TIỂU LUẬN PHÉP BIỆN CHỨNG DUY TÂM HEGEL VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ - HẠN CHẾ CỦA NÓ

TIỂU LUẬN PHÉP BIỆN CHỨNG DUY TÂM HEGEL VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ - HẠN CHẾ CỦA NÓ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM PHỊNG QUẢN LÝ ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC



TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC

Đề tài:

PHÉP BIỆN CHỨNG DUY TÂM CỦA HÊGHEN

VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA NĨ

Giáo viên hướng dẫn : TS Bùi Văn Mưa

Học viên thực hiện : Võ Xuân Mỹ

-Tp.Hồ Chí Minh,

2012-MỞ ĐẦU

Ngày nay, triết học Mác –Lênin ngày càng đóng vai trò quan trọng hơn trong sự phát triển của lịch sử - xã hội loài người ở các nước xã hội chủ nghĩa

Do đó, việc tìm hiểu các tư tưởng triết học Mác –Lênin cũng như tìm hiểu các tiền đề của triết học Mác là một trong những yêu cầu quan trọng đối với bất kỳ công dân nào của một nước xã hội chủ nghĩa Bản thân tôi, trong quá trình được đào tạo bậc đại học và cao học, đã được tiếp thu thêm các kiến thức về tiền đề triết học Mác –Lênin Trong đó, phép biện chứng của Hêghen là tiền đề quan trọng Mác và Ănghen đã trình bày trong một số tác phẩm của mình,về việc xuất phát từ triết học Hêghen như thế nào và đoạn tuyệt với nó ra sao Ngoài ra triết học của Hêghen có ảnh hưởng rất mạnh đến tư tưởng của nước Đức và cả Châu

Âu đương thời, triết học của ông được gọi là "tinh thần Phổ" Chính điều này đã thôi thúc tôi tìm hiểu sâu hơn về nội dung triết học Hêghen để thấy được các giá trị và hạn chế của phép biện chứng duy tâm của Hêghen Tiểu luận “Phép biện chứng duy tâm của Hêghen và những giá trị, hạn chế” được hoàn thành với sự hướng dẫn của giảng viên cùng với việc tham khảo chính các tài liệu triết học của C.Mác và Ănghen, tài liệu triết học của Khoa Lý luận Chính trị - Đại học Kinh tế Tp.HCM do TS.Bùi Văn Mưa làm chủ biên

MỤC LỤC

M Ở ĐẦ 1 U

M C L C Ụ Ụ 2

Ch ng I : NH NG T T ươ Ữ Ư ƯỞ NG TRI T H C C A HÊGHEN Ế Ọ Ủ 2

Ch ng II: NH NG GIÁ TR VÀ H N CH PHÉP BI N CH NG DUY ươ Ữ Ị Ạ Ế Ệ Ứ TÂM C A HÊGHEN Ủ 7

K T LU N Ế Ậ 11 TÀI LI U THAM KH O Ệ Ả 12

Chương I : NHỮNG TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA

HÊGHEN

Phrieđrích Hêghen (1770-1831) sinh ra trong một gia đình quan chức cao cấp ở Stútga thuộc Đức Thời trẻ, ông chủ yếu quan tâm nghiên cứu các vấn đề lịch sử, pháp quyền và tôn giáo Những năm 1800 – 1803, Hêghen làm quen và kết bạn với Senlinh Từ đây, ông bắt đầu chủ yếu say mê các vấn đề triết học Ông đã trở thành nhà triết học – Bác học vĩ đại nhất, người đã hoàn thiện nền triết học

duy tâm biện chứng cổ điển Đức, Bậc tiền bối của triết học Chính vì thế mà triết học của ông có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống văn hóa tinh thần của của dân tộc Đức

Nền tảng của triết học được Hêghen nêu lên trong tác phẩm Hiện tượng luận tinh thần Chi tiết toàn bộ nội dung Hệ thống triết học được Hêghen trình bày trong tác phẩm Bách khoa toàn thư các khoa học triết học của ông

1 Hiện tượng luận tinh thần

Hêghen thừa nhận tồn tại ý niệm tuyệt đối Ý niệm tuyệt đối chính là nền tảng của hiện thực, là sự đồng nhất giữa tư duy và tồn tại, giữa tinh thần và vật chất, là Đấng tối cao sáng tạo ra giới tự nhiên, con người và lịch sử nhân loại Ý niệm tuyệt đối phát triển theo tam đoạn thức: “chính đề - phản đề - hợp đề” Đó cũng là quá trình phát sinh và giải quyết mâu thuẫn giữa cái vật chất và cái tinh thần, giữa khách thể và chủ thể…trong ý niệm tuyệt đối Theo Hêghen, ý thức con người là sản phẩm của lịch sử nhân loại; còn lịch sử nhân loại là hiện thân của ý niệm tuyệt đối, là đỉnh cao của ý niệm tuyệt đối trên trần gian Trong Hiện tượng luận tinh thần, Hêghen cũng cho rằng triết học là học thuyết về ý niệm tuyệt đối, là khoa học của mọi khoa học, là khoa học vạn năng đóng vai trò nền tảng cho toàn

bộ thế giới quan và tư tưởng con người Mỗi hệ thống triết học của một thời đại đều là sự chắt lọc, kết tinh toàn bộ tư tưởng triết học trước đó Do đó, triết học và lịch sử triết học thống nhất với nhau để bao quát toàn bộ lịch sử phát triển của ý niệm tuyệt đối

2 Khoa học lôgích

Khoa học lôgích là bộ phận quan trọng nhất của hệ thống Hêghen, vì nó nghiên cứu tinh thần tuyệt đối ở giai đoạn sơ khai nhất, nhưng là điểm xuất phát

và nền tảng của toàn bộ hệ thống Cũng như các nhà lôgích truyền thống, Hêghen coi lôgích là khoa học về tư duy, về những phạm trù và quy luật của tư duy Tư duy với tư cách là đối tượng của khoa học lôgích được Hêghen hiểu là tư tưởng thuần túy, là tinh thần tuyệt đối Hêghen phân biệt hai dạng tư duy: tư duy tự nó - chính là tinh thần tuyệt đối tạo thành bản chất của toàn bộ hiện thực; tư duy cho

nó - tức tư duy con người, là tư duy tự nó ở giai đoạn phát triển cao nhất, là giai đoạn tư duy có ý thức

Luận điểm xuyên suốt toàn bộ lôgích học cũng như hệ thống của Hêghen

là “ cái gì hợp lý thì hiện thực và cái gì hiện thực thì hợp lý” Nhiệm vụ của khoa học lôgích là đào thải những hình thức của tư tưởng không thể hiện đúng bản chất đích thực của tư duy sống động, đồng thời vũ trang cho con người một phương pháp tư duy biện chứng nhằm khám phá ra chân lý, đi tới tự do

Hêghen đưa ra các nguyên lý cơ bản xác định điểm khởi đầu khoa học lôgích: tính khách quan, buộc các nhà nghiên cứu không được coi xuất phát điểm một cách tùy tiện theo ý muốn chủ quan của mình, mà phải tuân theo tính khách quan tùy thuộc vào từng đối tượng nghiên cứu một cách cụ thể; đơn giản và trừu tượng nhất: Mọi quá trình vận động khách quan đều theo xu hướng từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện tới chỗ ngày càng hoàn thiện hơn, cho nên điểm khởi đầu phải là cái sơ khai nhất, chưa hoàn thiện nhất, trừu tượng nhất; nguyên tắc mâu thuẫn khẳng định điểm khởi đầu phải là điểm xuất phát có khả năng phát triển thành toàn bộ hệ thống, tức là phải chứa đựng mâu thuẫn cơ bản của toàn bộ

hệ thống – đó là mâu thuẫn giữa tinh thần và vật chất; nguyên tắc thống nhất giữa tính lịch sử và tính lôgích trong việc xác định điểm khởi đầu: Hêghen coi khoa học lôgích của mình là sự tổng kết toàn bộ tiến trình phát triển tư tưởng triết học của nhân lịch

Trong khoa học lôgích, Hêghen hiểu tư duy như một quá trình phát triển biện chứng thể hiện như sự thống nhất của ba yếu tố sau:

- Thính giác: Đây là tư duy phù hợp với lối suy nghĩ thông thường của mọi người Tư duy này con mang nặng tính trực quan, xem xét mọi vật một cách cứng đờ, tách rời những mắt đối lập mà nhận thấy sự thống nhất giữa chúng

- Yếu tố biện chứng: Khác với các quan niệm truyền thống coi phép biện chứng là nghệ thuật tranh luận, Hêghen hiểu đây là một khoa học về sự phát triển của các khái niệm được ông đồng nhất với bản chất của sự vật Phép biện chứng

là nguyên tắc của mọi vận động, mọi sự sống và mọi hoạt động trong phạm vi

hiện thực Cái biện chứng còn là linh hồn của mọi nhận thức khoa học chân chính

- Yếu tố tư biện: thực hiện như sự thống nhất hai yếu tố trên, đồng thời là kết quả phát triển của chúng, chỉ ơ đây thì phép biện chứng mới đạt đến sự phát triển chín muồi Đây là giai đoạn thể hiện bản chất đích thực của mọi cái như sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập Và ông tự coi triết học của mình tương ứng với giai đoạn này trong sự phát triển của tư duy nhân loại

Sự phân chia này chỉ mang tính tương đối còn trên thực tế chúng liên hệ hữu cơ, không tách rời nhau trong từng giai đoạn phát triển của sự vật và khái niệm Chúng là những yếu tố của phép biện chứng – linh hồn sống của khoa học lôgích

3 Triết học tự nhiên

Theo Hêghen: là sự nghiên cứu lý luận giới tự nhiên được hiểu như tồn tại khách quan của tinh thần, hay sự tồn tại của tinh thần dưới dạng các sự vật vật chất Thế giới chúng ta, theo cách hiểu của Hêghen, là một chỉnh thể thống nhất trong đó mọi sự vật đều có mối liên hệ hữu cơ với nhau, không ngừng vận động

và phát triển

Triết học tự nhiên của Hêghen gồm ba phần: thế giới cơ học, thế giới vật

lý học, thế giới các cơ thể sinh học Ông đã nhìn thấy mối quan hệ khăng khít không thể tách rời giữa vật chất và vận động Theo ông “không có vận động nào

là vận động thiếu vắng vật chất và cũng không hoàn toàn giống như không có vật chất nào là vật chất không vận động” Tuy nhiên, ông chỉ dừng lại ở quan niệm

di dời vị trí trong không gian, hoặc sự lặp lại tuần hoàn của cái đã có từ trước Và những phạm trù trên vẫn bị ông giải thích một cách duy tâm

4 Triết học tinh thần

Triết học tinh thần của Hêghen bao gồm học thuyết về tinh thần chủ quan, học thuyết về tinh thần khách quan và học thuyết về tinh thần tuyệt đối Tinh thần chủ quan thể hiện sự tồn tại của mình trước hết trong linh hồn con người, sau đó thể hiện trong ý thức để phân biệt với cơ thể, sau cùng thể hiện trong tri thức – cái

tinh thần bắt thế giới bên ngoài phục tùng nó Trong khi đó, tinh thần khách quan

là sự phủ định biện chứng của tinh thần chủ quan Ý niệm tuyệt đối thể hiện trong pháp quyền, thông qua ý chí cá nhận Khi cá nhân pháp lý trở thành chủ thể thì ý niệm tuyệt đối thể hiện trong đạo đức học Tinh thần khách quan hoàn thành quá trình tự phát triển trong phong hóa, khi ý niệm tuyệt đối trở thành tự do trong các hình thức sinh hoạt gia đình, xã hội công dân và nhà nước Tinh thần tuyệt đối là

sự thống nhất giữa tinh thần chủ quan và tinh thần khách quan Ý niệm tuyệt đối lần lượt thể hiện và hoàn thiện trong nghệ thuật, tôn giáo, triết học Đây chính là các hình thức mà ý niệm tuyệt đối sử dụng để khám phá chính mình, quay về với mình với cái khởi đầu trong tính toàn vẹn và đầy đủ của nó, trong đó, triết học là quá trình nhận thức đầy đủ và trọn vẹn nhất của ý niệm tuyệt đối Ý niệm tuyệt đối quay về với mình trong học thuyết về tinh thần tuyệt đối

Triết học tinh thần của Hêghen thực chất bàn về sự phát triển thức cá nhân và thức xã hội; bàn về sự phát triển trí tuệ con người Theo Hêghen, con người vừa là chủ thể, vừa là kết quả hoạt động của mình, nhận thức và tư duy của con người được hình thành trong chừng mực con người nhận thức và cải tạo thế giới Ý thức của mỗi cá nhân là sự khái quát lại toàn bộ ý thức mà nhân loại đã trải qua Hêghen đã thấy được vai trò của lao động đối với sự hình thành và phát triển của ý thức Lao động đã giải phóng hai tri thức của loài người, đưa con người đi lên thẳng đứng, tách con người ra khỏi thế giới loài vật Cũng chính lao động, con người đã tạo thức ăn mới hoàn thiện não

bộ Trong lao động, con người tác động vào thế giới xung quanh, bộc lộ những đặc điểm, tính chất để con người nhận thức Cũng chính trong quá trình lao động, con người tự hoàn thiện chính bản thân mình Vậy không có quá trình lao động, con người không tách khỏi loài vật, bộ óc con người không hoàn thiện, không nảy sinh nhu cầu nhận thức về thế giới, không có ý thức của con người Hêghen khẳng định ý thức và tư duy của con người hình thành trong chừng mực con người nhận thức và cải tạo thế giới, chứng tỏ rằng đã bắt đầu thấy vai trò của lao động đối với sự hình thành và phát triển ý thức và tư duy

Từ đó Hêghen cho rằng: bằng cách đó, con người tác động vào giới tự nhiên,

tạo ra giới tự nhiên thứ hai cho mình và làm chủ giới tự nhiên Theo Hêghen, con người là sản phẩm của lịch sử, lịch sử lại mang tính kế thừa Vì vậy, ý thức của mỗi cá nhân, của mỗi con người là khái quát lại toàn bộ lịch sử

mà tư tưởng nhân loại đã trải qua Nhà nước là hiện thân của ý niệm tuyệt đối

Nó ra đời nhằm duy trì, bảo tồn các gia đình, xã hội và công dân Nhà nước

ra đời từ những mâu thuẫn trong xã hội nhằm điều hòa mâu thuẫn các giai cấp, đẳng cấp khác nhau Bản chất của nhà nước là tổng thể các quy chế, kỷ cương về chính trị, văn hóa, pháp luật…

Chương II: NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ PHÉP BIỆN

CHỨNG DUY TÂM CỦA HÊGHEN

Thế giới quan duy tâm là thế giới quan xuyên suốt toàn bộ nội dung, phép biện chứng là linh hồn sống động triết học Hêghen Triết học Hêghen đã trình bày những tư tưởng cơ bản nhất của phép biện chứng duy tâm Tính duy tâm trong triết học của Hêghen được biểu hiện ở chỗ, ông coi phép biện chứng là quá trình phát triển khởi đầu của “ý niệm tuyệt đối”, biện chứng chủ quan là cơ sở của biện chứng khách quan Hêghen, là người xây dựng phép biện chứng tương

đối hoàn chỉnh với một hệ thống khái niệm, phạm trù, quy luật Tuy nhiên, phép biện chứng Hêghen là phép biện chứng duy tâm, ông coi biện chứng của ý niệm sinh ra biện chứng của sự vật, chứ không phải ngược lại “Ở Hêghen, phép biện chứng bị lộn ngược đầu xuống đất Chỉ cần dựng nó lại là sẽ phát hiện được cái hạt nhân hợp lý của nó ở đằng sau cái vỏ thần bí của nó”[4,494]

Xem xét giá trị và hạn chế của phép biện chứng duy tâm trong từng nội dung:

1 Phép biện chứng duy tâm trong nền tảng triết học Hêghen

a Ý niệm tuyệt đối

Hạn chế của phép biện chứng duy tâm khách quan của Hêghen là ở chỗ ông cho rằng biện chứng của ý niệm sản sinh ra biện chứng của sự vật Đó là phép biện chứng duy tâm khách quan, thiếu triệt để, thiếu khoa học Hêghen cho rằng: ý niệm tuyệt đối sinh ra vạn vật, con người là giai đoạn phát triển cao nhất của ý niệm tuyệt đối, vậy ông đề cao con người Đó là điểm đặc sắc trong triết học của Hêghen, từ đó đề cao trí tuệ con người

b Phép biện chứng duy tâm về triết học

Hêghen là người có công khôi phục lại quan điểm triết học là khoa học của mọi khoa học Quan điểm này là quan điểm sai lầm và sau này đã gợi mởi cho Mác và Ănghen một cách hiểu mới về vai trò của triết học với khoa học cụ thể Triết học là tinh hoa của thời đại thể hiện ở dạng tinh thần Lịch sử triết học đã khái quát lại toàn bộ lịch sử tư tưởng nhân loại Hệ thống triết học cuối cùng trong lịch sử là kết quả của các hệ thống triết học trước đó Chính quan điểm này mâu thuẫn với phép biện chứng của Hêghen Vì nếu là biện chứng thì không thể cuối cùng được, không tìm ra nguyên nhân đầu tiên và kết quả cuối cùng

2 Phép biện chứng duy tâm trong khoa học lôgích

Lần đầu tiên trong lịch sử triết học, Hêghen đã tạo ra được một lý luận biện chứng phát triển với tư cách lôgích học và là phương pháp Ông

đã kết hợp phép biện chứng và lôgích học thành một quan niệm thống nhất về

lôgích biện chứng Phép biện chứng là linh hồn của lôgích học, nhờ đó khoa học lôgích trở thành một cơ thể sống chứ không phải là những phạm trù khô cứng như lôgích học trước đây Công lao của Hêghen so với những bậc tiền bối chính là ở chỗ ông đã đưa ra được một sự phân tích biện chứng, khái quát tất

cả những phạm trù quan trọng nhất của triết học và đã hình thành nên ba quy luật cơ bản của tư duy trên cơ sở duy tâm Tuy nhiên, Hêghen đã sáng tạo lôgích biện chứng trên lập trường duy tâm, ông đã xuất phát từ cơ sở đồng nhất giữa tư duy và tồn tại khi coi những quy luật của tự nhiên, của lịch sử cũng là những quy luật của tư duy

Đằng sau vỏ duy tâm, ông cho rằng tất cả sự vật trên thế giới, kể cả tư duy của con người đều vận động, phát triển theo các quy luật, chính Hêghen là người đầu tiên khái quát nên quy luật đó Đây là điểm sáng trong phép biện chứng

Lần đầu tiên Hêghen coi nguyên lý đi từ trừu tượng đến cụ thể là một trong những nguyên lý cơ bản trong vận động các khái niệm lôgích học

Hêghen hiểu được lôgích là khoa học nghiên cứu tư duy như một quá trình của trí tuệ và tư tưởng nhân loại; ông nhận thấy tư duy con người không chỉ bó hẹp trong ý thức cá nhân thể hiện dưới dạng ngôn ngữ, mà cả trong quá trình hoạt động, trong công cụ lao động và sản phẩm lao động của con người

3 Phép biện chứng duy tâm trong triết học tự nhiên

Triết học tự nhiên của Hêghen, bên cạnh nhiều tư tưởng tích cực bởi ý đồ của nó muốn đem lại cho con người một cách nhìn biện chứng về tự nhiên, nhưng theo ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu, là khâu yếu nhất trong hệ thống của ông, không có nhiều ý nghĩa trong lịch sử triết học

4 Phép biện chứng duy tâm trong triết học tinh thần

Quan điểm con người là sản phẩm, là chủ thể của chính bản thân mình

là quan điểm hoàn toàn đúng đắn Hêghen đã thấy được vai trò của lao động đối với sự hình thành và phát triển của ý thức Hêghen khẳng định ý thức và

tư duy của con người hình thành trong chừng mực con người nhận thức và cải