : Thang đo cho nhân t “Ý đ nh c a nhà đ u t ”

KÝ HI U BI N QUAN SÁT

YDINH1 Trong giai đo n hi n nay, anh/ch có ý đ nh mua c phi u

YDINH2 Trong giai đo n hi n nay, anh/ch đã lên k ho ch mua c phi u

YDINH3 Trong giai đo n hi n nay, anh/ch mu n mua c phi u

3.3 NGHIÊN C U CHÍNH TH C

3.3.1 Ph ng pháp thu th p d li u

Ph ng pháp thu th p d li u đ c ch n là ph ng pháp phi ng u nhiên thu n ti n Tuy đây là ph ng pháp thu th p d li u có đ tin c y không cao, nh ng nó mang tính kh thi nh t đ i v i nghiên c u này b i s gi i h n v ngu n l c và kinh phí

D li u đ c thu th p d a trên b ng câu h i l p s n đ đi u tra, ph ng v n các nhà

đ u t cá nhân đang tham gia đ u t trên m t s sàn ch ng khoán TP.HCM nh sàn ch ng khoán SSI, sàn ch ng khoán Th ng Long, sàn VN Direct, sàn ch ng khoán ACB…

3.3.2 Kích th c m u

Sau đi u tra th nghi m và ch nh s a, b ng câu h i đã hoàn toàn đ đi u ki n dùng trong đi u tra di n r ng đ ti n hành nghiên c u chính th c C s thang đo lúc này đ c hình thành g m 25 ch báo đo l ng 6 khái ni m và thang đo Likert 5 kho ng cách đ c s

d ng Theo Hoàng Tr ng và Chu Nguy n M ng Ng c (2008), s l ng m u c n g p t 5

l n tr lên s m c h i

đ m b o yêu c u, tác gi đã g i đi 300 b ng câu h i kh o sát đ n các nhà đ u t

D li u đ c thu th p trong tháng 8 n m 2013 Th c t , k t qu thu v là 280 b ng câu h i, trong đó đ t yêu c u là 252 b ng câu h i, 28 b ng câu h i b lo i Nh v y, v i t ng s

bi n là 25 thì s l ng 252 b ng câu h i là đ c ch p nh n

- Lo i các bi n có h s t i nhân t nh (Factor loading > 0.3

đ c xem đ t m c t i thi u, > 0.4 đ c xem là quan tr ng,

≥ 0.5 đ c xem là có ý ngh a th c ti n, đ l n c a h s này còn phù h p v i kích th c m u)

- Ph ng sai trích đ c ph i l n h n 0.5

- Dùng ph ng pháp quay Varimax đ đ t c u trúc d li u