Tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước về thực thi quyền SHTT ở việt nam sau khi gia nhập WTO

Khái quát hệ thống pháp luật trong lĩnh vực SHTT ở Việt Nam Những quy định về bảo hộ quyền SHTT đã có ở Việt Nam từ đầu những năm 80: Ðiều lệ về sáng kiến cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa

Tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước về thực thi quyền

SHTT ở Việt Nam sau khi gia nhập WTO

TS Thân Danh Phúc

Khoa Kinh tế

1 Khái quát hệ thống pháp luật trong lĩnh vực SHTT ở Việt Nam

Những quy định về bảo hộ quyền SHTT đã có ở Việt Nam từ đầu những năm 80: Ðiều lệ về sáng kiến cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa sản xuất và sáng chế 1981; Ðiều

lệ về nhãn hiệu hàng hóa 1982; Ðiều lệ về kiểu dáng công nghiệp 1988; v,v…, nhưng chỉ là những quy định đơn hành cho từng đối tượng SHTT Kể từ sau khi Quốc hội thông qua Bộ luật Dân sự (1995), Việt Nam mới có những quy phạm pháp luật về SHTT mang đầy đủ hiệu lực pháp lý Phần 6 Bộ luật Dân sự quy định về Quyền SHTT và chuyển giao công nghệ với 61 điều thừa nhận quyền dân sự đối với các thành quả trí tuệ là bước khởi đầu quan trọng, đặt nền móng cho việc xây dựng hệ thống pháp luật về SHTT ở Việt Nam

Trên cơ sở quy định của Bộ luật Dân sự, Nhà nước đã ban hành khoảng 40 văn bản dưới luật nhằm cụ thể hóa và hướng dẫn thi hành các quy định về SHTT Các luật

ra đời sau Bộ luật Dân sự như Luật Khoa học và công nghệ, Luật Doanh nghiệp, Bộ luật Hình sự, Luật Báo chí, Luật Xuất bản, v,v… đều có một số điều khoản liên quan đến quyền SHTT nhằm tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước đối với lĩnh vực SHTT Cho đến nay, hầu hết các dạng tài sản trí tuệ đều đã được pháp luật Việt Nam thừa nhận là đối tượng của quyền sở hữu và được Nhà nước bảo hộ Các quy định đơn hành đối với các đối tượng SHTT đã được đưa vào trong Luật SHTT (2005) Đây là luật chuyên ngành về SHTT đầu tiên của Việt Nam, có hiệu lực từ 01/7/2007 Sự ra đời của Luật SHTT đã thay thế toàn bộ các Nghị định và văn bản hướng dẫn về từng lĩnh vực của SHTT trước đó Luật SHTT cũng thống nhất và tập hợp các quy định về SHTT rải rác trong các văn bản trước đây trong một luật chung với sự phân định rõ ràng thành 3 lĩnh vực: bản quyền, sở hữu công nghiệp (SHCN) và giống cây trồng Bên cạnh đó, các quy định về việc bảo hộ quyền SHTT cũng được đưa vào Luật như một phần riêng phản ánh tầm quan trọng của hoạt động này Tương ứng với các phần trong Luật SHTT, trong năm 2006, Chính phủ và các Bộ cũng đã ban hành hàng loạt Nghị định và Thông tư hướng dẫn

Nghị định l00/2006/NĐ-CP ngày 21/09/2006 hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật Dân sự và Luật SHTT về quyền tác giả và quyền liên quan, trong đó giải thích rõ về từng loại hình tác phẩm được đề cập trong luật quy định chi tiết về nội dung quyền nhân thân và quyền tài sản, về thủ tục đăng ký, về các tổ chức tư vấn, dịch vụ quyền tác giả, cũng như một số chi tiết về thực thi quyền

Nghị định l03/2006/NĐ-CP ngày 22/09/2006 hướng dẫn thi hành một số điều của Luật SHTT về SHCN, bao gồm việc xác lập quyền (đăng ký), quy định chi tiết về chủ thể, nội dung, giới hạn, chuyển giao quyền SHCN, về hoạt động đại điện SHCN

và về các biện pháp thúc đẩy hoạt động SHCN

Nghị định l04/2006/NĐ-CP ngày 22/09/2006 hướng dẫn thi hành một số điều của Luật SHTT về quyền đối với giống cây trồng, đặc biệt có quy định cụ thể về trình

tự thủ tục xác lập quyền đối với giống cây trồng, bao gồm cả việc thẩm định hình thức

và nội dung đơn

Nghị định l05-2006/ND/CP ngày 22/09/2006 hướng dẫn thi hành một số điều của Luật SHTT về bảo vệ quyền SHTT, bao gồm việc xác định hành vi, tính chất và mức độ xâm phạm đối với từng đối tượng SHTT, cách xác định thiệt hại, thủ tục yêu cầu và giải quyết yêu cầu xử lý xâm phạm, quy định về xử lý xâm phạm bằng biện pháp hành chính, kiểm soát hàng hoá xuất và nhập khẩu liên quan đến SHTT, về giám định SHTT, đồng thời quy định chi tiết về quản lý Nhà nước trong lĩnh vực SHTT Nghị định l06/2006/NĐ-CP ngày 22/09/2006 quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực SHCN Một điểm khác biệt quan trọng trong các quy định

về xử phạt hành chính được quy định trong Nghị định 106 so với các văn bản trước đây là mức phạt hành chính đối với hành vi vi phạm quyền SHCN có thể được tính đến 5 lần giá trị hàng hoá vi phạm

Khác với Nghị định 106/2006/NĐ-CP chỉ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực SHCN, các quy đinh về xử phạt hành chính trong lĩnh vực bản quyền không được tách thành một Nghị định riêng mà được quy định thành một mục (mục 7, chương II) của Nghị định số 56/2006/NĐ-CP ngày 06/6/2006 về xử phạt hành chính trong lĩnh vực văn hoá thông tin

Các quy định về dịch vụ SHTT thuộc dịch vụ khoa học công nghệ cũng được

Bộ Khoa học & Công nghê ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết trong năm 2006 bởi Thông tư 8/2006/TT- BKHCN ngày 04/4/2006

Ngày 29/11/2006, Quốc hội cũng đã thông qua Luật chuyển giao công nghệ trong đó có quy định liên quan đến hoạt động thương mại hoá quyền SHTT nằm trong công nghệ Luật chuyển giao công nghệ có hiệu lực ngày 01/7/2007, theo đó thị trường và các giao dịch chuyển giao công nghệ của Việt Nam được tự do hoá một cách cơ bản hơn so với các quy định trước đây

Với một số lượng khá đồ sộ các văn bản pháp luật được quy định trong vòng một năm, năm 2006 có thể coi là một năm thành công trong quá trình xây dựng và ban hành văn bản pháp luật về SHTT của Việt Nam

Các Bộ, ngành phối hợp với Tòa án Nhân dân tối cao cũng đang trong quá trình soạn thảo, lấy ý kiến các chuyên gia và hoàn thiện ba thông tư quan trọng liên quan đến việc giải quyết các tranh chấp về quyền tác giả và quyền liên quan, và SHCN tại tòa án, và các tội phạm về sở SHTT theo quy định tại Bộ Luật hình sự, nhằm đáp ứng các yêu cầu theo quy định tại hiệp định TRIPS, một trong những hiệp định quan trọng của WTO mà Việt Nam cam kết thực hiện ngay khi là thành viên chính thức

Về quan hệ quốc tế, Việt Nam đã tham gia các công ước quốc tế quan trọng về SHTT, gồm Công ước Paris về SHCN, Công ước Berne về bản quyền tác giả, Thỏa ước Madrid về đăng ký quốc tế nhãn hiệu hàng hóa, Hiệp ước Hợp tác bằng sáng chế

- PCT và Cụng ước Stockholm về thành lập Tổ chức Sở hữu trớ tuệ Thế giới (WIPO) Việt Nam cũng đó cam kết với Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) là tại thời điểm gia nhập tổ chức này, mọi nghĩa vụ về bảo hộ quyền SHTT quy định trong Hiệp định TRIPS sẽ được Việt Nam thực hiện ngay mà khụng cần thời gian chuyển tiếp éồng thời, theo Hiệp định TRIPS, Việt Nam cú nghĩa vụ phải tham gia cỏc điều ước quốc tế quan trọng khỏc về SHTT như Cụng ước Geneva về bảo hộ người sản xuất bản ghi õm chống lại sự sao chộp trỏi phộp (1971), Cụng ước Rome về bảo hộ người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi õm và tổ chức phỏt thanh, truyền hỡnh (1961), Cụng ước Brussels về phõn phối tớn hiệu vệ tinh mang chương trỡnh mó húa (1974) và Cụng ước UPOV về bảo hộ giống cõy trồng mới (văn kiện 1991)

Cú thể núi, đến thời điểm này, phỏp luật về SHTT của Việt Nam đó cơ bản đỏp ứng được tiờu chuẩn về “tớnh đầy đủ” theo yờu cầu của Hiệp định TRIPS và cỏc điều ước quốc tế quan trọng khỏc về SHTT Ngoại trừ tớn hiệu vệ tinh mang chương trỡnh

mó húa chưa được bảo hộ, phỏp luật Việt Nam đó quy định về cỏc đối tượng bảo hộ, quyền, thời hạn được hưởng quyền, cơ chế bảo hộ phự hợp với chuẩn mực của cỏc điều ước quốc tế

Tuy nhiờn, hệ thống phỏp luật hiện hành về SHTT của Việt Nam cũn chưa thật

sự đỏp ứng yờu cầu về “tớnh hiệu quả” Cỏc quy định về trỡnh tự, thủ tục thực hiện cỏc biện phỏp chế tài dõn sự, hành chớnh, hỡnh sự trong lĩnh vực SHTT cũn chưa đầy đủ, chưa rừ ràng và cũn mõu thuẫn, chồng chộo Bộ mỏy tổ chức cỏc cơ quan quản lý nhà nước về thực thi quyền SHTT thiếu đầu mối tập trung, thiếu sự phối hợp Cỏc quy định về sự phối hợp giữa cơ quan thực thi với chủ sở hữu quyền (về tài sản trớ tuệ và quyền liờn quan) chưa được xỏc định Vai trũ của toà ỏn trong lĩnh vực SHTT cũn yếu Bờn cạnh đú, nhận thức của xó hội, của doanh nghiệp, … đối với quyền SHTT cũn hạn chế, cỏc chớnh sỏch khuyến khớch phỏt triển dịch vụ SHTT cũn chưa đồng bộ, chưa đủ mạnh để tạo động lực thỳc đẩy nõng cao chất lượng và hiệu quả

2 Tỡnh hỡnh thực thi Luật SHTT và hiệu lực QLNN về SHTT ở Việt Nam

2.1 Về đăng ký xỏc lập quyền SHTT

a Đối với quyền SHCN

Theo số liệu thống kê của Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam, trong những năm vừa qua, số đơn yêu cầu bảo hộ quyền SHCN và

số văn bằng bảo hộ quyền SHCN đã cấp tại Việt Nam có xu hớng gia tăng liên tục, đặc biệt là từ năm 2002 đến nay Điều đỏng chú ý là

số đơn đăng ký và số bằng độc quyền sáng chế của ngời Việt Nam chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong tổng số đơn đăng ký và số bằng đã cấp (năm 2005 đơn đăng ký chiếm 9,24%, vănbằng sỏng chế được cấp chiếm 4,5%) Số lượng doanh nghiệp Việt Nam nộp đơn xỏc lập quyền SHCN chiếm

tỷ lệ thấp so với cỏc doanh nghiệp nước ngoài Nhưng đến nay số đơn đăng ký sáng chế và số bằng độc quyền sáng chế đã cấp cho ngời Việt Nam đang có xu hớng gia tăng nhanh chóng Tớnh đến 10/2007 số lượng đơn đăng ký ở Việt Nam là 2173 đơn (gần bằng cả năm 2006), về nhón hiệu 22088 đơn (tăng hơn 50% so với năm 2006), về kiểu dỏng cụng nghiệp 1510 đơn Số đơn

đăng ký nhón hiệu trong nước và nộp ra nước ngoài của cỏc doanh nghiệp Việt Nam tăng 30% Điều đú chứng tỏ rằng, sau khi gia nhập WTO khụng chỉ cú cỏc tập đoàn kinh tế, cỏc cụng ty nước ngoài quan tõm đến việc đăng ký bảo hộ quyền SHCN ở Việt Nam, mà cũn cú cỏc doanh nghiệp Việt Nam quan tõm đăng ký và xỏc lập quyền SHCN ở nước ngoài nhằm bảo vệ quyền và lợi ớch hợp phỏp của cỏc chủ sở hữu quyền

b Đối với quyền tỏc giả

Điều đáng chú ý là số đơn xin đăng ký quyền tác giả gửi

đến Cục bản quyền tăng vọt trong những năm gần đây, do vậy số giấy chứng nhận đợc cấp cũng gia tăng nhanh chóng Tớnh đến hết quý III/2007, Cục bản quyền tỏc giả Văn học, Nghệ thuật thụ lý và cấp Giấy chứng nhận quyền tỏc giả và quyền cú liờn quan, tăng 15% so với cựng kỳ năm 2006 Riờng quý III/2007 cú 925 Giấy chứng nhận đăng ký được cấp cho cỏc tỏc giả, chủ sở hữu, tăng 1,5 lần so với 6 thỏng đầu năm và tăng 80% so với cựng kỳ năm 2006 Trong số 925 Giấy chứng nhận đăng ký cú 923 Giấy chứng nhận đăng ký quyền tỏc giả, 2 giấy chứng nhận quyền cú liờn quan Trong 923 Giấy chứng nhận quyền tỏc giả đó cấp cú

471 tỏc phẩm mỹ thuật ứng dụng, 177 tỏc phẩm viết, 111 tỏc phẩm tạo hỡnh, 87 tỏc phẩm õm nhạc, 73 chương trỡnh mỏy tớnh và cỏc loại hỡnh hoạt động SHTT khỏc

Điều này cho thấy, các chủ sở hữu quyền tác giả và quyền liên quan

đã ý thức rõ hơn về quyền lợi của mình từ việc đăng ký xin cấp giấy chứng nhận bản quyền

2.1 Tỡnh hỡnh vi phạm và xử lý vi phạm quyền SHTT

Cùng với sự tiến triển của các hoạt động xác lập quyền SHTT thì việc tuân thủ các quy định pháp luật về bảo hộ quyền SHTT trong xã hội đã từng bớc đợc cải thiện Mặc dự đó cú nhiều cố gắng trong việc ỏp dụng cỏc biện phỏp chế tài nhằm bảo vệ cỏc quyền SHTT, chống lại cỏc hành

vi xõm phạm và đó thu được một số kết quả nhất định, nhưng nhỡn chung, hiệu quả đảm bảo thực thi vẫn cũn rất khiờm tốn Tỡnh hỡnh vi phạm quyền SHTT ở Việt Nam vẫn là một vấn đề rất nghiêm trọng và đáng báo động Hiện tại, Việt Nam đợc xem là quốc gia có tỷ lệ vi phạm quyền SHTT cao trên thế giới, trong đó vi phạm bản quyền đợc coi là cao hàng đầu thế giới Bên cạnh vi phạm bản quyền, tình hình vi phạm quyền sở hữu công nghiệp gắn với các hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả cũng diễn biến rất phức tạp

Vi phạm, xõm phạm SHTT đang cú dấu hiệu trở thành phổ biến Hầu như mọi chủng loại sản phẩm hàng hoỏ đều cú hàng nhỏi, hàng cú chứa yếu tố vi phạm SHCN Từ cỏc sản phẩm tiờu dựng thụng thường như thực phẩm, đồ uống, quần

ỏo, giày dộp, đồ vệ sinh cỏ nhõn đến đồ gia dụng, phương tiện, mỏy múc hoặc cỏc sản phẩm cao cấp, đặc dụng như mỹ phẩm, dược phẩm, … đều cú cỏc sản phẩm nhỏi nhón hiệu, sao chộp kiểu dỏng cụng nghiệp hoặc mang chỉ dẫn địa lý giả mạo Việc xõm phạm xảy ra phổ biến nhất là với cỏc nhón hiệu hàng hoỏ và cỏc kiểu dỏng cụng nghiệp Tuy vậy, cỏc dạng tài sản khỏc cũng đó cú xõm phạm như chỉ dẫn địa lý, tờn

thương mại và gần đõy đó xuất hiện cỏc vụ việc xõm phạm sỏng chế và giống cõy trồng Bờn cạnh đú, việc xõm phạm cỏc quyền tỏc giả xảy ra đối với nhiều  lĩnh vực: như xuất bản, điện ảnh, nhiếp ảnh, nghệ thuật tạo hỡnh, nghệ thuật biểu diễn, cụng nghiệp ghi õm, ghi hỡnh… Nạn sao chộp lậu xảy ra với mọi loại hỡnh tỏc phẩm, dưới mọi dạng thể hiện: sỏch bỏo, phim ảnh, cỏc chương trỡnh biểu diễn ca nhạc, cỏc tỏc phẩm văn học, nghệ thuật, thậm chớ cả khoa học và nổi bật nhất là phần mềm mỏy tớnh Xõm phạm quyền SHTT xảy ra với cả ở khu vực sản xuất, chế biến, lưu thụng và xuất nhập khẩu trong đú phổ biến nhất là ở khõu lưu thụng và nhập khẩu Hàng nhỏi, hàng sao chộp phi phỏp, hàng cú chứa yếu tố xõm phạm cú mặt ở cả thành thị lẫn nụng thụn, được bày bỏn ở cả cỏc sạp hàng nhỏ, tại cỏc chợ lẫn ở cỏc trung tõm thương mại hiện đại và cỏc siờu thị Hành vi xõm phạm xảy ra ở mọi thành phần kinh tế: tư nhõn, nhà nước và liờn doanh, thậm chớ ở cả một số doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài, tuy nhiờn đõy là trường hợp rất hón hữu

Theo bỏo cỏo của cơ quan cụng an 43 địa phương, trong 5 năm (2002-2007), lực lượng cảnh sỏt điều tra tội phạm kinh tế phỏt hiện 5.647 vụ sản xuất, buụn bỏn hàng giả Ngoài ra, cỏc cơ quan chức năng như: Quản lý thị trường, Hải quan, Thanh tra khoa học cụng nghệ, thanh tra chuyờn ngành cũn phỏt hiện hàng nghỡn vụ sản xuất, buụn bỏn hàng giả mỗi năm Chỉ riờng trong năm 2006, Thanh tra chuyờn ngành Văn húa – Thụng tin kiểm tra 20.414 cơ sở kinh doanh dịch vụ văn húa đó phỏt hiện 5.647

cơ sở vi phạm Cỏc đoàn kiểm tra đó cảnh cỏo 519 cơ sở, đỡnh chỉ hoạt động 289 cơ

sở, tạm giữ gấy phộp kinh doanh của 160 cơ sở, chuyển xử lý hỡnh sự 9 trường hợp Đặc biệt cỏc vụ vị phạm về quyền SHCN diễn biến ngày càng phức tạp, tinh vi Trong

số 1.536 cơ sở được lực lượng thanh tra chuyờn ngành khoa học cụng nghệ tiến hành kiểm tra về chấp hành cỏc quy định về SHCN, xõm phạm quyền sỏng chế, kiểu dỏng cụng nghiệp và cạnh tranh khụng lành mạnh đó cú 107 cơ sở bị phỏt hiện vi phạm và

bị buộc tiờu hủy, loại bỏ yếu tố vi phạm, đồng thời phạt tiền 224,9 triệu đồng

Theo thống kờ sơ bộ của cơ quan chức năng, hàng giả bị bắt giữ (từ 2002 đến thỏng 6.2007) là 25.450 chai rượu cỏc loại; 8 tấn bột ngọt; 85.000 tấn ximăng; 25 tấn

mỹ phẩm; 35 triệu cơ số thuốc tõn dược; 50.000 chai bia, nước giải khỏt; 50.000 tấn sắt, thộp xõy dựng; 15.000 tấn phõn bún, thuốc bảo vệ thực vật Cơ quan chức năng cũn bắt giữ được tới gần 5 tấn vỏ hộp bao bỡ, nhón mỏc giả Đặc biệt, cú nhiều đối tượng cũn sản xuất tem nhập khẩu, tem chống hàng giả để nhập lậu vào trong nước tiờu thụ. 

Những phân tích trên đây cho thấy rằng tình hình vi phạm quyền SHTT ở Việt Nam diễn ra phổ biến, tuy nhiên rất khó có thể lợng hoá đợc tình hình này Do những bất cập về mặt thống kê, nên tình hình vi phạm quyền SHTT không đợc phản ánh một cách

đầy đủ và có hệ thống, vì vậy đã ảnh hởng không nhỏ đến việc

xử lý vi phạm cũng nh việc thực hiện các giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực thực thi bảo hộ quyền SHTT Thực tế, đây là một trong những nguyên nhân khiến cho tình hình vi phạm quyền SHTT không thuyên giảm

Trước tỡnh hỡnh đú cựng với yờu cầu phỏt triển kinh tế-xó hội và hội nhập quốc

tế của đất nước, hoạt động phũng và chống xõm phạm quyền SHTT cần phải được đẩy mạnh hơn, mà trước hết là cần tăng cường sự phối hợp giữa cỏc bộ, ngành và địa phương trong hoạt động thực thi quyền SHTT Do vậy, từ đầu năm 2006, 7 Bộ (gồm: Văn húa, Thể thao và Du lịch, Thụng tin và truyền thụng, Khoa học và Cụng nghệ, Nụng nghiệp và Phỏt triển nụng thụn, Tài chớnh, Cụng Thương, Cụng an) đó cựng ký

kết vào văn bản Chương trỡnh hành động 168 về chống xõm phạm quyền sở hữu trớ tuệ giai đoạn 2006-2010 Qua một năm hoạt động, dự chỉ mới là bước khởi động,

nhưng những kết quả đạt được đó thể hiện sự nỗ lực cao của cỏc bờn tham gia

Trước hết phải núi tới hoạt động tuyờn truyền phổ biến phỏp luật Thụng qua nhiều hỡnh thức, cỏc bộ, ngành, địa phương đó thực hiện nhiều đợt phổ biến, tuyờn truyền khỏ rầm rộ Qua đú dần từng bước nõng cao nhận thức về quyền, nghĩa vụ của chủ sở hữu, doanh nghiệp và người tiờu dựng Cụ thể, Bộ Văn húa, Thể thao và Du lịch đó cú gần 1.000 tin, bài đăng tải trờn cỏc phương tiện truyền thụng để tuyờn truyền về vấn đề quyền tỏc giả và những quyền liờn quan Bộ Khoa học và Cụng nghệ phối hợp với cỏc cơ quan bỏo chớ thực hiện nhiều phúng sự về đề tài này; chủ trỡ 10 cuộc hội thảo về sở hữu cụng nghiệp Bộ Nụng nghiệp và Phỏt triển nụng thụn tập trung phổ biến cỏc quy định của phỏp luật về quyền đối với giống cõy trồng Bộ Thụng tin và truyền thụng tớch cực tuyờn truyền về việc khụng thực hiện kinh doanh,

sử dụng cỏc phần mềm sao chộp vi phạm bản quyền,

Cựng với tuyờn truyền, cỏc hoạt động thanh tra, kiểm tra xử lý vi phạm cũng được đẩy mạnh Hệ thống pháp luật về bảo hộ quyền SHTT ở Việt Nam

áp dụng ba hình thức xử lý vi phạm quyền SHTT, bao gồm: xử lý hành chính, xử lý dân sự và xử lý hình sự Theo quy định của pháp luật thì có 6 lực lợng có thẩm quyền xử lý vi phạm quyền SHTT, bao gồm: Toà án, Quản lý thị trờng, Hải quan, Cảnh sát kinh

tế, Thanh tra khoa học và công nghệ và Thanh tra văn hoá- thông tin Trong năm qua, các cơ quan trên đã hoạt động khá tích cực, đã phát hiện và xử lý nhiều vụ vi phạm quyền SHTT Trong số 20.414 cơ sở kinh doanh, dịch vụ văn húa được kiểm tra, lực lượng thanh tra chuyờn ngành đó phỏt hiện và xử lý 5.647 cơ sở vi phạm Trong đú cú 9 trường hợp đó chuyển hồ sơ để truy cứu trỏch nhiệm hỡnh sự Thanh tra chuyờn ngành khoa học và cụng nghệ đó tiến hành thanh tra, kiểm tra 1.536 cơ sở trong việc chấp hành cỏc quy định về SHCN và đó xử

lý nhiều vụ việc xõm phạm quyền về sỏng chế, kiểu dỏng cụng nghiệp, nhón hiệu và cạnh tranh khụng lành mạnh về SHCN Trong lĩnh vực kiểm soỏt hàng húa nhập khẩu, lực lượng hải quan ở cỏc địa phương đó thu giữ và tiờu hủy rất nhiều sản phẩm điện tử

và phụ kiện điện tử giả cỏc nhón hiệu nổi tiếng; đồng thời cũn phỏt hiện được một số

vụ vi phạm về nhón hiệu và xuất xứ hàng húa… Cỏc hoạt động này gúp phần tớch cực trong việc giỏo dục, răn đe và ngăn chặn cỏc hành vi vi phạm, bảo vệ quyền lợi của cỏc chủ thể quyền Ngoài ra, cỏc bộ, ngành và địa phương đó tớch cực đẩy mạnh hoạt động trao đổi, cung cấp thụng tin liờn quan đến thực thi Luật Sở hữu trớ tuệ cựng nhiều vấn đề liờn quan nảy sinh trong thực tiễn

Tuy nhiên, việc có nhiều cơ quan cùng có thẩm quyền xử phạt

vi phạm quyền SHTT cũng hàm chứa những nhân tố gây cản trở hiệu lực thực thi xử lý vi phạm, chẳng hạn nh sự chồng chéo về thẩm quyền hoặc sự phối hợp thiếu chặt chẽ, thiếu đồng bộ giữa các cơ quan Một điểm đáng chú ý nữa là các vụ xử lý vi phạm quyền SHTT ở Việt Nam chủ yếu đợc thực hiện thông qua các biện pháp xử phạt hành chính Nguyên nhân chính là các biện pháp xử phạt hành chính có nhiều u điểm nh nhanh chóng, thủ tục đơn giản, ít tốn kém, trong khi đó biện pháp dân sự ít đợc lựa chọn do

xử lý vi phạm quyền SHTT thông qua toà án tốn nhiều thời gian và công sức, thủ tục giám định SHTT và quy định về biện pháp khẩn cấp tạm thời cha rõ ràng, khó thực hiện trên thực tế, mức đền bù thấp so với thiệt hại thực tế, hoặc do đội ngũ cũn thiếu, năng lực của đội ngũ

về SHTT cũn hạn chế

2 Giải phỏp tạo chuyển biến trong thực thi nhằm tăng cường hiệu lực QLNN trong lĩnh vực SHTT ở Việt Nam

(1) Nõng cao nhận thức của doanh nghiệp và xó hội về lợi ớch của hoạt động SHTT, tụn vinh và bảo vệ cỏc giỏ trị sỏng tạo.

Việc bảo hộ chặt chẽ SHTT khụng những chỉ thỳc đẩy sức sỏng tạo mà cũn tạo

ra niềm tin vững chắc vào nền kinh tế cú đủ khả năng để thu hỳt đầu tư nước ngoài và tăng cường chuyển giao cụng nghệ Quan hệ giữa SHTT, đặc biệt là bằng sỏng chế, cú tỏc động rất mạnh đối tăng trưởng và phỏt triển Nghiờn cứu về Bỏo cỏo Triển vọng Kinh tế toàn cầu năm 2002 của WB đó chỉ ra rằng “cho dự cỏc quốc gia cú mức thu nhập khỏc nhau nhưng việc bảo hộ quyền SHTT luụn gắn liền với phỏt triển thương mại và đầu tư nước ngoài, nhờ đú mà tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt mức cao hơn” Một ấn bản khỏc năm 2002 của WB cú tựa đề “Cẩm nang Phỏt triển, Thương mại và WTO” cũng chỳ dẫn một số nghiờn cứu và chỉ ra rằng việc bảo hộ mạnh mẽ bằng sỏng chế cú thể: !) gia tăng thương mại xuất nhập khẩu, !!) thu hỳt thờm được đầu tư trực tiếp nước ngoài, !!!) tăng cường việc mua bỏn cụng nghệ và do đú cú thể tăng năng lực sản xuất trong nước, !v) gúp phần thỳc đẩy tốc độ tăng trưởng kinh tế

Phải tăng cường giỏo dục ý thức, đạo đức của con người thường xuyờn hơn nhằm bảo vệ những giỏ trị sỏng tạo, khuyến khớch và tụn vinh cỏc tài năng trong xu thế phỏt triển của nền kinh tế tri thức, tạo ra tiếng núi đồng thuận xó hội phờ phỏn, lờn

ỏn những hành vi vi phạm quyền SHTT

(2) Đẩy mạnh giỏo dục, tuyờn truyền, phổ biến cỏc văn bản phỏp luật liờn quan đến SHTT.

Tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa cụng tỏc tuyờn truyền, phổ biến, hướng dẫn cho doanh nghiệp và cộng đồng về cỏc văn bản phỏp luật, chớnh sỏch của Việt Nam liờn quan lĩnh vực SHTT để nõng cao nhận thức, hiểu biết và gúp phần tạo ra bầu khụng khớ mới trong việc thực thi cỏc cam kết quốc tế về bảo hộ quyền SHTT ở Việt Nam

Tuyờn truyền, giỏo dục cho cỏc doanh nghiệp, xó hội và người dõn về tỏc hại của hàng giả gõy ra những tổn thất nghiờm trọng cho cỏc cụng ty sản xuất đó đăng ký nhón hiệu và khiến cho chớnh phủ thất thu thuế Việc làm giả nhón hiệu cũn gõy ra

một hậu quả nghiêm trọng khác, đó là làm ảnh hưởng tới sức khỏe và sự an toàn của cộng đồng Như vậy, những tổn thất của hàng giả gây nên cho cả nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng Nó không chỉ tác động tiêu cực trong ngắn hạn mà còn ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển kinh tế, làm sâu sắc thêm các mâu thuẫn về lợi ích trong xã hội

Tăng cường phối hợp giữa các tổ chức chính phủ, phi chính phủ, sử dụng các hình thức và phương pháp tuyên truyền phù hợp với các đối tượng tiếp nhận tác động, góp phần tạo ra chuyển biến tích cực trong việc thực thi quyền SHTT ở Việt Nam

(3) Tiếp tục hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật về SHTT, quy định rõ

cơ quan đầu mối quản lý và có chế tài xử lý các vi phạm thích hợp hơn

Để nâng cao hiệu lực và hiệu quả bảo hộ quyền SHTT, cần nhanh chóng hoàn thiện Luật Sở hữu trí tuệ Trong Luật, cần xác định cơ quan làm đầu mối phối hợp, đồng thời tăng cường sự phối hợp có hiệu quả giữa các cơ quan bảo đảm thực thi quyền SHTT với nhau và giữa các cơ quan thực thi với chủ sở hữu quyền; nâng cao vai trò của toà án trong lĩnh vực SHTT Bên cạnh đó, cần chú trọng nâng cao nhận thức của xã hội đối với quyền SHTT, khuyến khích phát triển và nâng cao chất lượng các hoạt động dịch vụ về SHTT

Các chế tài xử lý cần mạnh hơn và tăng nặng hơn, đủ sức răn đe và phòng ngừa, đặc biệt là các quy định về xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT, nạn hàng giả; giải quyết các nội dung liên quan giữa tên miền (thuộc quản lý của Bộ Thông tin và truyền thông) và nhãn hiệu hàng hóa, dịch vụ (thuộc quản lý của Bộ Khoa học và Công nghệ), quy định rõ ràng nội dung và trách nhiệm xử lý vi phạm về cạnh tranh không lành mạnh (thuộc quản lý của Bộ Công Thương) và cạnh tranh không lành mạnh về SHCN (thuộc quản lý của Bộ Khoa học và Công nghệ)

(4) Đẩy mạnh hơn nữa hoạt động kiểm tra, thanh tra, phối hợp giữa các cơ quan chức năng của nhà nước và xử lý vi phạm quyền SHTT, đặc biệt là nạn hàng giả

Hiện nay trên thị trường, hàng hóa nào có tên tuổi, uy tín được người tiêu dùng

ưa chuộng thì lập tức có hàng giả Trước đây hàng giả chủ yếu được sản xuất trong nước, nhưng hiện nay xuất hiện tình trạng hàng giả được sản xuất từ nước ngoài rồi nhập khẩu vào trong nước để tiêu thụ Theo cơ quan điều tra chống tội phạm công nghệ cao, Bộ Công an hàng giả nhập khẩu vào Việt Nam bằng rất nhiều đường khác nhau, kể cả chính ngạch và tiểu ngạch, nhiều nhất là ở biên giới phía Bắc Ngoài ra, hàng giả, hàng vi phạm quyền SHTT còn được nhập lậu vào Việt Nam qua đường biên giới các tỉnh miền Trung, các tỉnh biên giới Tây Nam, đường biển và đường hàng không Các mặt hàng nhập lậu phần lớn là loại hàng trong nước không sản xuất được hoặc sản xuất phải chi phí cao như: hàng điện tử, điện lạnh, phụ tùng ô tô, thiết bị viễn thông Các địa bàn trọng điểm sản xuất hàng giả là các Khu công nghiệp, khu chế xuất, khu vực giáp ranh giữa thành thị và nông thôn, khu đông dân cư và các thành phố lớn như: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Hải Phòng, Hưng Yên, Hải Dương Thủ đoạn chủ yếu của các đối tượng sản xuất, kinh doanh, buôn bán hàng hóa giả là tập trung nắm bắt được thị hiếu của người tiêu dùng, rồi tiến hành thu thập

các mẫu sản phẩm, hàng hóa có chất lượng của các nhà sản xuất, các hãng nổi tiếng trên thế giới đang được ưa chuộng tại Việt Nam, đặt phía nước ngoài sản xuất hàng giả theo mẫu hàng thật, nhập lậu để tiêu thụ Đối với hàng giả về chất lượng, thủ đoạn của đối tượng sản xuất thường là pha chế thêm các chất phụ gia, dùng hàng có chất lượng kém, giá cả thấp pha trộn với số lượng ít hàng thật hoặc dùng nguyên liệu hoàn toàn khác với hàng thật để làm giả. 

  Tổ chức kiểm tra và thanh tra của các ngành chức năng phải nắm vững tình hình và những phân tích trên đây để tăng cường lực lượng, phương tiện, kết hợp các hoạt động phòng và chống tôi phạm làm hàng giả tận gốc, từ xa chủ động, tích cực hơn và có hiệu quả hơn

(5) Đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực về SHTT đáp ứng nhu cầu hội nhập và phát triển.

Việt Nam đang đứng trước thực trạng thiếu nhân lực có trình độ cao về SHTT Luật Sở hữu trí tuệ đã ra đời và có hiệu lực hơn 1 năm nay, nhưng việc đào tạo trong các trường đại học và cao đẳng chuyên sâu về SHTT còn khá khiêm tốn

Tại Đại học Luật Hà Nội, một cơ sở hàng đầu đào tạo luật sư, nhưng việc bố trí thời lượng đào tạo nhân lực SHTT cũng chưa thực sự nhiều Cơ cấu chương trình giảng dạy về SHTT gồm môn SHTT (bắt buộc cho sinh viên toàn trường), chuyên đề Bảo hộ quyền SHTT của doanh nghiệp trong kinh doanh quốc tế (tự chọn cho sinh viên khoa pháp luật quốc tế) và chuyên đề Pháp luật về SHCN trong hoạt động thương mại (tự chọn cho sinh viên khoa Pháp luật kinh tế)

Học viện Tư pháp có quy mô đào tạo hàng năm là 500 thẩm phán, 200 kiểm sát viên, 2.000 luật sư, 300 chấp hành viên và 100 công chứng viên Tuy nhiên, những nội dung về SHTT mới chỉ có trong chương trình đào tạo luật sư mang tính chuyên đề

về SHTT (khoảng 6 tiết) Còn chương trình đào tạo cho thẩm phán, kiểm sát viên, chấp hành viên chưa có nội dung về SHTT

Việt Nam cũng thiếu thẩm phán xử tranh chấp về SHTT Vi phạm SHCN, nhãn mác, thương hiệu, hàng giả, hàng nhái, ngày càng phức tạp đòi hỏi cần sự phân xử nghiêm minh, rõ ràng tại toà án Từ trước tới nay, vi phạm SHTT ở Việt Nam chủ yếu được xử lý hành chính Ở Việt Nam hiện nay mỗi năm cũng chỉ có không quá 10 trường hợp được xử tại toà dân sự Tỷ lệ này là quá ít, không cân đối, chưa đáp ứng với thông lệ quốc tế Chỉ có toà án mới xử phạt nặng và đúng bản chất Nhưng nếu có quan tâm thì cũng rất ít thẩm phán biết chuyên sâu về SHTT Ngay cả khi Việt Nam

cử thẩm phán đi đào tạo ở trong và ngoài nước về SHTT thì cũng rất ít người có đủ tiêu chuẩn Đây thực sự là những thách thức lớn của Việt Nam trong điều kiện nền kinh tế hội nhập và cạnh tranh quốc tế

Do vậy, các cơ quan quản lý nhà nước về SHTT cần phải phối hợp tích cực với Bộ Giáo dục & Đào tạo trong việc đào tạo cung cấp nguồn nhân lực SHTT cho nền kinh tế Chính phủ phải có chính sách ưu tiên trong đào tạo nguồn nhân lực về SHTT đáp ứng nhu cầu của cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực SHTT, nhất là các cơ quan thực thi và bảo vệ quyền SHTT

(6) Tiếp tục hướng dẫn các sở ngành tương ứng ở địa phương trong việc phối

hợp xây dựng và thực hiện Chương trình hành động 168 Các doanh nghiệp phải nâng cao nhận thức, hiểu biết và có ý thức sâu sắc về việc bảo vệ tài sản của chính mình, phải coi trọng việc xác lập quyền SHTT Về phía cơ quan quản lý nhà nước thì

cần phải tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp đăng ký quyền SHTT và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng cho doanh nghiệp Khắc phục tình trạng nhiều địa phương trong nước có những tiềm năng lớn (đặc sản nổi tiếng đã xuất khẩu ra nước ngoài), nhưng việc xác định và cấp chứng nhận quyền sử dụng Chỉ dẫn địa lý được tiến hành rất chậm trễ Cơ quan đầu mối của quản lý nhà nước về SHTT phải chỉ đạo, điều hành thực hiện phòng, chống xâm phạm quyền SHTT tập trung, thống nhất và đạt hiệu quả cao hơn

Tài liệu tham khảo

1 Luật Sở hữu trí tuệ, năm 2006

2 Báo cáo tổng kết công tác quản lý hoạt động SHCN cả nước giai đoạn 2002-2007,

Đà Lạt 11/2007

3 Báo điện tử vietnam.net, Chế tài lỏng lẻo đang hậu thuẫn cho nạn hàng giả, Hội

thảo về xây dựng thương hiệu và chống hàng giả, Hà Nội 4/2007

4 www.noip.gov.vn

5 www.cov.org.vn