Tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 Trung học Phổ thông tỉnh Lạng Sơn

3 Bài soạn: Tiết 43 – Bài 37: Địa lí các ngành giao thông vận tải 4 Phiếu thăm dò ý kiến: Về việc tích hợp kiến thức địa lí địa phương vào dạy học địa lí lớp 10 THPT dành cho các giao v

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM



HOÀNG THỊ THIÊM

TÍCH HỢP KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG

VÀO DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH LẠNG SƠN

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Địa lí

Mã số: 60 140 111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Đinh Trung Quỳnh

Thái Nguyên - 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn này hoàn toàn trung thực và chƣa đƣợc sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Thái Nguyên, tháng 05 năm 2013

Học viên

Hoàng Thị Thiêm

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo Tiến sĩ Đinh Trung Quỳnh đã tận tình chỉ bảo em trong quá trình thực hiện luận văn

Em cũng xin chân thành cảm ơn các cơ quan ban ngành, các trường phổ thông tỉnh Lạng Sơn đã tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình thu thập tài liệu và khảo sát thực tế, thực nghiệm sư phạm để thực hiện luận văn

Trong quá trình thực hiện viết luận văn em đã cố gắng hoàn thiện nhưng sẽ không tránh khỏi thiếu sót Rất mong được sự góp ý, trao đổi của các nhà khoa học, các thầy cô giáo và các anh chị em học viên để luận văn được hoàn thiện

Em xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 05 năm 2013

Học viên

Hoàng Thị Thiêm

MỤC LỤC

Trang

Trang bìa phụ i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục iv

Danh mục các từ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục phụ lục vii

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 7

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÍCH HỢP KIẾN THỨC ĐỊA LÝ ĐỊA PHƯƠNG VÀO DẠY HỌC ĐỊA LÝ LỚP 10 TỈNH LẠNG SƠN 7

1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn 7

1.1 Cơ sở lí luận 1.1.1.Vai trò của kiến thức địa lý địa phương 7

1.1.2 Kiến thức địa lý địa phương trong chương trình địa lý ở phổ thông 8

1.2 Thực trạng kiến thức địa lý địa phương của giáo viên và học sinh ở trường phổ thông tỉnh Lạng Sơn 10

Chương 2 TÍCH HỢP KIẾN THỨC ĐỊA LÝ ĐỊA PHƯƠNG VÀO DẠY HỌC ĐỊA LÝ LỚP 10 THPT TỈNH LẠNG SƠN 21

2.1 Hệ thống kiến thức địa lý lớp 10 THPT 21

2.2 Hình thành khái niệm địa lý chung cho học sinh lớp 10 THPT 24

2.3 Tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lí lớp 10 THPT 29

2.3.1.Khái quát về tích hợp kiến thức vào dạy học và tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 29

2.3.2 Định hướng một số nguyên tắc chung để tích hợp 33

2.4 Một số kiến thức địa lý đặc trưng của tỉnh Lạng Sơn và việc tích hợp vào dạy học địa lý lớp 10 trong tỉnh 38

2.4.1 Kiến thức địa lý đặc trưng tỉnh Lạng Sơn: Nội dung và nguồn tài

liệu tham khảo 38

2.4.2 Định hướng một số nội dung và phương pháp dạy học để tích hợp kiến thức địa lý tỉnh Lạng Sơn vào dạy học địa lí lớp 10 54

2.4.3.Thí dụ về tích hợp kiến thức ĐLĐP tỉnh Lạng Sơn vào dạy học địa lý lớp 10 ở một số trường THPT của một số huyện trong tỉnh 78

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 82

3.1 Mục đích, nhiệm vụ, nguyên tắc của thực nghiệm sư phạm 82

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 82

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 82

3.1.3 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm sư phạm 82

3.2 Tổ chức thực nghiệm dạy học 83

3.2.1 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 83

3.2.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 83

3.2.3 Tiêu chí đánh giá, xếp loại 85

3.2.4.Cách xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm 85

3.3 Phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 86

3.3.1 Phân tích diễn biến các giờ dạy và kết quả các bài kiểm tra lần 1 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, Bài 15: “Thuỷ quyển Một số nhân tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông Một số sông lớn trên thế giới” 86

3.3.2 Phân tích diễn biến các giờ dạy và kết quả các bài kiểm tra lần 2 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng Bài 24 “Phân bố dân cư, các loại hình quần cư Đô thị hoá” 92

3.3.3 Phân tích diễn biến các giờ dạy và kết quả các bài kiểm tra lần 3 của lớp thực nghiệm và đối chứng bài 37: “Địa lí các ngành giao thông vận tải” 98

3.4 Đáng giá chung về thực nghiệm sư phạm 104

KẾT LUẬN 107

TÀI LIỆU THAM KHẢO 109 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Tổng hợp kết quả khảo sát thực trạng nắm kiến thức địa lí địa

phương lớp 10 của học sinh phổ thông tỉnh Lạng Sơn 15

Bảng 1.2 Tổng hợp kết quả khảo sát thực trạng nắm kiến thức địa lí địa phương lớp 11 của học sinh phổ thông tỉnh Lạng Sơn 17

Bảng 1.3 Tổng hợp kết quả khảo sát thực trạng nắm kiến thức địa lí địa phương lớp 12 của học sinh phổ thông tỉnh Lạng Sơn 18

Bảng 1.4: Tổng hợp kết quả thăm dò tình hình sử dụng kiến thức địa lí địa phương vào dạy học địa lí lớp 10 ở các trường THPT tỉnh Lạng Sơn 19

Bảng 3.1 Danh sách các trường và giáo viên tham gia TNSP 84

Bảng 3.2: Danh sách các lớp và số lượng học sinh tham gia thực nghiệm 84

Bảng 3.3 Thống kê số lượng học sinh trả lời đúng bài kiểm tra 15 phút 87

số 1 giữa lớp thực nghiệm và đối chứng 87

Bảng 3.4 So sánh kết quả kiểm tra lần 1 lớp thực nghiệm và đối chứng 89

Bảng 3.5 Kết quả kiểm tra lần 1 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 90

Bảng 3.6 Thống kê số lượng học sinh trả lời đúng bài kiểm tra 15 phút số 2 giữa lớp thực nghiệm và đối chứng 93

Bảng 3.7 So sánh kết quả kiểm tra lần 2 lớp thực nghiệm và đối chứng 94

Bảng 3.8 Chất lượng kiểm tra lần 2 của lớp thực nghiệm và đối chứng 96

Bảng 3.9 Thống kê số lượng học sinh trả lời đúng bài kiểm tra 15 phút số 3 giữa lớp thực nghiệm và đối chứng 99

Bảng 3.10 So sánh kết quả lớp thực nghiệm và lớp đối chứng lần 3 101

Bảng 3.12 Tổng hợp kết quả qua 3 lần kiểm tra 105

3 Bài soạn: Tiết 43 – Bài 37: Địa lí các ngành giao thông vận tải

4 Phiếu thăm dò ý kiến: Về việc tích hợp kiến thức địa lí địa phương

vào dạy học địa lí lớp 10 THPT (dành cho các giao viên THPT)

5 Phiếu khảo sát 1: Về thực trạng hiểu biết kiến thức địa lí địa phương

của học sinh lớp 10 THPT tỉnh Lạng Sơn

6 Phiếu khảo sát 2: Về thực trạng hiểu biết kiến thức địa lí địa phương

của học sinh lớp 11 THPT tỉnh Lạng Sơn

7 Phiếu khảo sát 3: Về thực trạng hiểu biết kiến thức địa lí địa phương

của học sinh lớp 12 THPT tỉnh Lạng Sơn

8 Phiếu khảo sát kết quả học tập lần 1: Bài 15 Thuỷ quyển Các nhân tố

ảnh hưởng tới chế độ nước sông

9 Phiếu khảo sát kết quả học tập lần 2: Bài 24 Phân bố dân cư Các loại

hình quần cư Đô thị hoá

10 Phiếu khảo sát kết quả học tập lần 3: Bài 37 Địa lí các ngành giao

thông vận tải

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Địa lý địa phương (Tỉnh, thành phố, quê hương của học sinh) là bộ phận quan trọng và có liên quan mật thiết với địa lý tổ quốc và các vùng lãnh thổ Kiến thức địa lý địa phương, tỉnh, huyện, xã, khu phố vv, có vai trò rất quan trọng đối với học sinh:

Là một trong những cơ sở tạo nên sự hiểu biết về thiên nhiên, kinh tế, con người của quê hương Qua đó tăng cường tình yêu quê hương xứ sở của mình như nhà văn Xô Viết vĩ đại I Erenbuar đã nói “Tình yêu quê hương đất nước phải được bắt nguồn từ tình yêu đối với sự vật, hiện tượng gần gũi, thân quen nơi xóm, làng của mình và chúng ta chỉ thực sự yêu chúng khi hiểu biết sâu sắc về chúng”

Là nguồn kiến thức để hiểu và nắm chắc kiến thức địa lý đại cương, địa

lý thế giới và địa lý tổ quốc thông qua những kiến thức thực tế

Tuy vậy việc dạy và học Địa lí địa phương (ĐLĐP) ở trường phổ thông còn một số hạn chế Bố chí thời lượng còn rất ít: chỉ gồm có 6 tiết trong toàn

bộ chương trình địa lí ở trường phổ thông: Bài 44 (Địa lý lớp 8), Bài 41,42,43 (Địa lý lớp 9), Bài 44,45 (Địa lý lớp 12)

Kiến thức ĐLĐP rất phong phú và thiết thực đối với đời sống của học sinh nhưng do hạn chế về năng lực, phương tiện dạy học nên kiến thức ĐLĐP của học sinh rất nghèo nàn Do đó cần phải tìm ra các hình thức biện pháp để tăng cường, bổ sung kiến thức ĐLĐP cho học sinh Một trong các biện pháp mang lại hiệu quả cao đó là tích hợp kiến thức ĐLĐP trong quá trình dạy học địa lý lớp 10

Tình hình dạy và học kiến thức ĐLĐP ở các trường THPT của tỉnh Lạng Sơn

còn nhiều hạn chế vì vậy tôi chọn đề tài: “Tích hợp kiến thức địa lí địa

phương vào dạy học địa lí lớp 10 THPT tỉnh Lạng Sơn”

Tác giả của đề tài này mong muốn nghiên cứu hình thức tích hợp kiến thức địa lí địa phương vào dạy học địa lí lớp 10 Qua đó bổ sung và làm phong phú hơn kiến thức địa lí quê hương cho học sinh những công dân tương lai của tỉnh

Đây sẽ là công việc thiết thực cho bản thân trong quá trình dạy học địa lí lớp 10 và là tài liệu tham khảo bổ ích cho giáo viên địa lý trong tỉnh nói riêng và giáo viên địa lý nói chung

- Góp phần giáo dục tình yêu quê hương, đất nước cho học sinh trong tỉnh

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Trình bày đặc điểm kiến thức địa lí 10 và con đường hình thành kiến thức cho học sinh

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tích hợp kiến thức ĐLĐP vào dạy học địa lí 10 THPT tỉnh Lạng Sơn

- Đưa ra một số định hướng và phương pháp tích hợp kiến thức ĐLĐP tỉnh Lạng Sơn vào dạy học địa lí lớp 10 để chứng minh cho lí thuyết của đề tài

- Tư vấn và lấy một số ví dụ tích hợp kiến thức ĐLĐP cho giáo viên các trường phổ thông ở các huyện trong tỉnh

- Thăm dò ý kiến và thực nghiệm sư phạm để xác định kết quả nghiên cứu của

đề tài

4 Giới hạn nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu tích hợp kiến thức ĐLĐP vào dạy học địa lý lớp 10 ở trường

THPT tỉnh Lạng Sơn

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập tài liệu

Tài liệu thu thập bao gồm sách báo, tạp chí chuyên ngành, các báo cáo khoa học, các đề tài nghiên cứu, các trang web cung cấp thông tin có liên quan đến

đề tài, chú ý đến các tài liệu, tác giả đã chọn lọc thông tin có tính chân thực cao, để đảm bảo tính khoa học, tính sư phạm của đề tài, chú ý đến các tài liệu liên quan đến ĐLĐP của Lạng Sơn Sau đó sắp xếp các nội dung thông tin thu thập được sao cho phù hợp, với nội dung nghiên cứu của đề tài

- Phương pháp điều tra, khảo sát

Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả đã đi khảo sát điều tra thực tế dạy và học ĐLĐP ở các trường THPT của tỉnh Lạng Sơn Dự giờ một số giáo viên đang giảng dạy địa lý lớp 10 trong tỉnh Phỏng vấn, phát phiếu điều tra cho học sinh và giáo viên Từ đó có cơ sở để rút ra nhận xét chính xác, khách quan của việc dạy và học địa lý địa phương, đồng thời đưa ra những kiến nghị cần thiết, giúp cho việc giảng dạy và học tập môn địa lý, trong đó có việc tích hợp kiến thức ĐLĐP vào dạy học địa lí tại các trường THPT trong tỉnh

- Phương pháp phân tích hệ thống

Để đảm bảo tính khoa học và tính sư phạm của đề tài, trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài tác giả đã xem xét, phân tích các đối tượng nghiên cứu trong một hệ thống hoàn chỉnh Cụ thể, tác giả đã nghiên cứu việc dạy học ĐLĐP trong mối quan hệ qua lại đa chiều đó là: mối quan hệ với toàn bộ chương trình địa lý phổ thông, mối quan hệ với mục tiêu giáo dục phổ thông nói chung Hay như khi xem xét thực trạng giảng dạy và học tập địa lý địa phương ở các trường phổ thông hiện nay cần nhìn nhận từ cả phía giáo viên và học sinh trên nhiều phương diện: nội dung kiến thức, phương pháp, phương tiện giáo viên sử dụng và nhu cầu nhận thức của học sinh Từ đó rút ra những kết luận khách quan, chính xác về vấn đề đưa ra

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khoa học, thực tiễn

và khả thi của đề tài Phân tích các kết quả thực nghiệm thu được, rút ra những nhận định khách quan về tính khả thi của đề tài và từ đó đưa ra một số đề xuất dạy học ĐLĐP trong chương trình địa lí ở phổ thông Lạng Sơn nói chung và việc làm phong phú kiến thức này thông qua việc tích hợp địa lí trong quá trình dạy môn địa lí lớp 10

- Phương pháp thống kê toán học

Phương pháp này được sử dụng sau khi điều tra, khảo sát thực trạng dạy

và học địa lý địa phương ở một số trường trong tỉnh Các số liệu là cơ sở thực tiễn của đề tài, từ đó có những nhận xét khách quan về việc dạy và học bộ môn, ngoài ra còn làm minh chứng cho cơ sở lí luận của việc tích hợp kiến thức địa

lý địa phương vào giảng dạy ở lớp 10 Phương pháp này còn sử dụng để xử lí

số liệu sau khi tiến hành thực nghiệm sự phạm Kết quả thu được nhằm đánh giá tính khả thi của đề tài, đồng thời là căn cứ khoa học để xác định xu hướng phát triển của đối tượng và đề xuất những biện pháp thực hiện kết quả tốt hơn

6 Lịch sử nghiên cứu

Trên thế giới, nhiều nước rất coi trọng việc nghiên cứu và giảng dạy ĐLĐP trong nhà trường phổ thông Bởi vì, những kiến thức về ĐLĐP là cơ sở cho hoạch định chính sách phát triển kinh tế xã hội của từng địa phương, những tri thức đó còn được vào giảng dạy và học tập trong nhà trường Vì thế mỗi địa phương đều có những công trình điều tra, nghiên cứu tổng hợp hoạc điều tra đánh giá các điều kiện tự nhiên, các nguồn tài nguyên của địa phương Tùy từng mục đích, quy mô dạy và học khác nhau, người ta tiến hành biên soạn những giáo trình, tài liệu cụ thể để phục vụ giảng dạy bộ môn

Việc dạy học ĐLĐP ở Liên Xô (cũ) và các nước Đông Âu cũng đã được chú trọng nghiên cứu cả về lí luận và thực tiễn Tổng kết vấn đề này, K.F.Stroev

(1974) khẳng định: Tài liệu địa lý địa phương là cơ sở tốt nhất để hình thành biểu tượng, khái niệm địa lý cho học sinh và minh họa cho các bài giảng địa lý ĐLĐP là môi trường tốt nhất để HS có thể vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn sinh động ở nơi các em sinh sống

Ở nhiều nước, kiến thức ĐLĐP chiếm tỉ lệ không nhỏ trong chương trình Ở nước ta, Địa lý địa phương trong chương trình phổ thông là địa lý các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương Tài liệu được phổ biến rộng rãi và được đánh giá là đáp ứng tốt yêu cầu học tập của Địa lý địa phương trong nhà trường

hiện nay là bộ sách “Địa lý các tỉnh thành phố Việt Nam” gồm 5 tập do

PGS.TS Lê Thông chủ biên (nxb Giáo dục, năm 2000) Để đáp ứng yêu cầu đưa kiến thức ĐLĐP vào trong dạy học môn Địa lý ở các trường phổ thông, các tỉnh cũng đã chủ động tổ chức nghiên cứu và biên soạn tài liệu ĐLĐP dùng riêng cho tỉnh mình như: Địa lý - Lịch sử tỉnh Cao Bằng, Địa lý tỉnh Thái Nguyên, Địa lý tỉnh Hòa Bình, Địa lý thành phố Hà Nội…

Những công trình bàn về nghiên cứu và giảng dạy địa lý địa phương tiêu biểu nhất là 2 tập “Phương pháp nghiên cứu và giảng dạy ĐLĐP GS Lê Bá Thảo (1967), ngoài ra còn có các cuốn: “Địa lý địa phương (1999) của PGS.PTS Lê Huỳnh và PGS.TS Nguyễn Minh Tuệ biên soạn, cuốn “Địa lý địa phương trong nhà trường phổ thông” tài liệu bồi dưỡng giáo viên thường xuyên chu kì 1992-1996 cho giáo viên phổ thông của Bộ giáo dục và đào tạo (1994); giáo trình “Giáo dục dân số - môi trường và giảng dạy địa lý địa phương” do PGS.TS Lê Huỳnh chủ biên năm (NXB Sư phạm I Hà Nội- 2005); cuốn “Một

số vấn đề trong dạy học địa lý ở trường phổ thông” – Chương 5: Vấn đề giảng dạy ĐLĐP ở trường phổ thông (Tr.165 – 218) của PGS.TS Nguyễn Trọng Phúc…

Từ những điều trình bày ở trên và tầm quan trọng của kiến thức ĐLĐP đối với việc dạy và học môn địa lý ở trường phổ thông, đặc biệt với tỉnh Lạng Sơn là một tỉnh miền núi có đường biên giới với Trung Quốc dài 253km với

điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội đa dạng, phong phú, thì tích hợp kiến thức ĐLĐP tỉnh Lạng Sơn vào dạy học địa lý lớp 10 là điều thật sự cần thiết Việc làm này sẽ đạt được nhiều mục tiêu một lúc cho công tác giáo dục của tỉnh, đặc biệt là tình yêu quê hương cho học sinh nơi biên giới phía đầu của

tổ quốc

7 Những đóng góp của luận văn

- Đề tài đã xây dựng trên cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc tích hợp địa

lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 trường THPT nói chung

- Đưa ra một số định hướng và phương pháp để tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10

- Thiết kế một số giáo án có sự tích hợp địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 THPT tỉnh Lạng Sơn

- Tư vấn và đưa ra một số ví dụ tích hợp kiến thức ĐLĐP vào dạy học địa lí lớp

10 ở các huyện của tỉnh Lạng Sơn

8 Cấu trúc luận

Luận văn gồm 3 chương

- Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tích hợp kiến thức địa lí địa phương vào dạy học địa lí lớp 10 THPT tỉnh Lạng Sơn

- Chương 2: Tích hợp kiến thức địa lí địa phương vào dạy học địa lí lớp 10 THPT tỉnh Lạng Sơn

- Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÍCH HỢP KIẾN THỨC

ĐỊA LÝ ĐỊA PHƯƠNG VÀO DẠY HỌC ĐỊA LÝ

LỚP 10 TỈNH LẠNG SƠN

1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Vai trò của kiến thức địa lý địa phương

Kiến thức địa lý địa phương trong chương trình ở trường phổ thông nước

ta là kiến thức địa lý tỉnh (thành phố) Vì vậy, việc nắm những kiến thức cơ bản

về Địa lý quê hương mình sẽ tạo cho các em có khả năng nhận biết, giải thích và phân tích được các hiện tượng Địa lý diễn ra ngay tại địa phương

và góp phần bổ sung, nâng cao kiến thức địa lý tổ quốc và các kiến thức địa

lý đại cương và thế giới Thông qua việc học tập, khảo sát nghiên cứu ĐLĐP học sinh hiểu rõ thực tế địa phương (thuận lợi, khó khăn) và có ý thức tham gia cải tạo, xây dựng địa phương từ đó bồi dưỡng tình cảm tốt đẹp với quê hương đất nước

Địa lý địa phương là một bộ phận và có liên quan mật thiết của địa lý Tổ quốc và các vùng lãnh thổ nên kiến thức địa lý địa phương có vai trò là cơ sở

để học sinh nắm kiến thức địa lý nói chung, nhất là địa lý đại cương và địa lý tổ quốc Ngược lại việc tích hợp kiến thức ĐLĐP vào trong dạy học địa lý phổ thông có tác dụng bổ sung kiến thức ĐLĐP cho các em, từ đó bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước trong mỗi con người

Kiến thức ĐLĐP là kiến thức về các sự vật, hiện tượng hết sức gần gũi, thân quen mà học sinh nhìn thấy hàng ngày, nó tạo điều kiện thuận lợi để hình

thành biểu tượng địa lý cho học sinh Các biểu tượng địa lý là cơ sở để tạo ra khái niệm địa lý, vì nó phản ánh được những thuộc tính của khái niệm địa lý tương ứng Biểu tượng về các sự vật, hiện tượng càng sáng và càng đầy đủ thì việc nhận thức càng đạt hiệu quả cao Chính quá trình nhận thức dựa trên hiểu biết ĐLĐP làm cho học sinh hứng thú học tập, qua đó tạo niềm tin trong học tập môn địa lý, đây là động lực quan trọng giúp nâng cao chất lượng dạy và học địa lý

Đồng thời, khi giáo viên biết lồng ghép, tích hợp kiến thức ĐLĐP vào bài giảng địa lý sẽ gây được hứng thú và tính tự giác, tích cực học tập của các

em Những kiến thức ĐLĐP mà nhà trường trang bị cho học sinh phải có giá trị thực tiễn để học sinh có khả năng ứng dụng được những kiến thức ấy vào công việc lao động sản xuất tại địa phương, tham gia cải tạo xây dựng quê hương giàu đẹp

1.1.2 Kiến thức địa lý địa phương trong chương trình địa lý ở phổ thông

Địa lý địa phương (Tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương) là bộ phận quan trọng và có liên quan mật thiết với địa lý tổ quốc và các vùng lãnh thổ Trong đó kiến thức địa lý địa phương, tỉnh, huyện, xã, khu phố… có vai trò rất quan trọng đối với học sinh

Ở nước ta, chương trình môn Địa lý ở phổ thông được xây dựng theo kiểu đồng tâm nâng cao dần từ THCS lên THPT Học sinh được trang bị kiến thức về địa lý đại cương, địa lý thế giới và địa lý Việt Nam (bao gồm địa lý tự nhiên và địa lý kinh tế xã hội) với mức độ và phương pháp khác nhau Địa lý đại cương được học ở các lớp đầu cấp (lớp 6 THCS, lớp 10 THPT) làm cơ sở tiếp thu các giáo trình địa lý khác nhau, tuy nhiên nó vẫn tiếp tục học ở các lớp tiếp theo, xen kẽ với các địa lý các Châu Lục và địa lý Việt Nam

Phần địa lý Việt Nam được dạy tương đối hoàn chỉnh ở bậc THCS (cuối lớp 8

và lớp 9) bao gồm địa lý tự nhiên và Địa lý kinh tế xã hội, học sinh được trang

bị kiến thức khá đầy đủ về Địa lý Tổ Quốc để chuẩn bị tiếp thu những kiến

thức sâu sắc hơn, toàn diện hơn ở lớp 12 THPT

Trong chương trình Địa lý phổ thông, vị trí kiến thức địa lý địa phương trong nhà trường phổ thông được cụ thể hóa trong phân phối chương trình môn Địa lý ở từng cấp học riêng: Trung học cơ sở và trung học phổ thông Nội dung tìm hiểu địa lý địa phương, liên hệ với thực tế, khảo sát địa phương, nghiên cứu ĐLĐP là một bộ phận kiến thức không thể thiếu được ở cả THCS và THPT Vì vậy chương trình ĐLĐP đã được Bộ Giáo Dục và Đào tạo quy định đưa vào chương trình chính khóa và ngày càng được chú trọng

Cụ thể, Địa lý địa phương trong chương trình môn Địa lý THCS được giảng dạy ở cuối lớp 8 (Bài 44: Thực hành tìm hiểu địa lý địa phương) Tìm hiểu một số địa điểm gần trường đóng, sau khi học sinh đã học xong phần địa

lý tự nhiên Việt Nam Trong chương trình địa lí lớp 9 (tiếp theo phần địa lí tự nhiên Việt Nam, nội dung đề cập đến Địa lý dân cư, Địa lý kinh tế, sự phân hóa lãnh thổ kinh tế - xã hội Việt Nam) Địa lý địa phương được chia thành một chương riêng gồm 4 bài (Bài 41, 42,43 44) ghi rõ tìm hiểu về địa lý tỉnh (thành phố) dạy học trong 4 tiết Yêu cầu học sinh phải nắm được đặc điểm tự nhiên (Vị trí địa lý, sự phân chia các đơn vị hành chính, đặc điểm địa hình, khí hậu, thủy văn, đất đai, khoáng sản và các vấn đề khai thác bảo vệ môi trường tự nhiên) và các vấn đề kinh tế xã hội (dân cư, dân tộc, đặc điểm phân bố dân cư, dân tộc, sự phát triển của văn hóa, giáo dục y tế, các ngành kinh tế chủ yếu, những khó khăn thuận lợi và phương hướng trong phát triển kinh tế - xã hội) của tỉnh (thành phố) Ở cấp THPT, ĐLĐP được học ở lớp 12 chương trình chuẩn với 2 bài học 44 và 45 với thời lượng 2 tiết, chương trình nâng cao được phân phối thành 3 tiết Yêu cầu ở mức độ cao hơn đối với học sinh là các em phải biết được một báo cáo tổng hợp về địa lí tỉnh (thành phố) của mình trên tất

cả các phương diện (tự nhiên và kinh tế - xã hội)

Như vậy, số bài và số tiết dạy về kiến thức ĐLĐP ở Việt Nam còn quá ít, bởi có nhiều khó khăn chưa được khắc phục như là: khó sắp xếp về mặt thời

gian giảng dạy (vì khối lượng kiến thức địa lý cần truyền đạt cho học sinh quá lớn mà thời gian học tập trường thì có hạn), điều kiện vật chất còn hạn chế (SGK, tài liệu tham khảo, phòng chuyên môn hầu như không có, kinh phí cho tham quan, khảo sát không có, trình độ giáo viên phổ thông ở nhiều nơi còn chưa tốt…Chính vì vậy đã dẫn đến tình trạng học sinh có thể nhanh chóng định nghĩa một khái niệm địa lý hay nêu đặc điểm một sự vật, hiện tượng địa lý trên thế giới nhưng lại không biết gì hoặc biết một cách mơ hồ về những sự vật hiện tượng ở quê hương mình Thí dụ học sinh có thể biết sông nào dài nhất thế giới sông nào lớn nhất thế giới, đỉnh núi nào cao nhất thế giới nước nào có dân số đông nhất thế giới, nước nào rộng nhất thế giới vv Nhưng lại không biết những đặc điểm chung nhất con sông chảy qua nơi quê hương mình, hay đỉnh núi nào cao nhất ở quê hương, huyện nào có diện tích và dân số đông nhất trong tỉnh Những yếu kém này của học sinh, phải được xác định và đánh giá một cách công bằng chủ yếu là do thầy cô giáo địa lý các cấp học đã không lồng ghép tích hợp kiến thức ĐLĐP vào các bài giảng địa lý ở tất cả các lớp Bên cạnh đó, giáo viên chưa hướng dẫn học sinh phương pháp tự học ĐLĐP (tìm và đọc tài liệu tham khảo, các nguồn kiến thức để khai thác kiến thức ĐLĐP như mạng Internet, các Web, các đĩa CD-ROM; các bản đồ tranh ảnh, đi điều tra khảo sát các vấn đề của địa phương vv) Những vấn đề nêu trên đồng nghĩa với việc chúng ta cần xác định rõ vấn đề giáo dục kiến thức ĐLĐP trong nhà trường phổ thông, thấy được sự cần thiết phải trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản về quê hương đất nước mình trước khi trở thành một công dân Việt Nam đích thực

1.2 Cơ sở thực tiễn

Thực trạng kiến thức địa lý địa phương của giáo viên và học sinh ở trường phổ thông tỉnh Lạng Sơn

Kiến thức địa lý địa phương được dạy chính khoá trong nhà trường và

là một bộ phận kiến thức của chương trình địa lý phổ thông Tuy nhiên việc

thực hiện đến đâu và hiệu quả ra sao lại tuỳ thuộc vào nhiều điều kiện và đặc điểm của mỗi địa phương Từ đó dẫn tới chất lượng dạy và học kiến thức này khác nhau

Nghiên cứu thực tế dạy học địa lý ở các trường phổ thông ở tỉnh Lạng Sơn tác giả nhận thấy hầu như kiến thức địa lý địa phương chỉ được chú ý đề cập khi dạy học các bài địa lý địa phương ở lớp 9 và lớp 12 Và thường không được hình thành nhờ việc tích hợp các kiến thức này qua quá trình dạy học địa

lý mặc dù đây là biện pháp rất hiệu quả và là xu hướng dạy học hiện đại Hầu hết các giáo viên thường lấy các ví dụ trong SGK là những sự vật, hiện tượng điển hình, nổi tiếng trên thế giới hay ở Việt Nam, không tranh thủ tạo cơ hội tích hợp kiến thức địa lý địa phương

Đôi khi có lấy ví dụ thì thường là hiện tượng ĐLĐP hầu như chỉ dừng lại

ở đơn vị hành chính cấp tỉnh, còn cấp quận (huyện), phường (xã) rất hiếm được nhắc tới Lí do nguồn tài liệu tìm kiếm và thu thập kiến thức ĐLĐP hiện nay vẫn là các loại sách và tài liệu địa lý địa phương cấp tỉnh Các tài liệu khác ít được quan tâm sử dụng, ngay cả vốn kiến thức thực tế về địa phương của bản thân giáo viên cũng không được huy động nhiều trong khi dạy học Các phương pháp thường dùng để đưa kiến thức ĐLĐP vào bài giảng tập trung trong nhóm các phương pháp: giảng thuật, giảng giải, đàm thoại…vv Nhóm các phương pháp hướng dẫn học sinh hướng dẫn học sinh tích cực, chủ động khai thác tri thức địa lý với các phương tiện trực quan chỉ được một số ít giáo viên sử dụng Ngoài hình thức tổ chức dạy học nội khóa và chủ yếu ở trên lớp thì các hình thức tổ chức khác hiếm khi được tiến hành để tạo ra điều kiện cho học sinh tích luỹ thêm kiến thức thực tế của địa phương, cũng như phát huy được năng lực độc lập nghiên cứu và tìm tòi, khám phá tri thức

Để tìm hiểu rõ thực trạng hiểu biết kiến thức địa lý địa phương của giáo viên và học sinh trong tỉnh, tác giả đã sử dụng 4 loại phiếu điều tra:

- Loại phiếu 1: Phiếu Khảo sát về thực trạng hiểu biết kiến thức địa lý địa

phương của học sinh lớp 10 THPT tỉnh Lạng Sơn (Xem phụ lục)

Loại phiếu 2: Phiếu Khảo sát thực trạng hiểu biết kiến thức địa lý địa

phuơng của học sinh lớp 11 THPT tỉnh Lạng Sơn ( xem phụ lục)

Loại phiếu 3 Phiếu Khảo sát thực trạng hiểu biết kiến thức địa lý địa

phuơng của học sinh lớp 12 THPT tỉnh Lạng Sơn (xem phụ lục)

- Loại phiếu 4: Phiếu Khảo sát về thực trạng tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào một số bài học địa lý lớp 10 THPT dành cho giáo viên dạy địa lý

ở các trường THPT trong tỉnh ( xem phụ lục)

Các phiếu được gửi tới các trường THPT trong tỉnh như sau:

- 4 loại phiếu dành cho đối tượng lớp 10,11,12 THPT được gửi tới 4 trường THPT gồm: 1 THPT Việt Bắc; 2 Trường THPT Tràng Định; 3 Trường THPT Cao Lộc; 4 Trường THPT Văn Lãng

Các phiếu được gửi tới các trường THPT trong tỉnh cụ thể:

Phiếu 1 phát ra 370 phiếu thu vào 335 phiếu, phiếu 2 phát ra 370 phiếu thu vào

338 phiếu, phiếu 3 phát ra 350 phiếu thu vào 316 phiếu, phiếu 4 phát ra là 30 phiếu, thu vào 26 phiếu

Trên cơ sở phân tích, sau đợt khảo sát thu được các kết quả từ các loại phiếu tác giả nhận thấy rằng thực trạng nắm kiến thức ĐLĐP của giáo viên và học sinh phổ thông trong tỉnh còn rất hạn chế Đa số giáo viên cho rằng tuy học sinh đã được học ĐLĐP ở lớp (8 tiết) lớp 9 (4 bài), song chương trình đòi hỏi quá nặng về kiến thức thường được dạy và học qua loa nhất là lại yêu cầu học sinh học sinh tự học, đọc sách và tài liệu tham khảo đây là việc không khả thi

đã gây rất nhiều khó khăn trong việc dạy và học loại kiến thức này chương trình các bài Địa lí ở các lớp với thời lượng 45 phút chỉ đủ để truyền tải hết nội dung bài, nếu tích hợp hay lồng ghép thêm kiến thức ĐLĐP sẽ không đủ thời

gian giảng hết bài Một số thì cho rằng tài liệu tham khảo về địa lý địa phương quá ít, nhất là giáo viên giảng dạy ở tuyến huyện muốn lồng ghép kiến thức ĐLĐP của quận, xã huyện, thị…hầu như rất ít, một số giáo viên thì cho rằng chỉ cần sử dụng những ví dụ trong SGK là đủ vì đó là tài liệu chuẩn nhất đã được kiểm duyệt của Bộ giáo dục

Vì những nguyên nhân này, kiến thức ĐLĐP, đồng thời là kiến thức quê hương của học sinh rất nghèo nàn Thí dụ khi đề cập đến phiếu số 1 hỏi học

sinh Trường Cao Lộc và Văn Lãng “Sông Kỳ Cùng của Tỉnh Lạng Sơn được

bắt nguồn từ đâu, dài bao nhiêu km?” Chỉ có khoảng 10% số liệu học sinh

điều tra trả lời đúng Có đến 90% học sinh trả lời sai, trong đó có em trả lời là bắt nguồn từ Trung Quốc Cái sai của các em là không biết rằng tỉnh Lạng Sơn nơi các em đang sinh sống là nơi có dòng sông chảy ngược, đây là điều rất đặc

trưng của tỉnh ta Thí dụ 2: „„Quốc lộ 1A và tuyến đường sắt Bắc Nam bắt đầu

từ địa phương nào của tỉnh ta?”, phần lớn không biết bắt đầu là từ Đồng Đăng

- Lạng Sơn Khi hỏi đến phạm vi cấp hành chính cấp huyện, là không gian lãnh thổ gần gũi, thân quen với học sinh hơn so với cấp tỉnh nhưng các em cũng không nắm được nhiều về địa phương Thí dụ 3: Hỏi học sinh THPT huyện

Văn Lãng „„Hãy kể tên các huyện, thị giáp với Văn Lãng” 55% học sinh trả lời

được, 30% học sinh chỉ kể được 2 huyện, 15% học sinh kể được 1 huyện Thí

dụ 4 khi hỏi học sinh huyện Cao Lộc “Nhà máy nhiệt điện Na Dương thuộc

huyện nào? Công suất bao nhiêu Kwh” (32/72 em) tức 44% học sinh trả lời

biết huyện Lộc Bình nhưng không biết công suất là bao nhiêu, 25% học sinh nói là không có, 15% học sinh biết tên nhà máy nhiệt điện Na Dương và công

suất l00MW Thí dụ 5 khi hỏi học sinh Tràng Định về “Kể tên một số sản phẩm

nông nghiệp đặc trưng và phân bố của chúng trên địa bàn huyện?” thì có tới

35/63 em trả lời sai hoặc thiếu, chiếm 55.5% nhiều em kể các loại lương

thực lúa gạo, ngô, khoai lang, khoai tây…vv Chỉ có 25% học sinh trả lời đúng đó là cây lê, thuốc lá, thạch đen Thí dụ 6: Khi hỏi học sinh huyện

Tràng Định “Em hãy cho biết đỉnh núi cao nhất của huyện là đỉnh núi nào?

Có đến 35 /63 em không trả lời được câu hỏi chiếm 55.5% Thí dụ 7 Dạy bài

9 “Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt trái đất” Các giáo viên

quen lấy ví dụ là Động Thiên Cung, Hang Sửng Sốt, Hang Dấu Gỗ ở tỉnh Quảng Ninh, Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Bình), trong khi đó ở Lạng Sơn

có rất nhiều hang động nổi tiếng như Nhất - Nhị - Tam Thanh, hang Gió (Chi Lăng)…vv

Tổng hợp đã giúp tác giả đưa ra nhận định, phần lớn học sinh chưa có ý thức (do không được giáo viên định hướng) tìm hiểu kiến thức ĐLĐP, không

có nhu cầu tìm hiểu và giải đáp những sự vật hiện tượng địa lý diễn ra xung quanh Từ đó dẫn đến tình trạng học kiến thức địa lý ghi nhớ một cách máy móc, không biết vận dụng những kiến thức thực tế xung quanh để hiểu thêm kiến thức trong bài học

Nguyên nhân dẫn đến hiện trạng này là: Các nhà hoạch định chương trình chưa coi trọng kiến thức về tự nhiên, kinh tế xã hội của quê hương học sinh Nên đã cấu tạo chương trình cho việc hình thành loại kiến thức này chỉ gồm 7 - 8 tiết lại được bố trí rải rác ở các lớp khác nhau, trong khi lại đòi hỏi học sinh phải nắm được khối lượng kiến thức rất lớn và phức tạp Cũng vì hiện tượng này đã yêu cầu học sinh phải thực hiện những phương pháp học tập ở trình độ cao như: Thu thập kiến thức qua các nguồn tài liệu, thảo luận, viết bài thu hoạch vv Nếu có được giáo viên lên lớp thì chủ yếu các bài do giáo viên

tự soạn nên chất lượng bài giảng còn hạn chế, tùy tiện Tài liệu do Sở Giáo dục soạn thảo thường dài, phức tạp, không đáp ứng với yêu cầu thực tế giảng dạy lại thường chỉ cung cấp cho giáo viên Nhiều nước Địa lý quê hương được dạy

học để để trong năm học, có SGK Chính vì vậy kiến thức ĐLĐP của công dân rất phong phú và vững vàng Đây là vấn đề cần được đặt ra trong chương trình môn Địa lý những năm sau 2015

Tổng số học sinh được điều tra về kiến thức ĐLĐP là 335 học sinh ở 4 trường trong tỉnh Điểm trung bình kiểm tra của các em chỉ đạt 5,3 điểm, tức là

ở mức trung bình, trong đó, điểm dưới trung bình chiếm 1/4 (25.8 %), điểm trung bình chiếm hơn 1/2(57%), điểm khá chỉ chiếm gần 1/7( 49 học sinh chiếm 14.6%), điểm giỏi có 9/335 học sinh được điều tra (chiếm 2,6%) Tuy nhiên chúng ta nhận thấy có sự phân hoá giữa các trường thành phố và các trường huyện, giữa các trường huyện với nhau Thí dụ Trường THPT Việt Bắc thành phố Lạng Sơn có điểm trung bình kiểm tra (5.5) cao hơn các trường huyện như Cao Lộc (5.38), Tràng Định (5.30), Văn Lãng (5.3) Trong cùng một tỉnh, các huyện gần thành phố hơn, có điều kiện phát triển kinh tế xã hội tốt, chất lượng học tập môn ĐLĐP của học sinh cũng khá hơn so với các huyện còn nhiều khó khăn Thí dụ điểm trung bình kiểm tra của học sinh Trường Cao Lộc (5.3) cao hơn huyện Văn Lãng (5.1)

Mặc dù có sự chênh lệch vừa nêu, song nhìn chung việc dạy và học tập ĐLĐP ở các trường phổ thông trong tỉnh còn nhiều yếu kém, cần có giải pháp khắc phục Kết quả điểm số tổng hợp được thể hiện qua bài khảo sát kiểm tra về kiến thức địa lí tự nhiên và kinh tế xã hội của tỉnh Lạng Sơn qua bảng 1.1

Bảng 1.1 Tổng hợp kết quả khảo sát thực trạng nắm kiến thức địa lí địa

phương lớp 10 của học sinh phổ thông tỉnh Lạng Sơn

Trường

THPT

SL HS điều tra

Điểm số

Giỏi (9,10điểm)

Khá (7,8điểm)

Trung bình (5 - 6 điểm)

Dưới TB (<5điểm)

Điểm

TB kiểm

SL % SL % SL % SL % tra Việt Bắc 82 2 2.4 9 10.9 55 67.0 15 19.7 5.50

hàng năm của Mặt trời ở bài 6 “Hệ quả chuyển động xung quanh mặt trời của

Trái đất”, chúng tôi đã hỏi thầy (cô) giáo có lấy ví dụ ở địa phương mình để

chứng minh cho ngày mặt trời lên thiên đỉnh ở Lạng Sơn không? Đó là ngày bao nhiêu? có đến hơn 70% giáo viên trả lời là không và hơn 90% không nói được là ngày nào Thực trạng đáng buồn này không chỉ xảy ra ở riêng Lạng Sơn mà chắc chắn hầu hết giáo viên các tỉnh khác cũng rơi vào tình hình tương

tự, do các nguyên nhân trên mà kiến thưc ĐLĐP ít được đưa vào lồng ghép hoạch tích hợp trong bài học

Đối với lớp 11 Tổng số học sinh được điều tra là 338 học sinh ở 4 trường trong tỉnh Điểm trung bình kiểm tra của các em chỉ đạt 6.0 điểm, tức là ở mức trung bình, trong đó, điểm dưới trung bình chiếm 1/6 (15.8 %), điểm trung bình chiếm gần 1/2(44.6%), điểm khá chỉ chiếm gần 1/3 (118 học sinh chiếm 34.9%), điểm giỏi có 16/338 học sinh được điều tra (chiếm 4.7%) Tuy nhiên chúng ta nhận thấy có sự phân hoá giữa các trường thành phố và các trường huyện, giữa các trường huyện với nhau Thí dụ Trường THPT Việt Bắc thành phố Lạng Sơn có điểm trung bình kiểm tra (6.2) cao hơn các trường huyện như Cao Lộc (5.9), Tràng Định (6.1), Văn Lãng (6.0) Trong cùng một tỉnh, các huyện gần thành phố hơn, có điều kiện phát triển kinh tế xã hội tốt, chất

lượng học tập môn ĐLĐP của học sinh cũng khá hơn so với các huyện còn nhiều khó khăn Thí dụ điểm trung bình kiểm tra của học sinh Trường Cao Lộc (6.0) cao hơn huyện Văn Lãng (5.9) Như vậy so với học sinh lớp 10 thì học sinh lớp 11 biết vận dụng kiến thức ĐLĐP vào bài kiểm tra cao hơn do các em

đã được học qua chương trình địa lí lơp 9 và lớp 10 Xong kết quả chỉ dừng lại chủ yếu là điểm trung bình (6.0)

Bảng 1.2 Tổng hợp kết quả khảo sát thực trạng nắm kiến thức địa lí địa

phương lớp 11 của học sinh phổ thông tỉnh Lạng Sơn

Trường

THPT

SL HS điều tra

Điểm số Giỏi

10điểm)

(9-Khá (7-8điểm)

Trung bình (5 - 6 điểm)

Dưới TB (<5điểm)

Điểm

TB kiểm tra

SL % SL % SL % SL %

Việt Bắc 84 6 7.1 26 30.9 41 48.8 11 13.2 6.2 Cao lộc 89 4 4.4 26 29.2 42 47.1 17 19.3 5.9 Tràng Định 85 4 4.7 35 41.1 33 38.8 13 15.4 6.1 Văn Lãng 80 2 2.5 31 38.7 35 43.7 12 15.1 6.0 Tổng 338 16 4.7 118 34.9 151 44.6 53 15.8 6.0

Đối với lớp 12 Tổng số học sinh được điều tra là 316 học sinh ở 4 trường trong tỉnh Điểm trung bình kiểm tra của các em chỉ đạt 6.4 điểm, tức là ở mức trung bình, trong đó, điểm dưới trung bình chiếm 7.2 %, điểm trung bình chiếm gần 1/2 (43.9%), điểm khá chỉ chiếm gần 1/3 (119 học sinh chiếm 37.6%), điểm giỏi có 66/316 học sinh được điều tra (chiếm 11.3%) Tuy nhiên chúng ta nhận thấy có sự phân hoá giữa các trường thành phố và các trường huyện, giữa các trường huyện với nhau Thí dụ Trường THPT Việt Bắc thành phố Lạng Sơn có điểm trung bình kiểm tra (6.8) cao hơn các trường huyện như

Cao Lộc (6.6), Tràng Định (6.4), Văn Lãng (6.0) Như vậy so với học sinh lớp

10 và lớp 11 thì học sinh lớp 12 biết vận dụng kiến thức ĐLĐP vào bài kiểm tra cao hơn xong chỉ cũng chỉ dừng lại ở chất luợng trung bình (6.4)

Bảng 1.3 Tổng hợp kết quả khảo sát thực trạng nắm kiến thức địa lí địa phương lớp 12 của học sinh phổ thông tỉnh Lạng Sơn

Trường

THPT

SL

HS điều tra

Điểm số Giỏi

(9-10điểm)

Khá (7-8điểm)

Trung bình (5 - 6 điểm)

Dưới TB (<5điểm)

Điểm

TB kiểm tra

SL % SL % SL % SL %

Việt Bắc 82 12 14.6 36 43.9 32 39.0 2 2.5 6.8 Cao Lộc 81 12 14.8 30 37.0 34 41.9 5 6.3 6.6 Tràng Định 75 10 13.3 24 32.0 34 45.3 7 9.4 6.4 Văn Lãng 78 2 2.5 29 37.1 39 50.0 8 10.4 6.0 Tổng 316 36 11.3 119 37.6 139 43.9 22 7.2 6.4

Tác giả đã thăm dò về tình hình sử dụng kiến thức ĐLĐP dành cho giáo viên dạy học Địa lí với tổng số phiếu thu được 26 phiếu Có đến 11/26 giáo viên không tích hợp kiến thức ĐLĐP vào dạy học chiếm khoảng 42.3% Chỉ có 15/26 giáo viên thường xuyên có tích hợp kiến thức ĐLĐP chiếm (57.7%) Trong số 15GV, mức độ giáo viên tích hợp kiến thức ĐLĐP khác nhau cụ thể:

Bảng 1.4: Tổng hợp kết quả thăm dò tình hình sử dụng kiến thức địa lí địa phương vào dạy học địa lí lớp 10 ở các trường THPT tỉnh Lạng Sơn

GV(%)

1

Anh (chị) thường sử dụng

nguồn tài liệu nào nhất để thu

thập kiến thức ĐLĐP đưa vào

bài học địa lý lớp 10?

- Sách và các tài liệu ĐLĐP

50

- Phát thanh truyền hình, báo chí

10

- Các Website và mạng Internet

20

- Kiến thức thực tế của bản thân

Anh (chị) đã đưa các kiến thức

ĐLĐP vào bài học địa lý lớp 10

Anh (chị) thường lấy ví dụ cho

minh họa bài học ĐL lớp 10 là

pháp nào để đưa kiến thức

ĐLĐP vào bài học địa lý lớp 10

phương pháp nào để đưa kiến

thức ĐLĐP vào bài học Địa lý

lớp 10

- Nhóm phương pháp truyền thống, dùng lời để dạy

60

- Nhóm các phương pháp hướng dẫn HS tích cực, tìm tòi, khám phá, chủ động khai thác tri thức ĐL với các phương tiện trực quan

35

11 Anh (chị) lấy ví dụ minh họa

cho bài học ĐL lớp 10 chủ yếu

từ nguồn kiến thức nào?

- Sách giáo khoa 53

- Sách tham khảo 33

- Thực tế địa phương 14

Qua vấn đề chính nêu trên, chúng ta đã đánh giá được phần nào tình hình dạy học địa lý địa phương của giáo viên và học sinh phổ thông tỉnh Lạng Sơn

Chương 2 TÍCH HỢP KIẾN THỨC ĐỊA LÝ ĐỊA PHƯƠNG VÀO DẠY HỌC

ĐỊA LÝ LỚP 10 THPT TỈNH LẠNG SƠN

2.1 Hệ thống kiến thức địa lý lớp 10 THPT

Môn địa lý lớp 10 hay còn gọi là địa lý đại cương, chia làm hai phần Địa

lý tự nhiên đại cương và địa lý kinh tế xã hội đại cương Nội dung địa lý lớp 10

là nền tảng để học sinh có cơ sở để học tiếp các kiến thức sau này ở chương trình lớp 11 và lớp 12

Địa lý tự nhiên đại cương và địa lý kinh tế xã hội đại cương trang bị cho học sinh các kiến thức về hiện tượng tự nhiên và kinh tế xã hội, ở các Châu lục, khu vực và ngay trên quê hương đất nước của mình Thí dụ có thể hiểu được tại sao lại có hiện tượng ngày đêm diễn ra liên tục, mùa trên trái đất, giải thích các dạng địa hình trên trái đất được hình thành như thế nào Tại sao sông ngòi là hằng số của khí hậu, giải thích được tại sao ở xứ nhiệt đới lại có một số địa điểm có tuyết rơi về mùa đông … vv Ngoài ra địa lý lớp 10 còn cung cấp những kiến thức thực tế gắn với cuộc sống linh hoạt sản xuất hàng ngày, từ đó giúp học sinh có thể tham gia vào cuộc sống hiện tại và tương lai Ví dụ như từ việc tìm hiểu về địa lý địa phương quê hương (Đất, nước, khí hậu, sông, khoáng sản, sinh vật) các em có thể xác định được cần phải trồng cây gì thích hợp, chăn nuôi con gì vừa phù hợp với điều kiện sinh thái vừa đem lại hiệu quả kinh tế cao, hay cách ứng xử với thiên nhiên như thế nào để không nhận lại hậu quả tiêu cực do chính con người tạo ra

Để truyền đạt được hiệu quả nội dung kiến thức địa lý lớp 10 cần phải có

sự đầu tư về phương pháp của người thầy, giáo viên phải vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học trong từng bài vừa phù hợp với mục đích yêu cầu bài

giảng đồng thời phải phù hợp với năng lực nhận thức, tâm lí lứa tuổi của học sinh Phát huy được năng lực độc lập, sáng tạo, tự học của học sinh Rèn luyện cho học sinh thành thói quen tự nghiên cứu, tự khai thác tri thức từ SGK, bài tập bản đồ, Atlat, số liệu thông kế, nhận xét biểu đồ …vv, làm giàu kiến thức cho bản thân

Nội dung kiến thức địa lý lớp 10 THPT gồm có:

Các biểu tượng địa lý, các khái niệm địa lý, các qui luật địa lý, các mối quan hệ nhân quả Trong đó việc hình thành các khái niệm Địa lí chung cho học sinh là nhiệm vụ cơ bản

- Các biểu tượng địa lí:

Các sự vật hiện tượng địa lý là những biểu tượng có vai trò quan trọng trong việc chứng minh, minh họa cho khái niệm địa lý, trong đó đặc biệt là khái niệm chung Để hình thành khái niệm địa lý lớp 10, thầy và trò có thể

sử dụng các biểu tượng đặc trưng và nổi tiếng trên thế giới, trong nước, ở địa phương song những biểu tượng đia lý địa phương (tỉnh, huyện, xã) có hiệu quả cao hơn cả Chính vì vậy việc tích hợp kiến thức ĐLĐP rất thuận lợi trong quá trình dạy và học Địa lí lớp 10

- Các khái niệm địa lý: là sự phản ánh trong tư duy sự vật và hiện tượng Địa lý

đã được trìu tượng hóa và khái quát hóa dựa vào dấu hiệu bản chất sau khi tiến hành các thao tác tư duy (so sánh, phân tích, tổng hợp)

Phân loại khái niệm địa lý: có 3 loại; khái niệm địa lý chung, khái niệm địa

lý riêng và khái niệm địa lý tập hợp Địa lí lớp 10 có ảnh hưởng cả 3 loại khái niệm, song khái niệm Địa lí chung là đối tượng dạy học cơ bản của Địa lí 10

Khái niệm địa lý chung: phản ánh các thuộc tính, các mối liên hệ trong bản chất nhưng lại chung cho toàn bộ một loại các sự vật hiện tượng Địa lý

Thí dụ Lớp 10 Bài 9 “Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt trái đất”

khái niệm địa lý chung là “Quá trình bóc mòn”, “Quá trình bồi tụ”, “Quá trình vận chuyển” Bài 24 “ Phân bố dân cư Các loại hình quần cư và đô thị hóa”

các khái niệm chung “phân bố dân cư”, “Các loại hình quần cư”

Khái niệm địa lý riêng: phản ánh những thuộc tính chung và bản chất của một sự vật hoặc hiện tượng Địa lý riêng biệt, cụ thể Thí dụ Hoa Kỳ, Liên Bang Nga, Nhật Bản, Trung Quốc (Đô la Mĩ, đồng Rúp, Đồng Yên, Đồng Nhân dân tệ…)

Khái niệm địa lý tập hợp: là những khái niệm trung gian giữa khái niệm chung và riêng, nhóm khái niệm này thường được dùng nhiều trong địa lý khu vực Thí dụ: Bài 12: “Sự phân bố khí áp Một số loại gió chính” (Gió đông cực, Gió tây ôn đới, Gió mậu dịch, gió mùa Đông Nam Á…)

Nội dung cơ bản của địa lý lớp 10 là khái niệm địa lý chung, vì vậy mục tiêu của các bài học địa lý 10 là hình thành các khái niệm chung Việc lựa chọn hình thức, phương pháp, biện pháp để bài học đạt hiệu quả cao, tránh các kiến thức mang nặng tính kinh viện, học sinh học vẹt, có mang tính thiết thực là những vấn đề cần được đặt ra Việc vận dụng kiến thức ĐLĐP vào dạy học lớp này sẽ là một trong các biện pháp tăng cường tính tích thực tiễn và nâng cao khả năng học tập tích cực và chủ động của học sinh

- Các qui luật địa lý: là những kiến thức đã được khái quát hóa biểu hiện các

mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng và quá trình địa lý có bản chất cố định, không thay đổi trong những điều kiện nhất định, mỗi khi lặp lại Nội dung địa

lý lớp 10 có một số quy luật được đề cập: Bài 5, 6: Quy luật tự quay và quy luật quay quanh mặt trời của Trái đất, Bài 20: Quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của lớp vỏ địa lý, Bài 21: Quy luật địa đới và qui luật phi địa đới, Bài 40: Quy luật cung cầu Khi gọi là quy luật tức là thể hiện bản chất của nội dung kiến thức Những quy luật này được nhận thức trong quá trình dạy học thì được gọi

là khái niệm Chính vì vậy các quy luật địa lý được đề cập ở môn địa lí lớp 10 thực chất là các khái niệm địa lý chung Đó là các khái niệm địa đới, phi địa đới, khái niệm cung cầu…

- Các mối quan hệ nhân quả: là những mối quan hệ biểu hiện mối tương quan

phụ thuộc một chiều giữa các sự vật, hiện tượng và quá trình địa lý Một trong những nhiệm vụ chủ yếu của bộ môn địa lý trong nhà trường là phải giải thích các hiện tượng, quá trình có tính chất không gian xảy ra trong môi trường tự nhiên và kinh tế xã hội Vì vậy, trong nội dung học vấn của nó có rất nhiều mối quan hệ nhân quả (đơn giản và phức tạp, trực tiếp và gián tiếp…vv)

Trong chương trình địa lý lớp 10 có nhiều nội dung liên quan đến mối quan hệ nhân quả kể cả nội dung địa lý tự nhiên và địa lý kinh tế xã hội Để hiểu rõ mối quan hệ nhân quả cần nắm rõ bản chất của các sự vật, hiện tượng và mối quan hệ giữa chúng thì mới có thể tìm ra được các mối quan hệ nhân quả trong tự nhiên và trong kinh tế xã hội Do đó việc nắm bắt các khái niệm cần có sự phân tích, so sánh giữa chúng với nhau sẽ phần nào giúp học sinh nắm vững các mối quan hệ địa lý

2.2 Hình thành khái niệm địa lý chung cho học sinh lớp 10 THPT

* Như trên đã trình bày, hình thành khái niệm Địa lí chung cho học sinh lớp 10 THPT là cốt lõi của quá trình dạy và học Địa lí lớp này Hơn nữa

đó lại là cơ sở hết sức thuận lợi cho việc tích hợp kiến thức Địa lý địa phương là một trong những biện pháp có hiệu quả cao, đồng thời thực hiện yêu cầu củng cố, làm phong phú loại kiến thức này cho học sinh là những công dân tương lai của quê hương đất nước Vì vậy vấn đề này tác giả xin được trình bày tương đối chi tiết

* Khái niệm và vai trò của khái niệm đối với quá trình nhận thức

V.I Lênin đã nói: “Khái niệm là sản phẩm cao nhất của bộ não, là sản phẩm cao nhất của vật chất” Như vậy tầm quan trọng của khái niệm thể hiện trước hết ở chỗ nó được hình thành thông qua tư duy của con người, đây không chỉ là hình thức tư duy cơ bản mà còn là hình thức tư duy cao nhất Tư duy được thực hiện qua phán đoán, nhờ đó qui luật được phát hiện thì rõ ràng các quan hệ cơ bản, các đặc tính bản chất của các hiện tượng và các sự vật của thế giới khách quan cũng được thể hiện trong đó Do đó trong cấu trúc của hệ thống kiến thức

về một lĩnh vực nhất định, các khái niệm chính là các tế bào, các điểm nút làm

trụ cột cho toàn bộ hệ thống kiến thức Không nắm được các khái niệm thì không thể nào nắm được một cách sâu sắc hệ thống kiến thức của bất kỳ môn khoa học nào

Tư duy được hình thành trên cơ sở lao động Tư duy có đối tượng của mình, đó

là những cái mà nó hướng tới với mục đích chúng Muốn nhận thức một sự vật, hiện tượng, tư duy phải sử dụng công cụ của mình đó là hệ thống các khái niệm

đã lĩnh hội và những kinh nghiệm đã nhận thức được trong nó Con người cố gắng phản ánh những qui luật, những thuộc tính của hiện thực khách quan nhờ

hệ thống khái niệm đã biết Đồng thời trong quá trình phản ánh đó, các khái niệm cũ ngày càng được bổ sung và phát triển ngày càng toàn diện, là công cụ của tư duy trên cơ sở đó mà nắm vững được những khách thể mới, những quy luật mới của hiện tượng khách quan Với ý nghĩa trên, ta có thể nói rằng khái niệm không những là điểm xuất phát của nhận thức mà còn là tổng kết sự vận động của nhận thức Quá trình nhận thức các hiện tượng địa lý cũng tuân theo quy luật nhận thức chung Chính thông qua các thao tác logic của tư duy mà một trong những dạng cơ bản nhất của tư duy con người được hình thành Đó

là khái niệm Bằng cách so sánh các đối tượng và hiện tượng với nhau chúng ta phát hiện ra các mặt giống nhau và khác nhau giữa chúng Bằng cách phân tích chúng ta lại nhận ra trong số đó có các hiện tượng giống nhau, có những dấu hiệu chung phổ biến cho tất cả các sự vật hiện tượng cùng loại (nhờ vào trìu tượng hóa, khái quát hóa, tổng quát hóa) Trong nhà trường cũng vậy, hướng chung trong dạy học ở các nước trên thế giới cũng như ở nước ta là làm thế nào nâng cao được hiệu suất và chất lượng của quá trình đào tạo người học sinh Hướng đó chỉ có thể thực hiện được thông qua việc làm cho học sinh nắm vững được các khái niệm một cách vững chắc

Để học sinh nắm và hiểu được bản chất các khái niệm và có thể tự hình thành được các khái niệm giáo viên cần chỉ cho học sinh thấy con đường hình thành khái niệm

* Con đường hình thành khái niệm chung Địa lý lớp 10

Có 2 con đường hình thành khái niệm địa lý cho học sinh THPT nói chung và lớp 10 nói riêng đó là: con đường qui nạp và con đường diễn dịch Việc giáo viên vận dụng con đường hình thành khái niệm nào tùy thuộc vào các yếu tố như: trình độ nhận thức của học sinh, độ khó của khái niệm (Tính trìu tượng)

và khả năng chuyên môn của giáo viên

- Con đường diễn dịch : là quá trình hình thành khái niệm đi từ việc nêu khái quát

khái niệm-> tìm và phân tích các dấu hiệu bản chất có trong khái niệm đó-> cuối cùng là lấy các ví dụ minh họa, chứng minh cho khái niệm được nêu

- Hầu như các bài học Địa lý ở trường THPT đều trình bày nội dung theo con đường diễn dịch Nó thường đi ngay vào nội dung cơ bản, được chứng minh bằng các phần tiếp theo nên để giải quyết một khái niệm không mất nhiều thời gian, tạo điều kiện cho giáo viên chủ động trong quá trình dạy học, đồng thời phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh ở cấp học này (tư duy trìu tượng đến phát triển) Học sinh dễ dàng tìm ra các dấu hiệu đặc trưng, cơ bản ở trong khái niệm Công việc quan trọng lúc này là giáo viên hướng dẫn học sinh lấy các ví dụ chứng minh cho các dấu hiệu tìm được đó (nên lấy các ví dụ nơi địa phương các em đang sinh sống không nhất thiết phải lấy ví dụ trong SGK)

Ở trình độ cao, giáo viên cần hướng dẫn học sinh quy trình và phương pháp hình thành khái niệm theo con đường diễn dịch Thông thường quy trình và phương pháp hình thành khái niệm theo con đường này gồm 3 bước:

+ Bước 1: Tìm định nghĩa của khái niệm (hoặc là đặc điểm của khái niệm) ở trong bài học; thông thường thì đó là những dòng đầu tiên, có thể được in nghiêng hoặc là những gạch đầu dòng Trường hợp nếu không thấy khái niệm trong SGK thì giáo viên cần phải tự định nghĩa hoặc là nêu đặc điểm của khái niệm, sau đó yêu cầu học sinh lắng nghe và ghi chép vào vở

+ Bước 2: Tìm trong những khái niệm đó những dấu hiệu, đặc điểm chung, cơ bản nhất của sự vật, hiện tượng được nêu trong khái niệm Nếu khái niệm quá

khó khiến cho học sinh khó tìm, giáo viên có thể dùng các câu hỏi gợi ý để học sinh tìm cho đúng

+ Bước 3: Giáo viên yêu cầu học sinh lấy các ví dụ minh họa, chứng minh cho những dấu hiệu đặc trưng, cơ bản đã tìm được trong khái niệm (khuyến khích lấy các ví dụ thực tế ở địa phương, gần gũi với các

em làm cho khái niệm sáng tỏ hơn) Từ những vấn đề trình bày trên ta

có thể khái quát con đường diễn dịch để hình thành khái niệm Địa lí chung bằng sơ đồ:

- Con đường quy nạp

Là quá trình hình thành khái niệm đi từ sự vật hiện tượng cụ thể tìm ra các dấu hiệu đặc trưng, bản chất của chúng, sau đó mới khái quát lên thành khái niệm về một nhóm hiện tượng, sự vật

Hình thành khái niệm theo con đường này, chủ yếu được sử dụng cho học sinh lớp dưới (Cấp tiểu học và THCS) khi mà trình độ nhận thức của các

em còn hạn chế, tư duy cụ thể chiếm ưu thế Điều cơ bản là người giáo viên phải nắm được quy trình hình thành khái niệm theo con đường này, đồng thời cũng cho học sinh biết các bước trong quy trình đó để các em có thể tự hình thành được khái niệm mỗi khi cần thiết Theo kinh nghiệm của các chuyên gia nghiên cứu phương pháp giáo dục thì hình thành khái niệm bằng con đường quy nạp sẽ có 3 bước tiến hành như sau:

+ Bước 1: Hình thành biểu tượng Để hình thành được biểu tượng cho học sinh, cách vẫn quen làm của giáo viên là cho học sinh quan sát trực tiếp các sự vật,

Xác định dấu hiệu bản chất

Lấy ví dụ minh họa (Đối tượng, hiện tượng,

sự vật cụ thể)

hiện tượng (nếu có thể), hoặc là các mô hình, tranh ảnh về sự vật, hiện tượng

đó, nếu không thì đọc một mẩu chuyện ngắn, một đoạn văn, câu văn mô tả các

sự vật hiện tượng cần hình thành khái niệm

+ Bước 2: Tìm các dấu hiệu chung nhất, bản chất của các sự vật hiện tượng đã nêu Để làm được điều này, giáo viên phải thật khéo léo trong việc lựa chọn nêu ra các câu hỏi và gợi ý cho học sinh trả lời, qua đó học sinh sẽ tự tìm ra các dấu hiệu chung của các sự vật, hiện tượng được đề cập đến Giáo viên liệt

kê các dấu hiệu mà học sinh tìm ra và yêu cầu các em sử dụng các thao tác tư duy phức tạp (so sánh, phân tích, tổng hợp, trìu tượng hóa, khái quát hóa) để chọn lọc ra các dấu hiệu chung đó thì những dấu hiệu nào là đặc trưng, là cơ bản nhất đại diện cho nhóm hiện tượng, sự vật được nêu trong ví dụ

+ Bước 3: Định nghĩa khái niệm hoặc nêu đặc điểm khái niệm (vì có những khái niệm không thể định nghĩa được), thể hiện chúng bằng sơ đồ Grapth (nếu

có thể) Giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng từ ngữ kết nối các dấu hiệu chung, bản chất đã tìm ra thành các câu văn hoàn chỉnh (khái niệm có thể định nghĩa), hoặc nêu các khái niệm khái quát đặc điểm khái niệm và thể hiện chúng bằng sơ đồ grapth (nếu có thể được)

Thí dụ: Hình thành khái niệm “Thủy triều” theo con đường quy nạp

- Bước 1: Cho học sinh quan sát đoạn phim hay tranh ảnh về hiện tượng thủy triều kết hợp với kiến thức thực tế để học sinh thấy được hiện tượng thủy triều diễn ra theo chu kì như thế nào

- Bước 2: Hướng dẫn học sinh tìm và phân tích nguyên nhân sinh ra hiện tượng

thủy triều trên trái đất bằng các câu hỏi đàm thoại

+ Quan sát hình 16.1, 16.2 và 16.3 SGK tr 60 hãy cho biết nguyên nhân sinh ra thủy triều? Khi nào thì xuất hiện triều cường và khi nào xuất hiện hiện tượng triều kém?

- Bước 3: Giáo viên hướng dẫn học sinh hình thành khái niệm “Thủy triều” và

nguyên nhân sinh ra hiện tượng thủy triều trên Trái đất

Ta có thể tóm tắt những vấn đề trình bày trên bằng sơ đồ sau:

Từ những vấn đề trình bày hình thành khái niệm chung qua con đường diễn dịch và quy nạp ta đều nhận thấy bao gồm ba giai đoạn giống nhau chỉ khác là trình tự trái ngược mà thôi Trong đó việc nêu các đối tượng, hiện tượng, sự vật Địa lý là giai đoạn cuối (diễn dịch) hoặc ngược lại là giai đoạn đầu (quy nạp) Cùng một đối tượng (hiện tượng, sự vật) Địa lý thì rất phong phú hầu như bất kỳ nơi nào trên thế giới đều có Vì vậy ta có thể lấy chúng ở các châu lục, ở các nước, ở Việt Nam, hay ở các tỉnh nơi trường đóng, thậm chí

là ở các huyện, xã thôn quê hương của học sinh

2.3 Tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lí lớp 10 THPT 2.3.1.Khái quát về tích hợp kiến thức vào dạy học và tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10

Trong khoa học tích hợp (Intergration) hay tích hợp hệ thống (System Intergation) được hiểu là việc phối hợp các thiết bị và công cụ khác nhau để chúng cùng làm việc với nhau trong một hệ thống nhằm giải quyết những nhiệm

vụ chung nào đó Trong ứng dụng tin học, chẳng hạn để xây dựng một hệ thống thông tin quản lí, tích hợp hệ thống bao gồm việc lựa chọn các máy tính, các thiết bị phụ cận, các giải pháp mạng và thiết bị kết nối, các phần mềm hệ thống, phần mềm ứng dụng…cùng với việc cài đặt, ghép nối chúng với nhau thành hệ thống cùng thực hiện các nhiệm vụ thu thập, lưu trữ, truyền đưa và xử lí thông tin theo yêu cầu đề ra (Từ điển bách khoa Tiếng Việt, nxb Từ điển bách khoa -

Xác định dấu hiệu bản chất

Khái quát hình thành khái niệm, định nghĩa

học- kỹ thuật, mà trong những thập niên gần đây nó cũng thường xuyên được nhắc tới trong các lĩnh vực kinh tế xã hội và giáo dục Trong nhà trường, ngoài nhiệm vụ giáo dục kiến thức, kỹ năng cơ bản để học sinh có thể bước vào cuộc sống vững vàng, còn có nhiệm vụ giáo dục thái độ, hành vi đúng đắn của các

em Cùng với sự phát triển khoa học như vũ bão, nền giáo dục luôn luôn phải đứng trước những đòi hỏi rất lớn là làm sao đào tạo được những công dân có tri thức, có sức khỏe, năng động sáng tạo, thích nghi nhanh và xử lí nhanh mọi tình huống trong cuộc sống Điều đó đồng nghĩa với việc đặt ra giáo dục phải giải quyết đồng thời rất nhiều nhiệm vụ Trong khi đó thời gian học tập và rèn luyện trong nhà trường của học sinh lại có hạn Vì vậy hình thức tích hợp trong dạy học là xu hướng phổ biến trong chương trình và nội dung dạy học ở trường phổ thông của nhiều nước trên thế giới Đây là của nền giáo dục phổ thông ở nước ta, mà trong các dự thảo cho giáo dục ở trường phổ thông sau năm 2015 đã đề cập tới: Đó là tích hợp giữa các môn học trong hệ thống giáo dục phổ thông để đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại Tích hợp kiến thức trong trường phổ thông của ta đã từng được thực hiện từ lâu, trong đó môn Địa lý có nhiều thuận lợi tích hợp kiến thức ĐLĐP vào dạy học địa lý là sự hòa trộn nội dung ĐLĐP vào nội dung các bài học địa lý thành một nội dung thống nhất, gắn bó chặt chẽ, khiến cho người ta khó phân biệt được đâu là nội dung địa lý địa phương, đâu là nội dung bài học nhưng vẫn trên cơ sở nội dung bài học Trong quá trình tiến hành, giáo viên cần phân biệt rõ tích hợp khác với kết hợp, lồng ghép:

Địa lý địa phương thực chất là một bộ phận của bộ môn địa lý, hơn thế nữa kiến thức địa lý thường có mối quan hệ nhân quả, mối liên hệ lẫn nhau, nên môn địa lý có nhiều điều kiện thuận lợi để tích hợp kiến thức ĐLĐP Tuy nhiên do từ trước đến nay nó luôn bị coi nhẹ, cho rằng đó không phải là kiến thức địa lý cơ bản, trọng tâm cần dạy học nhiều, vì thế phần học về địa phương chỉ chiếm một số tiết ít trong phân phối chương

trình Việc dạy và học ĐLĐP cũng nằm trong tình trạng đó Đây là vấn đề cần chú ý khắc phục và thực hiện trước hết từ các giáo viên trực tiếp giảng dạy địa lý ở trường phổ thông

Ngoài dạy những kiến thức ĐLĐP trong bài học theo phân phối chương trình, giáo viên có thể linh động, sáng tạo bằng cách cung cấp các thông tin, kiến thức ĐLĐP vào các tiết dạy trên lớp thông qua các ví dụ, các dẫn chứng, các câu hỏi gợi mở, thậm chí là các bài tập các câu hỏi kiểm tra có liên hệ địa phương Giáo viên cũng không nên chỉ yêu cầu học sinh tìm hiểu, lấy ví dụ ở cấp tỉnh (thành phố) mà nên khuyến khích các em lấy các ví dụ càng gần gũi,

cụ thể nơi các em sinh sống thì hiệu quả giáo dục càng cao Việc làm này sẽ giúp cho dạy học địa lý nói chung và ĐLĐP nói riêng có nhiều thuận lợi, hơn thế nữa nó còn khiến cho giờ dạy trở nên hấp dẫn, hiệu quả, thiết thực hơn nhờ vào tính tích cực học tập của học sinh khi giáo viên biết khơi dậy vốn kiến thức thực tế của các em Bên cạnh đó giáo viên có thể hướng dẫn học sinh phương pháp tự học, tự nghiên cứu tìm tòi, khám phá những điều diễn ra xung quanh, ghi chép lại các sự kiện, các sự vật, hiện tượng xảy ra trong cuộc sống mà các em đã thấy và cảm nhận được Điều này sẽ giúp cho học sinh hiểu biết sâu hơn về địa phương mình Bản thân giáo viên cũng phải tích cực tìm hiểu các kiến thức địa phương, đặc biệt là các kiến thức tự nhiên, kinh tế

xã hội nơi trường đóng

Muốn tích hợp kiến thức ĐLĐP vào dạy học, khi xây dựng kế hoạch giảng dạy chúng ta phải xem xét, rà soát toàn bộ chương trình bộ môn ở cấp học, lớp học Tìm hiểu, chọn lọc kiến thức ĐLĐP phù hợp với mục tiêu về kiến thức đối với học sinh, sau đó sắp xếp chúng lại thành hệ thống tri thức để đưa vào nội dung bài giảng sao cho hợp lí tránh khiên cưỡng trùng lặp nhiều khi mang tính hình thức Tùy thuộc vào mục tiêu, nội dung bài học cũng như khả năng chuyên môn của giáo viên mà chúng ta có thể tích hợp ở các mức độ khác nhau như:

- Mức độ 1: Tích hợp toàn phần: Nội dung kiến thức địa lý địa phương là nội

dung bài học trên lớp, lớp 10 bài 41 và 42

- Mức độ 2: Tích hợp một phần: Một số đơn vị tri thức của nội dung ĐLĐP

được đưa vào nội dung bài học và trở thành một bộ phận hữu cơ của bài học, được thể hiện bằng một mục riêng, một đoạn hay một câu trong bài học nhằm

bổ sung kiến thức cho học sinh Trong Địa lý 10, các bài 41 và 42 rất thuận lợi cho áp dụng kiểu này Thí dụ: “Sự bùng nổ trong sử dụng ôtô đã gây ra những vấn đề nghiêm trọng về ô nhiễm môi trường” (trang 123 Địa lí lớp 10) “Việc chở dầu bằng các tàu chở dầu lớn (tanke) luôn luôn đe dọa gây ô nhiễm biển và đại dương, nhất là ở các vùng gần cảng” (trang 144 Địa lí 10) “Máy bay là một nguyên nhân quan trọng gây thủng tầng ôzôn” (trang 146 Địa lí 10)

- Mức độ 3: Tích hợp – liên hệ: Các kiến thức ĐLĐP không được nêu rõ trong

sách giáo khoa nhưng dựa vào kiến thức bài học giáo viên có thể bổ sung, liên

hệ với kiến thức địa phương để làm rõ kiến thức trong bài giảng Mức độ này khá phổ biến trong dạy địa lý ở mọi cấp học phổ thông Tùy từng nội dung bài học, từng điều kiện cụ thể của địa phương mà giáo viên có thể liên hệ sao cho hợp lí (thường thích hợp nhất với phần học về địa lý kinh tế - xã hội như vấn đề dân số, môi trường) Đối với địa lý lớp 10 trong các bài học về kiến thức đại cương tự nhiên và kinh tế - xã hội cần sử dụng rất nhiều kiến thức ĐLĐP để liên hệ nhằm giải thích, minh họa Đây là cơ sở quan trọng và phong phú để tích hợp kiến thức ĐLĐP vào bài giảng

Nội dung địa lý sách giáo khoa lớp 10 là các kiến thức cơ bản về đại cương chủ yếu là hình thành khái niệm, vai trò, đặc điểm, các quy luật …của tự nhiên và kinh tế xã hội Việc tích hợp kiến thức ĐLĐP vào trong bài giảng trên lớp rất thuận lợi, đạt ở mức độ 2 và 3 Tuy nhiên giáo viên cũng cần chọn lọc, cân nhắc các ví dụ, dẫn chứng của địa phương để đưa vào bài học một cách phù hợp và có hiệu quả, vừa đảm bảo hình thành kiến thức địa lý tự nhiên Việt Nam, vừa bổ sung và làm phong phú kiến thức ĐLĐP cho học sinh