TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC PHÉP BIỆN CHỨNG DUY TÂM HEGEL VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ - HẠN CHẾ CỦA NÓ

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC PHÉP BIỆN CHỨNG DUY TÂM HEGEL VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ - HẠN CHẾ CỦA NÓ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HCM

SAU ĐẠI HỌC

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC

Đề tài : PHÉP BIỆN CHỨNG DUY TÂM HÊGHEN

VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA NÓ

Người thực hiện : Nguyễn Trường Xuân Nam

Số thứ tự : 105 Lớp : Cao học kinh tế đêm 5, Khóa K21 Giảng viên hướng dẫn : TS Bùi Văn Mưa

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 14 tháng 02 năm 2012

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

Với quan niệm chủ đạo xem triết học là khoa học của mọi khoa học, các nhà triết gia Đức vào cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX đã xây dựng nên các hệ thống triết học vạn năng, bao trùm các lĩnh vực hoạt động của con người, đề cao tầm ảnh hưởng của triết học đối với các ngành khoa học khác Các triết gia đã tạo

ra một giai đoạn phát triển mới về chất góp phần đưa triết học cổ điển phương Tây lên đỉnh cao làm cơ sở cho việc phát triển triết học hiện đại, và là một trong

ba nguồn gốc hình thành chủ nghĩa Marx

Là một trong những bộ óc bách khoa toàn thư vĩ đại nhất trong lịch sử, George Wilhelm Friedrich Hêghen (1770-1831), đã phát triển rất có hệ thống các phép biện chứng theo lối duy tâm, và trở thành triết gia có tầm ảnh hưởng tới rất nhiều nhân vật thông qua các bàn luận của ông về mối quan hệ giữa tự nhiên và

tự do, tính nội tại và sự siêu nghiệm, ông đưa ra các khái niệm về logic phân tích, phép biện chứng, chủ nghĩa duy tâm tuyệt đối… đóng góp to lớn cho nền triết học từ giai đoạn cổ điển đến triết học hiện đại Tuy nhiên, trong triết học của mình, Hêghen vẫn không tránh khỏi những tư tưởng hạn chế về con người, về chủ nghĩa duy tâm Có thể nói triết học của ông chứa đựng cả những hạn chế và những đóng góp mang tính lịch sử điều này đã tạo nên ấn tượng sâu sắc, là dòng suối thôi thúc tác giả bài viết thực hiện đề tài này

Xin chân thành gửi lời cảm ơn đến các thầy cô khoa lý luận chính trị, tiểu ban triết học, trường Đại học kinh tế thành phố Hồ Chí Minh đặc biệt là Thầy

TS Bùi Văn Mưa (chủ biên), TS Trần Nguyên Ký, PGS TS Lê Thanh Sinh, TS Nguyễn Ngọc Thu, TS Bùi Bá Linh, TS Bùi Xuân Thanh đã biên soạn bộ tài liệu Triết học, phần I – Đại Cương về lịch sử triết học như nguồn tài liệu chính giúp hoàn thành bài tiểu luận này

Nhiệm vụ của đề tài nhằm làm rõ những giá trị và xem xét các mặt còn hạn chế của phép biện chứng duy tâm Hêghen Do đó, nội dung chính sẽ xoay quanh các vai trò, tầm ảnh hưởng của tư tưởng triết học Hêghen, đồng thời tìm hiểu các khía cạnh hạn chế của tư tưởng triết học này

CHƯƠNG 1: TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC HÊGHEN

1.1 Điều kiện lịch sử

Nước Đức đã từng trải qua giai đoạn yếu kém về kinh tế, nhược về chính trị, người dân sống trong một xã hội mà tàn tích phong kiến còn quá nặng nề Tuy nhiên, đây lại là giai đoạn phát triển vượt bậc về đời sống văn hóa và tinh thần hình thành nền triết học cổ điển Đức, giai đoạn cuối thế kỳ XVII đến đầu thế kỷ XIX đánh dấu sự phát triển mới về chất, làm nên đỉnh cao của thời kỳ triết học cổ điển phương Tây và có ảnh hưởng to lớn đến triết học hiện đại Một trong những đại diện khổng lồ với những tư tưởng cực kỳ phong phú và sâu sắc là Hêghen, người đã phát triển có hệ thống các phép biện chứng theo lối duy tâm, làm nền tảng to lớn cho Marx kế thừa và phát triển thành phép biện chứng duy vật

Biện chứng duy tâm của Hêghen là kết quả của quá trình xây dựng phương pháp biện chứng trong triết học Đức từ Kant, quá trình này phản ánh những đòi hỏi của tư tưởng cách mạng tư sản châu Âu thông qua giai cấp tư sản Đức với việc tiến hành cuộc cách mạng trên phương diện tư tưởng Triết học của Hêghen

là phương pháp nêu mâu thuẫn và biểu diễn quá trình biến chuyển của mâu thuẫn Phương pháp này phản ánh đầy đủ hơn quá trình lịch sử thực tế, ông cho

là trong mỗi giai đoạn có phát sinh ra mâu thuẫn nội bô, và ông phản ánh quá trình đó một cách có thứ tự, hệ thống

Friedrich Hêghen (1770 – 1831) sinh ra trong một gia đình quan chức cao cấp ở thành phố Stuttgart Do chịu ảnh hưởng bởi Senlinh mà Hêghen say sưa nghiên cứu triết học, khi tham gia giảng dạy tại Đạc học Inna, ông đã từng cộng tác với Senling xuất bản tạp chí “Phê phán triết học” Hêghen bắt đầu xây dựng

hệ thống triết học duy tâm khách quan trong tác phẩm “hiện tượng luận tinh thần” và sau đó là rất nhiều tác phẩm có giá trị được xuất bản như Bách khoa toàn thư các khoa học triết học (gồm 3 quyển: khoa học Logic, triết học tự nhiên

và triết học tinh thần), triết học về lịch sử (1837)… các tác phẩm này đánh sự phát triển vượt bậc so với tư tưởng của Senlinh và xây dựng nên toàn bộ nội dung hệ thống triết học mới của mình

1.2 Khái lược về triết học Hêghen

Hêghen cho rằng sự ý thức của con người và lịch sử tự thể hiện tuần tự trong từng giai đoạn biện chứng cho tới khi đạt đến tuyệt đối, trong đó lý trí, luân lý đạo đức, tư duy đúng đắn và tính thẩm mỹ của con người được hướng dẫn bởi một tinh thần siêu hình học toàn diện Nền tảng tư tưởng của triết học Hêghen được trình bày trong tác phẩm Hiện tượng luận tinh thần, trong đó ông đã xây dựng nên nền tảng của triết học mới giúp con người thoát khỏi sự ràng buộc với

hệ thống tư tưởng cũ mà điển hình là tư tưởng của Senling Tiếp theo, Hêghen đã hoàn thiện hệ thống tư tưởng của mình một cách chi tiết thông qua bộ Bách khoa toàn thư các khoa học triết học bao gồm ba quyển là Khoa học logic

1.2.1 Hiện tượng luận tinh thần

Hiện tượng luận tinh thần lần theo sự phát triển của tinh thần từ chỗ là hiện tượng ban đầu với tính cách là các tinh thần cá biệt không tự ý thức và không tự

do đến chỗ là tinh thần với tính cách là sự thống nhất tự do và hoàn toàn tự ý thức Tiến trình này không thuần túy là tiến trình lịch sử và cũng không thuần túy

là tiến trình logic, mà là sự kết hợp hoàn hảo của cả hai Điều này cho thấy Hêghen cố gắng cho thấy lịch sử là một tiến trình của tinh thần theo một con đường tất yếu về mặt logic, con đường mà nó phải đi để đạt đến mục tiêu cuối cùng của nó Đây là một tiến trình biện chứng, qua đó tinh thần luôn vượt qua những sự mâu thuẫn của chính mình, và sự mẫu thuẫn giữa tính phổ quát cố hữu

và hình thức bị giới hạn của nó, vốn được Hêghen mô tả như là tình trạng tinh thần bị “tha hóa” khỏi chính mình, nghĩa là người này xem người khác là một cái

gì đó xa lạ, thù địch, ở bên ngoài mình, trong khí trên thực tế họ là bộ phận của cung một cái toàn bộ to lớn Tinh thần không thể tự do trong tình trạng bị tha hóa

vì trong trạng thái này nó vấp phải cái đối lập và rào cản trên đường phát triển hoàn chỉnh chính nó Tiến trình phát triển biện chứng của tinh thần luôn là tiến trình hướng đến sự tự do, chính vì thế mà nói là một thiên anh hùng ca triết học

đồ sộ, thực hiện đơn đặt hàng của lịch sử từ chỗ con người mò mẫm ban đầu đến khi nó nhận ra chính mình như là chủ nhân của vũ trụ và cuối cùng nó đạt đến sự

từ nhận thức và sự tự do

Hêghen đã xây dựng bốn luận điểm nền tảng hệ thống triết học của ông, đó là thừa nhận tồn tại của ý niệm tuyệt đối, thừa nhận sự phát triển của ý niệm tuyệt đối, xem ý thức con người là sản phẩm của lịch sử và ông xem triết học là học thuyết về ý niệm tuyệt đối

Hêghen thừa nhận tồn tại ý niệm tuyệt đối, vì theo ông ý niệm tuyệt đối là điểm xuất phát và nền tảng trong quan niệm về hiện thực góp phần tạo nên giới

tự nhiên và con người Hoạt động nhận thức và cải tạo thế giới của con người chính là công cụ để ý niệm tuyệt đối nhận thức chính bản thân mình Ý niệm tuyệt đối còn được hiểu như sự hợp nhất giữa thực thể tự nhiên và cái “Tôi tuyệt đối” tức là tự ý thức, nó là sự thống nhất giữa tư duy và tồn tại, tinh thần và vật chất, chủ thể và khách thể Hêghen thừa nhận sự phát triển của ý niệm tuyệt đối,

sự thống nhất giữa tư duy và tồn tại, tư tưởng và hiện thực là sự phát triển về chất Như vậy, Hêghen đã không coi sự phát triển chỉ là sự tăng giảm đơn thuần

về lượng hay sự dịch chuyển vị trí của nó trong không gian mà đó là một quá trình phủ định biện chứng, trong đó cái mới luôn xuất hiện thay thế cho cái cũ, nhưng đồng thời cũng thừa kế những yếu tố của cái cũ mà vẫn còn có khả năng thúc đẩy phát triển

Trong tác phẩm “Hiện tượng luận tinh thần”, ông thừa nhận ý thức của con người là sản phẩm của lịch sử Hêghen xem lịch sửa là hiện thân của ý niệm tuyệt đối, là đỉnh cao của sự phát triển ý niệm tuyệt đối Lịch sử nhân loại mặc dù được thực hiện thông qua hoạt động của các cá nhân cụ thể, nhưng đồng thời lại

là nền tảng và thực thể của ý thức các cá nhân đó, do đó nhiệm vụ cơ bản của hiện tượng luận tinh thần là tái diễn lại toàn bộ tiến trình lịch sử mà nhân loại đã trải qua Triết học là học thuyết về ý niệm tuyệt đối, Hêghen thừa nhận có ba hình thức thể hiện ý niệm tuyệt đối đó là nghệ thuật, tôn giáo, triết học, và triết học chính là hình thức thể hiện trọn vẹn, đầy đủ nhất ý niệm tuyệt đối Triết học được xem như khoa học của mọi khoa học đóng vai trò nền tảng cho toàn bộ thế giới quan và tư tưởng con người

Khi hiện tượng luận tinh thần chính là nền tảng của tư tưởng triết học Hêghen thì bộ Bách khoa toàn thư các khoa học triết học là tác phẩm trình bày chi tiết các

tư tưởng của triết gia này, tác phẩm bao gồm ba quyển là khoa học logic, triết học tự nhiện và triết học tinh thần

1.2.2 Bách khoa toàn thư các khoa học triết học

Các tác phẩm trong bộ bách khoa toàn thư các khoa học triết học, thể hiện khá đầy đủ tư tưởng của ông một cách chi tiết và khoa học, trong đó khoa học logic là một trong những đóng góp quan trọng nhất của hệ thống triết học Hêghen, còn triết học tự nhiên với tính cách là một dạng tồn tại khác của ý niệm tuyệt đối dưới dạng các sự vật vật chất, và triết học tinh thần lại xem xét ý niệm tuyệt đối ở giai đoạn cuối cùng từ bỏ giới tự nhiên, khắc phục sự tha hóa và quay

về chính mình như thế nào

Khoa học logic là bộ môn khoa học nghiên cứu về tư duy Khoa học logic đã

xuất hiện từ thời triết học cổ đại với thông qua tư tưởng của Aristote và đến thời cận đại phát triển thành logic toán gắn liền với tên tuổi của Leibniz Hêghen phê phán logic cũ chỉ nghiên cứu tư duy trong trạng thái bất biến, cô lập, không sinh thành, không biến đổi và không phát triển Hêghen khởi thảo một logic học mới giúp vạch ra bản chất đích thực của tư duy và đóng vai trò như một phương pháp luận triết học làm cơ sở cho mọi khoa học Trong đó, khoa học logic bao gồm ba phần là học thuyết về tồn tại, học thuyết về bản chất và học thuyết về khái niệm Luận điểm xuyên suốt toàn bộ logic học là “cái gì hợp lý thì hiện thực và cái

gì hiện thực thì hợp lý”, luận điểm này không chỉ thể hiện lập trường của Hêghen muốn bảo vệ và duy trì nhà nước quý tộc Phổ cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX,

mà còn khái quát nguyên lý xuất phát điểm và nền tảng của toàn bộ hệ thống triết học, khẳng định tinh thần và vật chất, chủ thể và khách thể trên cơ sở duy tâm, nó khẳng định sự thống nhất tư duy – tồn tại, tư tưởng và hiện thực là cả một quá trình biện chứng Những nguyên lý cơ bản xác định điểm khởi đầu khoa học logic bao gồm:

- Tính khách quan: là nguyên lý thứ nhất của điểm khởi đầu, nó buộc các nhà nghiên cứu không được coi xuất phát điểm một cách tùy tiện theo ý muốn chủ quan của mình, mà phải tuân theo tính khách quan tùy thuộc vào từng đối tượng nghiên cứu một cách cụ thể

- Đơn giản và trừu tượng nhất: mọi quá trình vận động khách quan đều theo

xu hướng từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện tới chỗ ngày càng hoàn thiện hơn, cho nên điểm khởi đầu phải là cái sơ khai nhất, chưa hoàn thiện nhất, trừu tượng nhất Lần đầu tiên Hêghen coi nguyên lý đi từ trừu tượng đến cụ thể

là một trong những nguyên lý cơ bản trong vận động các khái niệm logic học

- Khẳng định điểm khởi đầu phải là điểm xuất phát có khả năng phát triển thành toàn bộ hệ thống, tức là phải chứa đựng mâu thuẫn cơ bản của toàn bộ hệ thống – đó là mâu thuẫn giữa tinh thần và vật chất

- Khẳng định sự thống nhất giữa tính lịch sử và tính logic trong việc xác định điểm khởi đầu, Hêghen coi khoa học logic của mình là sự tổng kết toàn bộ tiến trình phát triển tư tưởng triết học của nhân loại

Triết học tự nhiên, là sự nghiên cứu lý luận giới tự nhiên được hiểu như tồn

tại khách quan của tinh thần hay sự tồn tại của tinh thần dưới dạng các sự vật vật chất, thế giới là một chỉnh thể thống nhất trong đó mọi sự vật đều có mối liên hệ hữu cơ với nhau, không ngừng vận động và phát triển, tuy nhiên, Hêghen chỉ xem xét thế giới tự nhiên trên quan điểm duy tâm và đây là bộ phận yếu nhất trong toàn bộ hệ thống triết học của ông Hêghen chia triết học tự nhiên thành ba phần:

- Thế giới cơ học: Hêghen đã nghiên cứu, phân tích phạm trù như không gian, thời gian, vật chất, vận động Ông đã nhìn thấy mối quan hệ khăng khít không thể tách rời giữa vật chất và vận động, theo ông “không có vận động nào là vận động thiếu vắng vật chất và cũng không hoàn toàn giống như không có vật chất nào là vật chất không vận động”

- Thế giới vật lý học: Hêghen trình bày các quan niệm của ông về các vật thể của vũ trụ, về ánh sáng, về nhiệt, về các quá trình hóa học… dưới con mắt của nhà duy tâm

- Thế giới các cơ thể sinh học, địa chất học, động vật học… theo Hêghen, việc chuyển từ vô sinh lên hữu sinh là kết thúc của quá trình tự nhiên, tự nhiên của là tồn tại thấp, là sự biểu hiện và nhận thức ở cấp độ thấp của ý niệm tuyệt đối Giới tự nhiên, đối tượng của triết học tự nhiên về bản chất chỉ là một thế giới

ngưng đọng không phát triển, sở dĩ chúng như thế này hay thế khác là do sự vận động và phát triển của ý niệm tuyệt đối quy định

Triết học tinh thần, Hêghen xem xét ý niệm tuyệt đối ở giai đoạn cuối cùng

trên con đường diễu hành nơi trần gian, từ bỏ giới tự nhiên, khắc phục sự tha hóa, quay về lại chính mình như thế nào Triết học tinh thần bao gồm ba phần:

- Tinh thần chủ quan thể hiện sự tồn tại của mình trước hết trong linh hồn con người (nhân loại học), sau đó nó thể hiện trong ý thức (hiện tượng học) để phân biết với cơ thể và cuối cùng nó thể hiện trong tri thức (tâm lý học) hay là cái tinh thần bắt thế giới bên ngoài phục tùng nó

- Tinh thần khách quan là sự phủ định biện chứng tinh thần chủ quan, thể hiện tính tự do của ý niệm tuyệt đối trước hết trong pháp quyền, nó lấy tự do ý chí làm nền tảng lấy ý niệm pháp quyền và việc thực hiện pháp quyền làm đối tượng Tinh thần khách quan hoàn thành quá trình tự phát triển trong phong hóa, là sự thể hiện bản tính tự do của ý niệm tuyệt đối trong các hình thức thể hiện là gia đình, xã hội công dân và nhà nước, trong đó nhà nước là cao nhất

- Và thứ ba là tinh thần tuyệt đối đây chính là sự thống nhất của tinh thần chủ quan và tinh thần khách quan, nó thể hiện đầu tiên trong nghệ thuật thông qua việc đề cao cái đẹp tinh thần, sau đó nó thể hiện trong tôn giáo thông qua việc thống nhất niềm tin với lý tính, và cuối cùng nó hoàn thiện chính mình trong hệ thống khái niệm trừu tượng triết học

Trong triết học Hêghen, ý niệm tuyệt đối đa hoàn thành quá trình nhận thức của mình, đã khám phá ra chính mình, và quay trở về với mình trong học thuyết

về tinh thần tuyệt đối Vì vậy, tinh thần tuyệt đối là kết quả tối cao, toàn diện và triệt để của toàn bộ lịch sử thế giới Trái lại với triết học tự nhiên, triết học tinh thần là một thành tựu vĩ đại của triết học Hêghen Xét về thực chất, đây là học thuyết duy tâm bàn về sự phát triển ý thức cá nhân và ý thức xã hội; bàn về sự phát triển trí tuệ, lý tính con người

CHƯƠNG 2: NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY TÂM HÊGHEN

2.1 Những giá trị của phép biện chứng duy tâm Hêghen

Triết học Hêghen được Plêkhanốp đánh giá: “Chắc chắn sẽ mãi mãi được dành một trong những địa vị cao quí nhất trong lịch sử tư tưởng của nhân loại Trong các khoa học mà người Pháp gọi là “khoa tinh thần và chính trị”, không có một khoa học nào là không chịu ảnh hưởng mãnh liệt và rất phong phú của thiên tài Hêghen: “Phép biện chứng, logic học, luật học, mỹ học, lịch sử triết học và tôn giáo - tất cả những khoa học đó đều có một hình thức mới nhờ sự tác động của Hêghen” Hêghen là một trong những triết gia vĩ đại nhất lịch sử, ông đã để lại cho nhân loại toàn thế giới những tư tưởng hết sức tiến bộ, khởi nguồn cho các triết gia thế hệ sau phát triển và hoàn thiện Trong các tác phẩm của ông phải

kể đến là Hiện tượng học tinh thần (1807) là nguồn suối tiên khởi cho sự hình thành học thuyết của Marx, cụ thể là các ý niệm về diễn trình biện chứng và tất yếu của lịch sử, và về sự tha hóa

Triết học đề cao và coi tinh thần là cơ sở giải quyết mọi vấn đề lý luận và thực tiễn Có thể nói, toàn bộ triết học của Hêghen xoay quanh phạm trù ý niệm tuyệt đối và sự vận động của ý niệm tuyệt đối trong hệ thống triết học đồ sộ của ông được trình bày theo kiểu "suy lý ba bước" (tam đoạn luận)

2.1.1 Di sản về ý niệm tuyệt đối

Cho dù là nhà triết học duy tâm nhưng Hêghen đặc biệt đề cao con người, không hạ thấp con người xuống, đó là điểm sáng của triết học Hêghen Ông cho rằng, ý niệm tuyệt đối là cái có trước tất cả mọi cái Do có mâu thuẫn bên trong nên ý niệm tuyệt đối có sự tự vận động từ thấp lên cao, trải qua sự phát triển, thông qua các khái niệm, rồi lại trở về với nó với một sự phong phú hơn (logic học) Do có sự vận động và chuyển hoá, nên ý niệm tuyệt đối trở thành cái khác

nó hay là cái tha hoá, đối lập với nó, tức là giới tự nhiên (tác phẩm triết học về tự nhiên)