nghiên cứu đặc điểm phân bố, sinh thái và đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài cây bách vàng tại xã ca thành, huyện nguyên bình, tỉnh cao bằng làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển loài

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TRẦN QUANG DIỆU NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ, SINH THÁI VÀ ĐẶC ĐIỂM TÁI SINH TỰ NHIÊN CỦ

Trang 1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

TRẦN QUANG DIỆU

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ, SINH THÁI

VÀ ĐẶC ĐIỂM TÁI SINH TỰ NHIÊN CỦA LOÀI CÂY

BÁCH VÀNG (XANTHOCYPARIS VIETNAMENSIS FAJON &

HIEP) TẠI XÃ CA THÀNH, HUYỆN NGUYÊN BÌNH, TỈNH CAO BẰNG LÀM CƠ SỞ CHO VIỆC BẢO TỒN

VÀ PHÁT TRIỂN LOÀI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

Thái Nguyên - 2013

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

TRẦN QUANG DIỆU

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ, SINH THÁI

VÀ ĐẶC ĐIỂM TÁI SINH TỰ NHIÊN CỦA LOÀI CÂY

BÁCH VÀNG (XANTHOCYPARIS VIETNAMENSIS FAJON &

HIEP) TẠI XÃ CA THÀNH, HUYỆN NGUYÊN BÌNH, TỈNH CAO BẰNG LÀM CƠ SỞ CHO VIỆC BẢO TỒN

VÀ PHÁT TRIỂN LOÀIChuyên ngành: Lâm học

Mã số: 60 62 02 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS ĐẶNG KIM VUI

2 ThS LA QUANG ĐỘ

Thái Nguyên - 2013

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, có sự hỗ trợ từ

Giáo viên hướng dẫn là PGS TS Đặng Kim Vui và ThS La Quang Độ Các

nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào trước đây Những số liệu trong các bảng biểu phục vụ cho việc phân tích, nhận xét, đánh giá được chính tác giả thu thập từ các nguồn khác nhau có ghi trong phần tài liệu tham khảo Ngoài ra, đề tài còn sử dụng một số nhận xét, đánh giá cũng như số liệu của các tác giả, cơ quan tổ chức khác được thể hiện trong luận văn

Nếu phát hiện có bất kỳ sự gian lận nào, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước Hội đồng, cũng như kết quả luận văn của mình

Thái Nguyên, ngày 13 tháng 10 năm 2013

Tác giả

Trần Quang Diệu

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn các cô, chú, anh, chị tại xã Ca Thành,

huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình

thu thập thông tin cũng như các số liệu có liên quan đến đề tài nghiên cứu, đã

tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành được luận văn tốt nghiệp này

Nhân đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến Quý Thầy Cô, những người

đã tận tình truyền đạt kiến thức cho tôi trong suốt khóa học vừa qua

Những lời cảm ơn sau cùng tôi xin gửi đến thầy giáo Ths La Quang Độ

- Trưởng bộ môn thực vật rừng, giảng viên khoa Lâm nghiệp, trường Đại học

Nông Lâm Thái Nguyên và PGS TS, giám đốc Đại học Thái Nguyên, thầy

giáo Đặng Kim Vui đã tận tình hướng dẫn và góp ý cho tôi trong suốt

quá trình thực hiện luận văn tốt nghiệp này

Thái Nguyên, ngày 13 tháng 10 năm 2013

Tác giả

Trần Quang Diệu

Trang 5

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 5

3 Mục tiêu nghiên cứu 5

4 Đối tượng nghiên cứu 5

5 Phạm vi nghiên cứu 5

6 Thời gian nghiên cứu 5

7 Ý nghĩa thực tiễn 5

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 7

1.1 Tổng quan các vấn đề nghiên cứu 7

1.2 Các nghiên cứu trong và ngoài nước về loài Bách vàng 7

1.3 Tình hình nghiên cứu loài Bách vàng tại xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng 9

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 11

2.1 Nội dung nghiên cứu 11

2.1.1 Tìm hiểu một số đặc điểm của Bách vàng 11

2.1.2 Đặc điểm phân bố của Bách vàng 11

2.1.3.Tìm hiểu một số yếu tố ảnh hưởng đến đến tái sinh của Bách vàng 11

2.1.4 Tìm hiểu đặc điểm tái sinh của cây Bách vàng 11

2.2 Phương pháp nghiên cứu 11

2.2.1 Phương pháp luận trong nghiên cứu 11

2.2.2 Phương pháp thu thập số liệu 14

Trang 6

2.3 Phương pháp xử lí số liệu 15

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 18

3.1 Đặc điểm hình thái 18

3.1.1 Hình thái thân cây 18

3.1.2 Đặc điểm về hình thái lá 19

3.1.3 Hình thái nón, hạt và các đặc điểm vật hậu học của loài 21

3.1.4 Hình thái rễ cây 22

3.2 Tình hình phân bố và các đặc điểm sinh thái của Bách vàng 23

3.2.1 Tình hình phân bố của Bách vàng 23

3.2.2 Một số đặc điểm sinh thái của Bách Vàng 25

3.3 Trị số độ tàn che 29

3.4 Tổ thành các loài cây tại khu phân bố của bách vàng 31

3.4.1 Đặc điểm của tầng cây bụi, thảm tươi tại khu phân bố Bách vàng 31

3.4.2 Cấu trúc tổ thành rừng khu vực nghiên cứu 33

3.5 Một số đặc điểm về tái sinh của Bách vàng 36

3.5.1 Hình thức tái sinh và chất lượng cây tái sinh 37

3.5.2 Mật độ cây tái sinh 41

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 43

TÀI LIỆU THAM KHẢO 46

Trang 7

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CR Cấp cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered)

GPS Hệ thống định vị toàn cầu (Global Positioning System)

ICNB Mã số danh mục tên tảo, nấm và thực vật (International

Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants)

Trang 8

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 3.1 Hình thái thân cây Bách vàng 18

Bảng 3.2 Chiều dài của lá trưởng thành 20

Bảng 3.3 Độ tàn che khu vực điều tra 30

Bảng 3.4 Tổng hợp các loài cây bụi 32

Bảng 3.5 Các loài cây tầng thảm tươi 32

Bảng 3.6 Thành phần các loài cây tại 8 OTC 34

Bảng 3.7 Tổ thành tầng cây cao 35

Bảng 3.8 Hình thức tái sinh và chất lượng của cây tái sinh 37

Bảng 3.9 Hình thức tái sinh và chất lượng cây Bách vàng tái sinh 38

Bảng 3.10 Tỷ lệ phần trăm vị trí tái sinh và số cá thể theo chiều cao 39

Trang 9

DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH

Trang

Hình 2.1 Một số bước nghiên cứu chính 13

Hình 3.1 Cành Bách vàng 19

Hình 3.2 Lá non Bách vàng 21

Hình 3.3 Lá Bách vàng trưởng thành 21

Hình 3.4 Bách vàng tái sinh 40

Trang 10

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, sự mất cân bằng sinh thái diễn ra ngày càng theo chiều hướng gia tăng Hệ lụy của sự mất cân bằng sinh thái đã làm cho hệ sinh thái

bị rối loạn Ngày nay con người đang phải đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến đời sống cũng như sản xuất

Trước những thách thức về vấn đề môi trường, trong những năm gần đây việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên đã trở thành chủ đề được Nhà nước cũng như các tổ chức trong và ngoài nước đặc biệt quan tâm Trên cơ sở đó đã lập ra nhiều khu bảo tồn, vườn quốc gia, Nhà nước đã ban hành nhiều luật và chính sách trong công tác bảo tồn hệ động thực vật nhằm bảo vệ các loài động thực vật đảm bảo cân bằng sinh thái, tài nguyên được khai thác một cách bền vững Bên cạnh đó, rất nhiều tổ chức phi chính phủ quốc tế cũng đã tiến hành đầu tư thực hiện nhiều dự án lớn nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên ở nước ta

Tuy vậy, trước thực trạng dân số gia tăng nhanh chóng như hiện nay, nhu cầu của con người ngày càng gia tăng, đất tự nhiên ngày càng thu hẹp do nhu cầu về đất sản xuất nông nghiệp tăng Mặt khác, hiện nay nền công nghiệp phát triển cũng đã góp phần vào việc làm quỹ đất ngày càng giảm xuống, thay vào đó là các nhà máy, công trình xây dựng

Tất cả những vấn đề đó đã dẫn đến thực trạng phá rừng ngày càng gia tăng, Nhà nước đã tiến hành nhiều biện pháp khác nhau nhằm đẩy mạnh công tác bảo vệ rừng, tuy nhiên, việc ngăn chặn tình trạng phá rừng vẫn không giảm xuống Nhiều loài cây gỗ qúy bị khai thác cạn kiệt, một số loài đã bị tuyệt chủng, hiện tại nhiều loài khác đang đứng trước nguy cơ rủi ro cao

Bách vàng là một loài cây mới được phát hiện trong họ Hoàng đàn (Cupressaceae), là loài cây tương đối hiếm hiện nay Cho đến nay, Bách vàng

Trang 11

mới được phát hiện tại 2 khu vực phía bắc Việt Nam (KBT Bát Đại Sơn, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang Hà Giang và xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng) Theo các nhà nghiên cứu, hiện tại số lượng Bách vàng còn lại rất ít Số lượng cá thể cây mẹ đã bị người dân địa phương khai thác bán sang Trung Quốc, cây con Bách vàng bị người dân khai thác đem về vườn nhà để gây trồng

Trong những năm gần đây, tình trạng khai thác các loài thực vật diễn ra ngày càng mạnh mẽ Đặc biệt là những loài cây có giá trị kinh tế cao và có số lượng hiếm, ít được tìm thấy trong tự nhiên Thực trạng này đang làm suy giảm nghiêm trọng nguồn tài nguyên rừng cả về số lượng lẫn chất lượng, tính

đa dạng thực vật cũng bị đe dọa ở mức cao, nhiều loài thực vật hiếm đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt diệt, trong đó có loài cây Bách vàng

Bách vàng hay Bách vàng Việt Nam (danh pháp khoa học: Callitropsis vietnamensis Fajon & Hiệp) được phát hiện trong thời gian gần đây ở khu vực

huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang thuộc miền bắc Việt Nam (Tên gọi địa phương

là Hoàng đàn vàng Việt Nam, Trắc bách Quản Bạ hoặc cây Ché) Hoàng đàn

là họ có nhiều loài cây có giá trị kinh tế cao và số lượng hiện được tìm thấy trong hoang dã tại Việt Nam còn lại rất ít [13]

Bách vàng được tìm thấy vào tháng 10 năm 1999, và lúc bấy giờ Bách

vàng đã được mô tả như là một chi mới thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae)

và có danh pháp khoa học là Xanthocyparis vietnamensis Fajon & Hiep, có quan hệ họ hàng rất gần với bách Nootka (Callitropsis nootkatensis), là loài

sau đó cũng được chuyển sang chi mới này, việc xử lý này có nhiều luận cứ

ủng hộ, do cả hai loài đều không có quan hệ gì với chi Chamaecyparis, mà cũng không phù hợp khi xếp vào chi Cupressus, mặc dù có nhiều điểm chung

(Farjon & Hiệp N.T và cs, năm 2002)

Little và các cộng sự (2004), trong khi vẫn xác nhận mối quan hệ trên đây, nhưng với các chứng cứ mới, đã chỉ ra rằng tổ hợp danh pháp có sớm

Trang 12

hơn trong chi Callitropsis đã tồn tại, là Callitropsis nootkatensis (D.Don)

Oerst., công bố vào năm 1864 nhưng đã bị các tác giả khác hoặc là bỏ qua hoặc là không nhận ra Vì thế Little và những người khác đã

coi Xanthocyparis là đồng nghĩa của Callitropsis, tên gọi chính xác cho các

loài này theo quy tắc của ICBN khi xử lý một chi khác biệt Tên

gọi Xanthocyparis hiện nay đã được đề xuất để bảo lưu, nhưng điều này chỉ

được quyết định tại Đại hội Thực vật học quốc tế năm 2011, cho đến thời gian

này thì tên gọi chính xác là Callitropsis theo nguyên tắc đặt trước [13]

Bách vàng là loài cây gỗ, không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn

có giá trị kinh tế rất cao Gỗ Bách vàng mềm, rất khó bị mối mọt, ít cong vênh, trước đây Bách vàng đã được bán sang Trung Quốc để làm quan tài quý Cũng như các loài khác trong họ Hoàng đàn, gỗ Bách vàng có vân đẹp, phù hợp cho việc chế tạo đồ mỹ nghệ cao cấp, đặc biệt gỗ Bách vàng có mùi rất thơm, có thể sử dụng làm hương liệu tốt

Do gỗ tốt, có giá trị kinh tế cao nên Bách vàng đã và đang bị khai thác rất mạnh Theo kết quả nghiên cứu số lượng Bách vàng còn lại trong tự nhiên rất ít, chúng chỉ tập trung phân bố ở những đỉnh núi cao từ 1,050m đến 1,330m so với mực nước biển Một số cá thể bị chết tự nhiên, còn một số khác đã và đang bị người dân địa phương khai thác Hơn nữa, dưới tán rừng rất ít gặp các cá thể cây con tái sinh, vì vậy việc bảo tồn loài cây quý hiếm, đặc hữu này sẽ có ý nghĩa rất lớn trong việc phát triển nguồn gen thực vật quý hiếm ở nước ta cũng như góp phần vào việc bảo tồn tính đa dạng thực vật

Hiện nay, tỉnh Cao Bằng đang có nhiều chủ trương, chính sách khuyến khích phát triển sản xuất Lâm nghiệp, trong những năm gần đây có rất nhiều các dự án Lâm nghiệp do Nhà nước đầu tư như dự án trồng rừng 661, 327 v.v…Ngoài ra, Cao Bằng là một trong những tỉnh miền núi với diện tích rừng khá lớn khu vực miền Bắc, đây là địa điểm lý tưởng cho các tổ chức nước

Trang 13

ngoài đầu tư các dự án về Lâm nghiệp, trong đó có một số dự án liên quan đến vấn đề bảo tồn

Do ảnh hưởng của thực trạng du canh du cư, khai thác động thực vật trái phép đã làm cho hệ sinh thái rừng bi xáo trộn, một số loài thực vật đã và đang bị khai thác có nguy cơ bị tuyệt vong cao, trong đó có loài Bách vàng

(Xanthocyparis vietnamensis Fajon & Hiep) [11]

Những nghiên cứu về đa dạng thực vật tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng còn rất ít và những hiểu biết về loài Bách vàng cũng nằm trong tình trạng tương tự Để góp thêm những hiểu biết về mặt khoa học nhằm bảo vệ loài cây quý hiếm, đặc hữu này thì việc nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái học và phân bố của Bách vàng là vấn đề hết sức cấp thiết

Nhằm tạo cơ sở cho một số nghiên cứu và các hoạt động bảo tồn trong tương lai, việc tìm hiểu và nghiên cứu về loài Bách vàng là vấn đề rất quan trọng và cần thiết

Xuất phát từ những lý do đó, tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm phân bố, sinh thái và đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài cây Bách vàng (Xanthocyparis vietnamensis Fajon & Hiep) tại xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng làm cở sở cho việc bảo tồn và phát triển loài”

Trang 14

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu một số đặc điểm phân bố, sinh thái học và đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Bách Vàng làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển loài

3 Mục tiêu nghiên cứu

- Xác định được những địa điểm có sự phân bố của loài Bách vàng tại khu vực nghiên cứu;

- Xác định một số đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Bách vàng;

- Tìm hiểu một số đặc điểm sinh thái học của loài Bách vàng

4 Đối tƣợng nghiên cứu

- Loài cây Bách vàng (Callitropsis vietnamensis Fajon & Hiệp) tại xã Ca

Thành, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng

5 Phạm vi nghiên cứu

- Đề tài tập trung nghiên cứu các đặc điểm phân bố, sinh thái học và tái sinh

tự nhiên của Bách vàng (Callitropsis vietnamensis Fajon & Hiệp) ở các trạng

thái rừng tại xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng

6 Thời gian nghiên cứu

Căn cứ vào quy định của trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên về thời lượng nghiên cứu đề tài, đồng thời do đề tài phải tiến hành thu thập nhiều thông tin và việc theo dõi về đặc điểm vật hậu học cũng như đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái học nên việc thực hiện đề tài tốn khá nhiều thời gian

7 Ý nghĩa thực tiễn

Việc thực hiện đề tài chỉ ra một số đặc điểm sinh vật học, sinh thái học

và tái sinh của Bách vàng, từ đó phục vụ cho các công trình nghiên cứu sau

quả hơn

Trang 15

Bên cạnh đó, trên cơ sở tìm hiểu một số đặc điểm về phân bố của loài, chúng tôi có thể đưa ra những đánh giá tổng quan về thực trạng cũng như các đặc điểm về khu phân bố, tạo cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp cho công tác bảo tồn loài một cách phù hợp và tốt hơn trong tương lai Ngăn chặn thực trạng khai thác trái phép đang đẩy loài đứng trước nguy cơ cao của sự tuyệt chủng hiện nay

Trang 16

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Bách vàng Xanthocyparis là một chi mới được phát hiện lần đầu tiên

gần đây tại Việt Nam tại Khu bảo tồn (KBT) thiên nhiên Bát Đại Sơn, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang Đây là một chi thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae) -một trong 06 họ thuộc lớp Thông (Pinopsida) Trong họ Hoàng đàn hiện tại chỉ có 4 - 5 chi, khi được phát hiện, Bách vàng đã được xếp vào một trong những chi thuộc họ này Theo Bộ Khoa học và Công nghệ (1996), tất cả những loài thuộc họ Hoàng đàn mọc tự nhiên đều được đưa vào sách đỏ Việt Nam (SĐVN)

Phần lớn các chi thuộc họ Hoàng đàn đều có gí trị về mặt kinh tế như

gỗ đẹp, lấy tinh dầu thơm, trồng làm cảnh, đó là các loài cây mà chúng ta vẫn rất thường gặp như Pơmu, Bách xanh, Hoàng đàn rũ, Trong những năm gần đây, có rất nhiều nghiên cứu về đặc điểm sinh thái học của các chi và loài thuộc họ Hoàng đàn, tuy nhiên do mới được phát hiện và khu vực phân bố hẹp, đồng thời chu kỳ ra hoa kết quả của loài kéo dài nên vấn đề nghiên cứu loài cây Bách vàng của các nhà khoa học và sinh thái học còn rất hạn chế và quy mô thực hiện chưa rộng

1.2 Các nghiên cứu trong và ngoài nước về loài Bách vàng

Hoàng đàn là một họ có số lượng loài và chi rất ít nên số lượng các nghiên cứu trong và ngoài nước chưa nhiều Sau hàng loạt các nghiên cứu và phát hiện về chi Bách vàng, các nhà khoa học và nhà nghiên cứu đã tìm thấy tất cả 2 loài thuộc chi này và thống nhất cách đặt tên cho các loài Loài thứ

nhất được tìm thấy ở phía Bắc châu Mỹ với tên gọi là Xanthocyparis

nootkatensis (D.Don) Farjon & Harder (Farjon, 2001; Farjon A., Nguyen Tien Hiep, Harder K., Phan Ke Loc, Averyanov L., 2002), loài thứ 2 được tìm thấy

Trang 17

ở Việt Nam là Xanthocyparis vietnamensis Đây là loài đặc hữu của Việt Nam

được phát hiện tại Hà Giang chính thức vào năm 1999 Sau khi được phát hiện, một số nhà khoa học từ Vương quốc Anh đã đến KBT để nghiên cứu Tại đây, các nhà thực vật học đã công bố thêm một số đặc điểm về loài như: chiều cao của Bách vàng trưởng thành đạt 8 – 10m, đường kính 30 – 35cm, số lượng còn lại tại khu vực tìm thấy loài còn lại rất ít, loài sinh trưởng ở những đỉnh núi cao [11]

Trên thực tế, Bách vàng là một loài mới được phát hiện nên chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu Các nghiên cứu chỉ dừng lại ở mức quan sát thực tế và mô tả về đặc điểm hình thái và đánh giá loài thông qua các nhận định và theo dõi quá trình sinh trưởng và phát triển của loài trong tự nhiên Các nhà thực vật học căn cứ vào số lượng cá thể được tìm thấy và phạm vi phân bố của loài đã xếp Bách vàng vào cấp CR (Farjon, Nguyen Tien Hiep, Harder K., Phan Ke Loc, Averyanov L., 2002) [11]

Trong quá trình nghiên cứu các nhà khoa học cũng đã phát hiện thấy rằng, thành phần loài cây nơi có mặt của loài Bách vàng khá đa dạng và phong phú với sự có mặt của các loài cây lá rộng xen lẫn lá kim, đặc biệt là Bách vàng mọc hỗn giao với các loài cây lá kim Thành phần các loài cây lá rộng cũng khá đa dạng, chủ yếu là các loài cây thuộc họ Dẻ, Đỗ quyên (Vũ Văn Cần, Vũ Văn Dũng, Lê Văn Chẩm (1999); Farjon A., Nguyen Tien Hiep, Harder D.K., Phan Kế Lộc, Averyanov L., 2002; Farjon A., 2002b)

Đến năm 2001, lúc bấy giờ Bách vàng là 1 loài cây mới được phát hiện nên danh pháp khoa học của loài vẫn còn chưa được hoàn toàn thống nhất Tuy nhiên, một số thử nghiệm nhân giống của Công ty Giống cây lâm nghiệp Trung Ương cũng cho thấy rằng, Bách vàng là loài cây có giá trị kinh tế như

gỗ thơm, ít mối mọt và cong vênh, khả năng tái sinh kém và đặc biệt quá trình sinh trưởng rất dài

Trang 18

Nói chung, số lượng các nghiên cứu về loài Bách vàng rất ít và thiếu sát sao nên các biện pháp bảo tồn cũng như sự hiểu biết về tính cần thiết phải bảo vệ

và bảo tồn loài còn rất nhiều hạn chế và ít được chú trọng Trên cơ sở đó, việc đề xuất các nghiên cứu về loài nói chung và đề tài này nói riêng mang tính cần thiết

Nghiên cứu của Tô Văn Thảo năm 2003 “Nghiên cứu về phân bố, sinh

thái, tình trạng bảo tồn tự nhiên (In-situ) của loài Bách vàng (xanthocyparis Vietnamensis Farjon & Hiep) tại khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn, huyện Quản Bạ tỉnh Hà Giang

Khảo sát của Trung tâm Môi trường Lâm nghiệp thuộc Viện Điều tra & Quy hoạch rừng năm 1997 - 1999 Các phát hiện mới của đợt khảo sát của Trung tâm cũng đã cho một số kết quả về đặc điểm sinh vật học, sinh thái học tương tự

Xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình là một địa điểm được cho là có sự xuất hiện của Bách vàng, song thông tin này còn mới mẻ, ít người biết đến Đây là khu vực có phần đông dân số là người dân tộc thiểu số (H’Mông, Dao, Tày) việc canh tác nông nghiệp chủ yếu là đốt nương làm rẫy, du canh du cư nên tình trạng phá rừng diễn ra mạnh

Năm 2011, sau khi phát hiện sự có mặt của Bách vàng tại đây, La Quang Độ và các cộng sự đã và đang tiến hành một số nghiên cứu quy mô nhỏ để đánh giá về Bách vàng và đã phát hiện thấy thêm một số đặc điểm sinh thái học qua việc đánh giá tổng quan về đặc điểm của khu vực phân bố

Trang 19

Nói tóm lại, Ca Thành là khu vực có thể nói là mới lạ về sự xuất hiện của Bách vàng đối với các nhà thực vật học Đây có lẽ là do: Số lượng loài trong tự nhiên ít; nhận thức của người dân về loài còn hạn chế nên việc khai thác tràn lan diễn ra mạnh mẽ làm cho loài Bách vàng không có cơ hội tái sinh và việc phát hiện và tiến hành các nghiên cứu về Bách vàng ở đây bị hạn chế [11]

Thông qua một số quan sát ban đầu, chúng tôi nhận thấy rằng hệ sinh thái rừng tại xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình có độ đa dạng sinh học khá cao với thành phần gồm nhiều loài cây lá rộng và một số loài cây lá kim mọc xen kẽ với Bách vàng Điều này đã góp phần làm đa dạng thêm khu hệ thực vật cho khu vực này, tuy vậy tài nguyên rừng nơi đây đang đứng trước tình trạng bị cạn kiệt và một số loài cây đang đối mặt mới nguy cơ biến mất tại, trong đó điển hình là loài cây Bách vàng

Trang 20

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Nội dung nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, đề tài cần thực hiện một số nội dung chính sau:

2.1.1 Tìm hiểu một số đặc điểm của Bách vàng

+ Đặc điểm hình thái cây trưởng thành (Rễ, thân, lá)

+ Đặc điểm vật hậu (hoa, quả)

+ Đặc điểm sinh thái

2.1.2 Đặc điểm phân bố của Bách vàng

2.1.4 Tìm hiểu đặc điểm tái sinh của cây Bách vàng

Điều tra về hình thái cây tái sinh:

Hình thức tái sinh

Mật độ tái sinh

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp luận trong nghiên cứu

Mỗi loài cây khác nhau có một đặc điểm về sinh vật học, sinh thái học khác nhau Đó là sự thích nghi của chúng đối với môi trường sống, trong những điều kiện hoàn cảnh khác nhau, đã tạo ra các loài cây riêng biệt với

Trang 21

một điều kiện môi trường đặc trưng phù hợp cho loài Vì vậy việc nghiên cứu chuyên sâu một loài cụ thể nào đó muốn đạt được kết quả nghiên cứu một cách chính xác, khách quan và khoa học thì cần đến nơi phân bố của loài để thực hiện việc điều tra, tìm hiểu về loài đó

Trong thực tiễn nghiên cứu từ trước tới nay đã có rất nhiều phương pháp tiếp cận nghiên cứu như: Nghiên cứu tập trung vào cá thể của loài cần nghiên cứu; nghiên cứu theo hướng tập trung vào toàn bộ quần thể; nghiên cứu tập trung hài hòa theo 2 quan điểm trên

Nếu theo hướng nghiên cứu tập trung vào cá thể thì kết quả nghiên cứu

sẽ bị phiếm diện và chắc chắn sẽ không thể đầy đủ được, từ đó dẫn đến việc nghiên cứu và đánh giá không chính xác

Nếu theo hướng tiếp cận nghiên cứu thứ 2 – hướng tập trung vào quần thể loài nghiên cứu – thì dẫn đến việc nghiên cứu mang tính chất tổng quát, không chi tiết và cho kết quả đánh giá sẽ bị sai lệch Một điều hiển nhiên, nếu muốn nghiên cứu một tổng thể của một loài nào đó, thì chắc chắn trước hết phải thực hiện nghiên cứu trên từng cá thể Có như vậy, tính chính xác khi đánh giá quần thể mới mang tính khoa học và độ chính xác cao

Trong nghiên cứu thực vật, cần phải có yếu tố thực tế kết hợp lý thuyết

Đi từ chi tiết đến phức tạp sẽ mang lại một kết quả khách quan và chính xác hơn, điều này đồng nghĩa với việc cần kết hợp và vận dụng hài hòa hai hướng tiếp cận nghiên cứu cá thể và quần thể trong thu thập thông tin nghiên cứu

Trang 22

Hình 2.1 Một số bước nghiên cứu chính

Sơ đồ nghiên cứu tổng quát của đề tài

Một số đặc điểm của Bách vàng

Hình thái

Sinh thái

Tái sinh Bách vàng

Vật hậu

Yếu tố ảnh hưởng

Trang 23

2.2.2 Phương pháp thu thập số liệu

- Thu thập thông tin về đặc điểm sinh thái, phân bố của loài Bách vàng trên thực địa

Để đánh giá tổng quan được sự phân bố và tình trạng Bách vàng tại khu vực nghiên cứu, việc điều tra theo tuyến là một hoạt động đầu tiên chúng tôi

sử dụng trong quá trình thực hiện điều tra tại thực địa Việc tổ chức điều tra cần kết hợp với sự tham gia của cán bộ Lâm nghiệp và người dân địa phương nhằm xác định rõ vị trí phân bố của Bách vàng

Để đưa ra được các đánh giá vì sự phân bố và tái sinh của Bách Vàng tại khu vực nghiên cứu một cách tổng quan Số liệu cụ thể về sự phân bố, vị trí và khu vực phân bố của loài Bách vàng, cần xác định và đo đếm Bách vàng qua các tuyến điều tra, với các chỉ tiêu theo nhất định

- Thu thập các số liệu về các đặc điểm về sinh thái, vật hậu nơi có sự xuất hiện của loài Bách vàng

Biên độ nhiệt qua các thời điểm khác nhau, lượng mưa, ẩm độ tất cả những thông tin này sẽ được kế thừa từ các nghiên cứu có liên quan và được thu thập từ chính quyền địa phương; các chỉ tiêu về hướng phơi, địa điểm chính xác khu vực phân bố Bách Vàng, tổ thành loài cây, xác định các trạng thái rừng, mật độ loài sẽ được trực tiếp thực hiện tại thực địa bằng phương pháp quan sát trực tiếp và sử dụng thiết bị định vị toàn cầu GPS;

Ngoài việc điều tra thực địa, quá trình nghiên cứu sẽ kết hợp thu thập tài liệu từ phía chính quyền địa phương và phỏng vấn thu thập thông tin từ người dân địa phương

- Thu thập thông tin về tái sinh tự nhiên

Việc đánh giá khả năng tái sinh tự nhiên của Bách vàng cần phải dựa trên số liệu tính toán về mật độ cây, phải lập các ô tiêu chuẩn (OTC), trong các OTC tiến thành lập 5 ô dạng bản (ODB) trên tuyến điều tra

Trang 24

Trong quá trình nảy mầm của hạt, sinh trưởng của cây mạ cây con, yếu

tố ánh sáng có sự chi phối rất lớn Đó là cường độ ánh sáng được thể hiện thông qua độ tàn che, do vậy trong quá trình điều tra, việc xác định và đo đếm cây tầng cao là rất quan trọng và xác được định bằng máy đo độ tàn che

- Phương pháp sử dụng câu hỏi phỏng vấn

Bách vàng hiện đang bị người dân khai thác mạnh với trữ lượng lớn, đặc biệt là các cộng đồng địa phương sống gần rừng và cuộc sống chủ yếu phụ thuộc lớn vào việc khai thác tài nguyên rừng Những cộng đồng này sẽ hiểu biết hơn ai hết trong việc ngăn chặn hoặc hạn chế hay bảo tồn loài cây này Do vậy, trong quá trình nghiên cứu, cần thiết phải xem xét đến yếu tố tham gia của người dân địa phương

Nhằm đưa ra được các đề xuất cho việc bảo tồn loài Bách vàng trong tương lai, việc lấy ý kiến người dân là vô cùng quan trọng Để thực hiện được điều này, tôi đã chọn phương pháp sử dụng bộ câu hỏi phỏng vấn thu thập thông tin về các giải pháp bảo tồn loài Bách vàng

2.3 Phương pháp xử lí số liệu

- Cây tái sinh:

Để việc đánh giá được chính xác và tỉ mỉ về đặc điểm hình thái của loài, việc đo đếm số lượng cây tái sinh tự nhiên cần thiết phải chỉ ra nhiều cấp kính khác nhau và chất lượng của cây trên từng cấp kính

- Xác định mật độ

Công thức xác định mật độ như sau:

Trang 25

N n x 10.000

S (cây/ha) (2-1)

Trong đó:

- n: Tổng số cá thể của loài trong các OTC

- S: Tổng diện tích các OTC (ha)

Đất là yếu tố ảnh hưởng lớn tới tái sinh và sinh trưởng của các loài cây, các thông tin cần thu thập về đất bao gồm:

Xác định số cây trung bình theo loài dựa vào công thức:

m

nin

m

1 i

(2-2)

Trong đó:

- n là số cây trung bình theo loài,

- m là tổng số loài điều tra được,

- n%j 5% thì loài j được tham gia vào công thức tổ thành

- n%i < 5% thì loài j không được tham gia vào công thức tổ thành

Trang 26

Trong nghiên cứu này, việc điều tra tổ thành loài cây sẽ được thực hiện theo phương pháp lập ô trên các tuyến điều tra Kích thước ô được lập sẽ là

1000 m2 , trong mỗi ô, thống kê các loài cây, đếm số lượng cây ghi chép vào biểu thống kê đã được chuẩn bị trước [3][9]

- Khu vực phân bố của Bách vàng

Việc xác định chính xác khu phân bố của Bách vàng sẽ căn cứ vào một

số đặc điểm sinh thái học của loài từ các nghiên cứu trước đó và các số liệu điều tra thực tế của các tuyến điều tra và các OTC lập trên các tuyến điều tra

Bằng việc sử dụng bản đồ hiện trạng được thu thập ở chính quyền địa phương, đồng thời kết hợp sử dụng GPS để định vị khu vực có sự xuất hiện của Bách Vàng

Trang 27

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.1 Đặc điểm hình thái

3.1.1 Hình thái thân cây

Thông qua việc đo đếm đường kính thân cây và chiều cao vút ngọn của những cây Bách vàng được tìm thấy, chúng tôi đã xác định được kết quả về đường kính và chiều cao của Bách Vàng như sau:

Bảng 3.1 Hình thái thân cây Bách vàng

Nguồn: Số liệu điều tra thực địa

Qua số liệu trên chúng ta có thể thấy rằng, Bách vàng là một loài cây

gỗ lớn, đường kính lớn nhất tại chiều cao 1.3m đạt 24cm, và đường kính trung bình đạt 12.4cm Cây nhỏ nhất chúng tôi xác định được có đường kính ở mức 4cm

Việc kết luận Bách vàng là loài cây gỗ lớn cũng được dựa vào chiều cao rút ngọn của loài Cũng theo Bảng 3.1 chúng ta có thể thấy rõ, chiều cao rút ngọn lớn nhất đạt 10m và nhỏ nhất là 2m Chiều cao trung bình của những cây Bách vàng được tìm thấy là 6.1m

Với đặc trưng là loài thuộc họ Hoàng đàn, Bách vàng là loài cây thân thẳng, gỗ tròn, những cây mọc ở những nơi gồ ghề hoặc các hốc đá thường tạo cho hình dạng thân Bách vàng trở nên có hình xoắn ốc

Vỏ thân cây dày từ 1.5 – 3cm, bên trong vỏ màu vàng, ngoài màu xám đen; vỏ nứt thành nhiều rãnh nhỏ và dài, có lớp nhựa mỏng và độ dính lớn

Trang 28

Tán lá mọc phẳng, hình trứng,

mọc về nhiều hướng khác nhau, cành

non màu xanh thẫm, khi về già chuyển

thành màu nâu xám giống màu của vỏ

thân cây, vỏ cành cũng trở nên nứt dọc

thành nhiều kẽ nhỏ khác nhau chạy dài

3.1.2 Đặc điểm về hình thái lá

a) Một số đặc điểm tổng quan của các loài thuộc họ Hoàng đàn

Lá biến đổi thường có 3 kiểu trên 1 cây gồm hình dải, hình vảy hay hình mũi mác, lá non có hình dải thường xuất hiện trên cây non hoặc cành non, xếp thành vòng 4, lá đính gần vuông góc với cành; lá trưởng thành hình vảy, mọc đối chéo nhau trên cành con dẹp, tạo thành mặt phẳng; lá chuyển tiếp có hình mũi mác, hình dạng tương tự như lá trưởng thành, tuy nhiên kích thước của lá chuyển tiếp lớn hơn Nón cái gần hình cầu, mọc ở đầu cành, dài

9 -11mm, rộng 10 -12mm, gồm 4- 6 vẩy noãn, vảy noãn thường xếp thành đôi chéo thành hình chữ thập hoặc hình khiên 4-5 góc, mặc ngoài nhãn có mũi nhọn, cong, hạt hình trứng đều, có sẹo ở đáy, mang 2 cánh mỏng, rộng 0.5-1mm, dạng hình vảy, xếp thành 4 dãy, thường 2 lá vảy trong to hơn 2 lá vảy bên Nón cái hình quả trứng thuôn hay hình quả lê, dài 1.2-1.8cm, gồm 6 vảy noãn, vảy noãn dựng đứng, hình bầu dục thuôn, có mũi ở đỉnh và tự mở theo kiểu van Hạt hình trứng dài, có 2 cánh không bằng nhau

Trang 29

Lá non xuất hiện ở thời kỳ mới mọc, lá non mọc vòng trên cành non tròn,

có cạnh, xếp thành vòng 4 chiếc lá trên cùng 1 đốt và gần như vuông góc với cành

Để xác định chiều dài của lá chúng tôi đã tiến hành đo chiều dài 100 lá được chọn ngẫu nhiên theo 2 hướng (chiều ngang và chiều dọc lá) ở 10 cây

mẹ và thu được kết quả sau (bảng 3.2)

Bảng 3.2 Chiều dài của lá trưởng thành

Trang 30

Qua bảng trên chúng tôi đã tính

toán ra được kích thước chiều dài

trung bình của lá đạt 2.7cm và chiều

rộng là 0.8 – 1.0cm, đầu lá nhọn và

kéo dài, mép lá nguyên, mặt trên lá có

màu xanh lục, mặt sau lá có 2 dải lỗ

khí chạy dọc theo chiều dài của lá

Những dải lỗ khí này dần bị thu hẹp

lại và bị che kín bởi gân lá và mép lá,

3 dải này có chiều dài gần bằng nhau Hình 3.2 Lá non Bách vàng

 Lá trưởng thành

Lá trưởng thành hình dẹt, mọc đối

chiếu nhau trên cành dẹt, tạo thành

mặt phẳng và chéo nhau, dài 2 –

3.1.3 Hình thái nón, hạt và các đặc điểm vật hậu học của loài

Kết quả nghiên cứu cho thấy, nón bách vàng đơn tính cùng gốc, nón đực có hình bầu dục, dài 3 – 4mm, rộng 2 – 2.5mm; mọc gần đầu cành hoặc đầu cành, mang 10 – 12 vảy, nhị hình tam giác, đỉnh nhọn, mỗi nhị bên trong mang 2 túi phấn

Trang 31

Nón cái hình cầu, mọc đơn độc ở gần đầu cành, dài 9 – 11mm, khi mở rộng 10 – 12mm, khi non vỏ màu xanh, khi về già chuyển thành màu nâu đỏ, lúc chín vỏ nón hóa gỗ, các vẩy nón thường xếp đôi thành từng đôi chéo hình chữ thập, mặt ngoài hình mác nhọn

Trong quá trình điều tra, chúng tôi không phát hiện thấy sự ra hoa kết quả của Bách vàng Tuy nhiên, theo một số nghiên cứu trước cho thấy mùa ra nón bắt đầu từ tháng 11, nở rộ vào tháng 2 tháng 3 Nón chín có thể rơi vào tháng Giêng và tháng Hai năm sau Nón đực thường mọc lẻ ở đầu cành, không có cuống hoặc cuống rất ngắn, hình bầu dục, lúc đầu màu nâu nhạt, sau

đó chuyển màu nâu thẫm, nón đực mang 10 – 12 vẩy nhị hình tam giác; nón cái hình cầu mọc đơn độc ở nách lá gần đầu cành, khi non có màu xanh, khi

về già có màu nâu đỏ, nón mang tối đa 9 hạt, hạt có cánh Hạt khi phát tán ra ngoài thường khó nảy mầm do điều kiện môi trường không phù hợp và các tác động xấu bên ngoài thường làm ảnh hưởng đến môi trường sống của loài

Vì những lí do đó, việc xác định thời điểm hạt chín để kịp thời thu hạt giống là hết sức quan trọng Bách vàng là loại hạt có dầu - đặc trưng của các loài cây thuộc lớp Thông - nên sau khi thu hạt cần được kiểm tra và tiến hành gieo trồng càng sớm càng tốt, nếu để lâu chất lượng nảy mầm cũng như tái sinh sau này của hạt sẽ bị giảm xuống

Là loài thuộc họ Hoàng đàn nên Bách vàng mang đầy đủ một đặc điểm đặc trưng của họ đó là hạt Bách vàng rất nhỏ, có cánh và nhẹ , 1000 hạt có cân nặng khoảng 1000g

3.1.4 Hình thái rễ cây

Rễ Bách vàng phát triển rất mạnh mẽ, việc bộ rễ phát triển mạnh đồng nghĩa với nhu cầu dinh dưỡng của Bách vàng rất cao và đồng thời để giữ cho cây đứng vững sau này

Trang 32

Đối với những cá thể Bách vàng trưởng thành, bộ rễ rất phát triển, mọc lan tỏa khắp nơi và bám chặt vào các gò đá làm cho Bách vàng có thể đứng vững trong tự nhiên

3.2 Tình hình phân bố và các đặc điểm sinh thái của Bách vàng

3.2.1 Tình hình phân bố của Bách vàng

Trên thực tế, rừng tự nhiên thường có rất nhiều loài cây cùng tồn tại, sinh trưởng và phát triển tại một khu vực nhất định Vì vậy, khi nghiên cứu một loài thực vật nhất định nào đó thì điều cần thiết là phải nghiên cứu thêm

cả mối quan hệ của chúng theo sự phân bố của loài Trong thời gian đầu của tiến trình thực hiện nghiên cứu này, chúng tôi đã tập trung phân tích một số loài thường gặp theo các đai độ cao khác nhau tại khu vực xã Ca Thành

Bách vàng là loài đặc hữu của Việt Nam và lần đầu tiên được phát hiện vào tháng 10 năm 1999, ở phía Tây bắc của huyện Quản Bạ (tỉnh Hà Giang) trên núi đá vôi (Vũ Văn Cần và cộng sự, 1999) Ở Việt Nam chỉ được phát hiện ở xã Cán Tỉ, Bát Đại Sơn và Thanh Vân (Quản Bạ), Sính Lủng, Hố Quáng Phìn (Đồng Văn), Sủng Trà (Mèo Vạc) tỉnh Hà Giang Gần đây, Bách vàng đã được cán bộ trường Đại học Nông Nông Lâm Thái Nguyên phát hiện thấy tại xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng Việc phát hiện sự tồn tại của Bách vàng tại khu vực này có thể nói là một thành công lớn, tạo cơ

sở cho các nhà nghiên cứu cũng như các chương trình, dự án tiếp cận nghiên cứu để từ đó có thể đề xuất được các giải pháp bảo tồn và bảo vệ loài một cách hợp lý

Qua việc tìm hiểu và nghiên cứu tài liệu trước khi tiến hành điều tra, chúng tôi nhận thấy, Bách vàng là một loài cây thuộc họ Hoàng đàn và cũng

là cây lá kim nên chắc chắn rằng vị trí phân bố của loài ở độ cao lớn Trong quá trình nghiên cứu, với sự hỗ trợ của người dân địa phương và cán bộ kiểm

Trang 33

lâm, với thiết bị hỗ trợ định vị GPS và một số dụng cụ có liên quan khác, chúng tôi đã tiến hành điều tra bắt đầu ở độ cao từ 800m trở lên vì đối với độ cao này, xác suất xuất hiện của các loài cây lá kim nói chung và Bách vàng nói riêng là rất lớn

Sau khi phát hiện thấy Bách vàng tại khu vực này, chúng tôi đã thực hiện nghiên cứu này và trong quá trình thực hiện một số hoạt động điều tra, dưới sự hỗ trợ của thiết bị định vị GPS, bản đồ hiện trạng cũng như người dân địa phương chúng tôi đã xác định được chính xác vị trí của khu phân bố Bách vàng Tọa độ GPS trung tâm của khu phân bố của Bách vàng thu được như sau: độ cao trên 1.300m, 02 đỉnh núi thuộc xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng

Khu vực phát hiện có Bách vàng nằm khá xa so với địa bàn khu dân cư

và có nhiều núi đá vôi xen lẫn núi đất, tuy nhiên tài nguyên rừng nơi đây đang

bị đe dọa, tiếp tục đối mặt với nguy cơ bị khai thác cạn kiệt bởi người dân địa phương

Xã Ca Thành hiện đang bị ảnh hưởng nặng nề của tình trạng khai thác trái phép của người dân địa phương nên số lượng cây trưởng thành được tìm thấy và còn sót lại không nhiều Đây chính là nguyên nhân gây cản trở đến quá trình tái sinh và phát tán hạt giống của Bách vàng nên trong quá trình điều tra chúng tôi cũng phát hiện thấy số lượng cây tái sinh rất ít

Qua việc xác định vị trí chính xác của loài Bách vàng, chúng tôi nhận thấy rằng, Bách vàng phân bố ở độ cao lớn, thể hiện rõ một trong những đặc điểm về phân bố của các loài cây lá kim nói chung và của họ Hoàng đàn nói riêng, đó là, các loài cây này chỉ phân bố trên các đỉnh núi hoặc gần đỉnh núi Điều này đồng nghĩa với phạm vi phân bố của loài đã và đang bị thu hẹp dần,

sự sống của loài đang gặp nhiều cản trở về mặt tự nhiên và đe dọa bởi yếu tố

Trang 34

con người Điều này càng cho thấy tầm quan trọng và tính cấp thiết của việc tim ra các giải pháp bảo tồn loài cho khu vực xã Ca Thành, một trong những vùng mà hiện nay, Bách vàng – loài có số lượng hiếm hoi – đang đối mặt với nguy cơ cao về sự diệt vong tại đây

3.2.2 Một số đặc điểm sinh thái của Bách Vàng

Môi trường sống bao gồm nhiều yếu tố (khí hậu, đất đai, sinh vật) chúng luôn tác động đồng thời tạo thành một tổ hợp sinh thái có ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh trưởng và phát triển của thực vật Mỗi vùng địa lý khác nhau có một điều kiện sinh thái nhất định, đặc điểm này có liên quan tới sự phân bố của các loài thực vật nói chung

Quá trình tồn tại, sinh trưởng và phát triển của Bách vàng có sự phụ thuộc lớn và chịu sự chi phối của môi trường xung quanh Đó là điều kiện về môi trường vô sinh như đất, nước, khí hậu, điều kiện lập địa, thổ nhưỡng, v.v Ngoài ra, sự tồn tại của Bách vàng cũng phụ thuộc vào các mối quan hệ tương tác với các loài thực vật khác Nếu thiếu một trong số các nhân tố có thể gây ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của loài, làm cho loài không phát triển được, sức chống chịu kém, thậm chí có thể bị diệt vong Sau đây là một số yếu tố chính về ngoại cảnh có ảnh hưởng đến Bách vàng, gồm có:

- Đặc điểm đất đai

Kiểu địa hình núi trung bình, đây là kiểu địa hình phổ biến nhất chiếm hầu hết diện tích đất rừng tại xã Ca Thành Do địa hình bị chia cắt mạnh, tại đây có những đỉnh núi cao, sườn dốc của các đỉnh núi đứng, khe suối hình thành sâu, hẹp, rừng ở đây có trữ lượng khá cao Theo quan sát, chúng tôi nhận định đây là khu vực xưa kia có độ đa dạng loài thực vật khá cao, một trong những đặc điểm đặc trưng cho vùng núi đá vôi khu vực Bắc Biệt Nam

Trang 35

Tuy nhiên, do cường độ khai thác của người dân diễn ra mạnh mẽ nên hệ sinh thái nơi đây không còn trữ lượng lớn như trước

Trong quá trình điều tra tại thực địa, chúng tôi đã tiến hành xác định đặc điểm về đất đai bằng việc xác định các tầng đất, kết quả thu được cho thấy đất tại khu vực có Bách vàng chủ yếu là đất phong hóa từ đá vôi nên độ

PH khá cao Theo tài liệu khảo sát về điều kiện đất đai của huyện Nguyên Bình cho thấy, độ PH của đất tại xã Ca thành đạt 6,5 – 7, do vậy đây là loại đất có độ PH đạt mức trung tính Đất có màu nâu đen, loại đất này chủ yếu phân bố ở độ cao từ 800 – 900m so với mực nước biển Cũng theo tài liệu này kết hợp với việc xác định tính chất đất bằng phương pháp vật lí trực tiếp tại thực địa chúng tôi còn phát hiện thấy, đất tại khu vực điều tra có độ xốp cao

Một số đặc điểm quan trọng của đất tại khu vực nghiên cứu như sau: Nhóm đất feralit màu nâu đỏ trên núi đá vôi và những nơi dốc tụ chân núi đá: Loại đất này thường nằm kẹp giữa những dãy núi đá vôi, trên đất thường xuất hiện nhiều đá lộ đầu, nhưng đất có độ phì nhiêu cao Theo kinh nghiệm đánh giá trực quan chúng tôi thấy rằng, đất có thành phần cơ giới nhẹ, hơi kiềm tính độ PH khá cao Tầng B có màu đỏ tươi, tơi xốp dễ nhận biết Do địa hình dốc, mặt khác mặt khác trong những năm gần đây khu vực rừng ở đây được bảo vệ khá tốt nên người dân vẫn chưa canh tác các loại cây nông nghiệp tại khu vực này

Tỷ lệ đá lộ đầu lớn, đất ở đây chỉ có tồn tại ở các hốc và khe đá; đất mầu nâu đen, tơi xốp, rất nhiều rễ cây (ớ các cây già khi cây đổ toàn bộ rễ bật lên kéo theo hốc đất lên theo)

Theo Hà Quang Khải (1999) về việc đánh giá hàm lượng mùn có trong đất, nếu hàm lượng mùn trong đất < 1% thì đây là đất nghèo mùn, đất nghèo mùn là đất có hàm lượng mùn đạt > 8% Cũng theo tài liệu khảo sát của

Trang 36

huyện Nguyên Bình thì đất ở xã Ca Thành có hàm lượng mùn cao (đạt từ 8% trở lên), vì vậy hàm lượng mùn ở đây có thể nói là giàu mùn [6]

Như vậy, có thể tóm tắt được một số đặc điểm về thổ nhưỡng phù hợp với sự sinh trưởng của Bách vàng như sau:

Ngày nay, khi diễn biến khí hậu ngày càng trở nên phưc tạp hơn, các yếu tố khí hậu cũng thay đổi thất thường, các loài thực vật trên cơ sở đó cũng phải dần thích nghi Do vậy, thông qua việc tìm hiểu các đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của loài Bách vàng và đặc điểm về thời tiết tại khu vực xã

Ca Thành, chúng tôi làm cơ sở cho việc dự đoán một số đặc điểm vật hậu học

có thể xẩy ra trong tương lai đối với loài Mặt khác, việc đề xuất các giải pháp bảo tồn loài tại khu vực này không thể thiếu những căn cứ quan trọng về đặc điểm khí hậu như biết được thời kỳ ra hoa, kết quả để thu hạt làm nguồn giống hoặc có thể điều chỉnh các yếu tố môi trường xung quanh trong quá trình gây trồng một cách phù hợp nhất

Trang 37

Quá trình thực hiện nghiên cứu này tại xã Ca Thành, chúng tôi đã tiến hành tìm hiểu một số đặc điểm có liên quan đến khí hậu thông qua phỏng vấn cán bộ kiểm lâm và chính quyền địa phương và đạt được một số kết quả như sau:

Ca Thành là khu vực thuộc vùng khí hậu á nhiệt đới gió mùa, nơi đây thuộc khí hậu vùng cao phía bắc Việt Nam

Hàng năm có 2 mùa rõ rệt, mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10, mùa khô

từ tháng 11 và kéo dài đến tháng 3 năm sau

Lượng mưa trung bình năm > 2000mm, tập trung từ tháng 4 – đến tháng 10 hàng năm

Độ ẩm không khí cao nhất là 87%, trung bình độ ẩm không khí là 81% Nhiệt độ trung bình tháng cao nhất 330C, tháng thấp nhất 230C

Những số liệu trên đây cho thấy các chỉ số sinh thái về ẩm độ, nhiệt độ không khí, lượng mưa phù hợp đối với sự sinh trưởng của Bách vàng Đây là những yếu tố quan trọng trong việc xác định vị trí phân bố của loài trong các nghiên trong tương lai trên những cơ này

- Độ cao, hướng phơi

Độ cao và hướng phơi phản ánh sự ảnh hưởng của nhiệt độ, ẩm độ và ánh sáng đối với sự sinh trưởng và phát triển của loài Bách vàng Kết quả điều tra thể hiện khá rõ nét về sự ảnh hưởng của độ cao và hướng phơi đến loài Bách vàng Các số liệu về số lượng Bách vàng được tìm thấy tại xã Ca Thành cho thấy, trên 08 tuyến điều tra không phải tuyến nào cũng có, mặc dù tất cả Bách vàng đều được tìm thấy ở độ cao gần như nhau (trên 1.200m), điều này chứng tỏ sự tái sinh của Bách vàng còn phụ thuộc vào hướng phơi Chúng tôi chỉ tìm thấy sự xuất hiện của Bách vàng chủ yếu ở các hướng Tây – Nam, Đông – Nam Trong điều kiện sống khắc nghiệt, tuy số lượng ít

Định dạng
Số trang	75
Dung lượng	817,76 KB