TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC ĐỀ TÀI: CHỦ NGHĨA DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA NÓ

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC ĐỀ TÀI: CHỦ NGHĨA DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA NÓ

HỌC

ĐỀ TÀI: CHỦ NGHĨA DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP

THẾ KỶ XVIII VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ

CỦA NÓ

GVHD: TS Bùi Văn Mưa SVTH: Phạm Thành Long

Số thứ tự: 92 Nhóm: 10 Lớp: Quản trị kinh doanh Đêm 5 Khóa: K21

TP Hồ Chí Minh, 2012

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: NHỮNG TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII 2

1.1 Tư tưởng chung của trường phái triết học khai sáng Pháp thế kỷ XVIII 2

1.2 Tư tưởng của chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp Thế kỷ XVIII 2

1.2.1 Tư tưởng của Điđơrô (Danis Diderot, 1713—1784) 3

1.2.2 Tư tưởng của Hônbách (Paul Henri Ditrich Holbach,1723-1789) 6

CHƯƠNG 2: NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA CHỦ NGHĨA DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII 9

2.1 Những giá trị của chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII 9

2.2 Hạn chế của chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII 12

KẾT LUẬN 15

TÀI LIỆU THAM KHẢO 16

LỜI MỞ ĐẦU

Trong tác phầm Chống Duyhring, Ăngghen đã viết: “Xét về hình thức lý luận của nó thì lúc đầu chủ nghĩa xã hội hiện đại xuất hiện như là một sự phát triển xa hơn và dường như triệt để hơn của những nguyên lý mà các nhà khai sáng vĩ đại Pháp hồi thế kỷ XVIII đã nêu lên” [5,1] Câu nói đó như cho thấy được giá trị to lớn của các nhà Khai sáng Pháp để lại cho lịch sử nhân loại Thế

kỷ XVII - XVIII, là thế kỉ nở rộ của những trào lưu tư tưởng, triết học mới với tên tuổi của các nhà tư tưởng, triết học vĩ đại, những người có tư tưởng tiên tiến

đã liên tiếp tấn công vào thành trì quân chủ chuyên chế bằng những học thuyết mới, tiến bộ và cách mạng Lịch sử gọi đó là thế kỉ " Ánh Sáng " - thế kỉ chuẩn bị

về tư tưởng cho một cuộc cách mạng tư sản sắp bùng nổ ở Pháp Và hạt nhân của nó là Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp với những tên tuổi như Diderot (1713-1784), Holbach (1732-1789), La Matrie(1709-1751), Helvetius (1715-1771) Để tìm hiểu vai trò to lớn của Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII trong tư tưởng lý luận và hành động với nhân loại, tôi chọn đề tài: “Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII và những giá trị, hạn chế của nó” Hi vọng qua đề tài này sẽ hiểu rõ được những tư tưởng của chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp, cũng như những giá trị, hạn chế của nó để lại cho lịch sử nhân loại

Đề tài được viết chủ yếu dựa vào các tài liệu chính: Tiểu ban Triết học,

Triết học phần I: Đại cương về lịch sử triết học (dùng cho học viên cao học và nghiên cứu sinh không thuộc chuyên ngành triết học), Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, 2010; TS Bùi Văn Mưa, Triết học – Đại cương về lịch

sử triết học, Tp.HCM 2011; Gs, Ts Nguyễn Ngọc Long & Gs, Ts Nguyễn Hữu Vui, Giáo trình Triết học Mác – Lênin, Bộ Giáo dục đào tạo 2007; Bộ Giáo dục

và Đào tạo, Giáo trình Triết học (dùng cho học viên cao học và nghiên cứu sinh không thuộc chuyên ngành Triết học), Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2006; Nguyễn Ước, Đại cương Triết học phương Tây, Nxb Tri thức, 2009 và tham

khảo các trang web: http://vi.wikipedia.org/; http://triethoc.edu.vn/; http://nguyennangnamhvkhqs.blogspot.com/;

http://www.marxists.org/vietnamese/marx-engels/1870s/chongduhring/index.htm

CHƯƠNG 1: NHỮNG TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CƠ BẢN CỦA CHỦ

NGHĨA DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII

1.1 Tư tưởng chung của trường phái triết học khai sáng Pháp thế kỷ XVIII

Triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII là một giai đoạn phát triển quan trọng trong tiến trình phát triển tư tưởng triết học Tây Âu và thế giới Triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII là sự kế tục và phát triển mới về chất các khuynh hướng tư tưởng bài trừ siêu hình học thế kỉ XVII, cũng như đánh giá lại các giá trị tuyền thống Nó bắt đầu từ việc phê phán không thương tiếc các quan niệm cũ về thế giới và con người Là vũ khí lí luận của giai cấp tư sản Pháp trong thời kì chuẩn bị cho cuộc đại cách mạng tư sản Pháp 1789, được hình thành bởi các nhà Khai sáng Pháp, triết học Khai sáng Pháp có nhiệm vụ thu hút, giác ngộ, tập hợp đông đảo mọi tầng lớp tiến bộ trong xã hội, hướng họ tới cuộc đấu tranh cách mạng lật đổ chế độ phong kiến, xây dựng chế độ tư sản Chính

vì vậy mà triết học Khai sáng Pháp có nội dung cơ bản là duy vật, tiến bộ,

nó đề cập nhiều đến tiến bộ xã hội, tự do của con người Cùng với sự hưng thịnh của văn hoá Pháp thời kì này, trên lĩnh vực tư tưởng có nhiều nhà khai sáng, họ vừa là các nhà triết học, vừa là những người uyên bác về nhiều lĩnh vực văn hoá, nghệ thuật, khoa học Tiêu biểu là Sáclơ Đờ Môngtexkiơ (1689-1775), Phrăngxoa Mari Vônte (1694-1778), Giăng Giắc Rutxô (1712-1778), Đeni Điđrô (1713-1784), Giulen Ôphrơ Lamettri (1709-1751), Hônbách (1729-1789), Henvêtiúyt (1715-1771) Ở đây chỉ đề cập đến tư tưởng triết học củacác nhà duy vật vô thần Pháp mà người giữ vai trò lãnh đạo là Đ.Điđrô C ác nhà triết học duy vật vô thần Pháp thế kỷ XVIII mà các đại biểu xuất sắc là Lamettri, Hônbách, Điđrô, Henvêtiúyt (nhóm Bách khoa toàn thư Pháp) đã góp phần quan trọng vào sự phát triển triết học duy vật vô thần Họ đấu tranh kiên quyết chống lại tôn giáo, kêu gọi đẩy mạnh nghiên cứu giới tự nhiên Họ cho rằng, không nắm được các quy luật của tự nhiên thì con người không thểcó hạnh phúc Mục đích của khoa học và triết học là phải nhận thức và chinh phục giới tự nhiên

1.2 Tư tưởng của chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp Thế kỷ XVIII

Triết học chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII là sự kế thừa và phát triển khuynh hướng bài trừ siêu hình học thế kỷ XVII theo một hướng tích cực Nó đấu tranh chống toàn bộ hệ tư tưởng phong kiến cùng hệ thống quan điểm của nhà thờ Thiên chúa giáo Các nhà duy vật chiến đấu Pháp đã vạch trần thế lực đen tối thời trung đại, giương cao ngọn cờ tự do dân chủ tư sản nhằm tập hợp tất cả các tầng lớp bị áp bức dưới ngọn cờ đó để đấu tranh chống lại chế độ chuyên chế phong kiến – nhà thờ, tập hợp các lực lượng dân chủ, tiên tiến để chuẩn bị về mặt tư tưởng cho cách mạng tư sản Pháp sẻ xảy ra vào năm

1789-1794 Vào thế kỷ XVIII, chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp là trào lưu triết học tiên tiến nhất ở Tây Âu

Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp do Điđơrô (1713-1784), Hônbách (1732-1789), La Matrie(1709-1751), Helvetius (1715-1771) là đại biểu, tiêu biểu cho tư tưởng giai cấp tư sản Pháp

1.2.1 Tư tưởng của Điđơrô (Danis Diderot, 1713—1784)

Điđơrô là nhà triết học, nhà văn, nhà bác học, người đã đặt nền móng cho

phong cách hiện thực, mở đầu nền văn học tiến bộ Pháp Cha của Điđơrô là một người thợ thủ công luôn luôn mong sao cho con mình trở thành một linh mục để

có cuộc sống sung túc và được trọng vọng Nhưng Điđơrô không đi theo con đường mà người cha đã vạch ra, ông đi vào cuộc sống đói nghèo, thiếu thốn của những người trí thức Pari, đi tìm tự do

Trong các tác phẩm của ông như Tư tưởng triết học, Các tiểu thuyết Nữ tu

sĩ, Giắc - tín đồ định mệnh, Cháu Ramô, ông đã đả phá kịch liệt giáo hội Thiên chúa giáo và bọn quý tộc phong kiến

Cuốn sách đã làm cho ông đạt tới đỉnh vinh quang là bộ Bách khoa toàn thư hay Từ điển lý luận về khoa học, nghệ thuật và nghề nghiệp (gồm 35 cuốn)

Bộ sách này do ông chủ trì đã tập hợp rất nhiều học giả tiến bộ, các nhà bác học

và chuyên gia về tất cả các bộ môn tham gia vào việc biên soạn Bộ Bách khoa toàn thư mang khuynh hướng chính trị, chiến đấu rõ rệt Nó khai chiến với giáo hội Thiên chúa giáo, kịch liệt công kích những quy định của chế độ phong kiến

và chính quyền chuyên chế Do đó, việc xuất bản bộ Bách khoa toàn thư nhiều lần bị đình chỉ và bị cấm Tuy vậy, toàn bộ bộ sách này cũng đã được lần lượt xuất bản trong hơn hai mươi năm (1751 - 1772)

a Quan niệm về thế giới:

Đ.Điđrô khẳng định tính vật chất của thế giới đồng thời phê phán mạnh

mẽ những điểm không triệt để của chủ nghĩa duy vật Anh, mỉa mai quan niệm duy tâm chủ quan của G.Beccơli vì ông này đã quy toàn bộ thế giới thành các cảm giác của một chủ thể Điđơrô ví chủ thể của G.Beccơli như một chiếc đàn pianô ngộ nhận rằng nó là nhạc cụ duy nhất trên thế gian, và mọi sự hài hoà của vũ trụ đều diễn ra trong đó Điđơrô cho rằng, trong thế giới, vạn vật đều được hình thành từ một thực thể duy nhất - thực thể vật chất, mà bản tính cố hữu của nó là vận động Vận động là sinh lực sống động của thế giới vật chất; nó không chỉ hiện hữu trong các vật đang vận động mà nó còn có mặt trong các vật thể đứng yên Chuyển động chỉ là một dạng của vận động Thế giới vật chất luôn vận động, và quá trình vận động của thế giới vật chất đưa đến sự phát triển Ông khẳng định, trong quá trình vận động và phát triển, giới tự nhiên sẽ chọn lọc những gì giúp cho nó ngày càng hoàn thiện, đồng thời đào thải những vật nào không thích nghi hoặc không tuân theo quy luật của nó Cấu trúc và trạng thái của các sinh vật là kết quả của quá trình tiến hoá lâu dài của giới tự nhiên

b Quan niệm về con người

Điđơrô cho rằng con người là sự thống nhất hữu cơ giữa thể xác và linh hồn Linh hồn không có nguồn gốc từ chúa mà là một tổng thể các hiện tượng tâm lý, là một đặc tính của thể xác Bản thân nó cũng là đặc tính của vật chất Không có thể xác của con người thì không có linh hồn Sự chuyển hóa từ vật thể

vô giác vô tri đến thể xác biết cảm giác và có tư duy (linh hồn) là kết quả của quá trình phát triển bản thân cấu trúc của vật chất từ vô cơ sang hữu cơ – sự sống, và

từ sự sống đến con người Đây là một quá trình tự nhiên hợp quy luật xảy ra

trong thế giới Điđơrô chống lại quan niệm duy tâm coi cái tôi của con người như

một thực thể Ông cho rằng cơ thể con người là khí quan vật chất của tư duy, ý thức của các quá trình tâm lý Nhân cách con người là sản phẩm của hoàn cảnh

và môi trường xung quanh Tuy nhiên ông vẫn chưa hiểu hoàn cảnh và môi trường xung quanh lại chính là sản phẩm của hoạt động con người

c Quan niệm về nhận thức

Điđơrô luôn dựa trên lập trường duy vật để phê phán các hệ thống siêu hình học - chủ nghĩa duy lý cực đoan, nghĩa là phê phán các hệ thống triết học tư biện coi thường cảm tính trong hoạt động nhận thức Khi coi vật chất là nguyên nhân duy nhất của cảm giác, ông cho rằng phương pháp triết lý đúng đắn phải là phương pháp cho phép bằng trí tuệ kiểm tra trí tuệ, bằng trí tuệ và thực nghiệm kiểm soát cảm tính, và bằng trí tuế, thực nghiệm, cảm tính nhận thức thế giới vật chất – giới tự nhiên Do bản thân thế giới vật chất - giới tự nhiên luôn nằm trong quá trình vận động và phát triển vô tận nên quá trình nhận thức của con người về thế giới vật chất cũng diễn ra vô tận, nhưng về nguyên tắc, con người có thể nhận thức hoàn toàn đầy đủ thế giới Tuy nhiên, cũng như các nhà duy vật trước Mác, ông chưa thấy được rằng, ý thức không chỉ là sản phẩm của vật chất có tổ chức cao là bộ óc người, mà còn là sản phẩm của sự phát triển xã hội Đề cao vai trò đặc biệt của quá trình nhận thức đối với sự phát triển của xã hội, Đ.Điđrô đưa ra

tư tưởng biện chứng khẳng định tính vô cùng tận trong sự phát triển của giơí tự nhiên, cũng như quá trình nhận thức của con người Tuy khả năng nhận thức của mỗi cá nhân là hữu hạn, nhưng đối với nhân loại về nguyên tắc có thể nhận thức được toàn bộ thế giới, mặc dù quá trình đó cũng là vô tận

d Quan niệm về tôn giáo

Là nhà triết học duy vật triệt để và vô thần nhất của triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII, Điđơrô không chỉ phủ nhận sự tồn tại của Thượng đế từ lập trường duy vật và quan điểm khoa học mà còn phê phán cả nền giáo dục và đạo đức tôn giáo

Ông cho rằng, Thượng đế chỉ là sự thần thánh hóa các điều kiện hiện thực của con người Không phải Thượng đế sáng tạo ra con người, mà ngược lại, chính con người đã sáng tạo ra Thượng đế Ông chỉ ra sự khác biệt giữa khoa học

và tôn giáo: Lý tính khoa học và tín ngưỡng tôn giáo không thể kết hợp được với nhau, vì lý tính khoa học mang lại cho con người hiểu biết đúng đắn về thế giới

để làm tăng sức mạnh của họ trong giới tự nhiên, trong khi đó, tín ngưỡng tôn giáo chỉ mang lại cho con người những ảo tưởng và làm suy yếu sức mạnh của chính mình; khoa học phục vụ cuộc sống thực trên trần gian, trong khi đó, tôn giáo chỉ lo cho cuộc sống ảo trên trời

Nền giáo dục tôn giáo làm cho con người cả tin vào số mệnh Tôn giáo dùng Thiên đàng và Địa ngục ảo tưởng để ban thưởng và trừng phạt con người,

điều đó chẳng khác nào dùng dây cương yếu ớt để ngăn chặn hành vi tội lỗi của

họ Ông luôn khẳng định chính nền giáo dục lạc hậu, hệ thống đạo đức giả dối của tôn giáo, những đạo luật dốt nát của Nhà thờ và Nhà nước đã làm cho môi trường và hoàn cảnh xung quanh con người ngày càng trở nên đồi bại, mà kết quả là làm cho con người ngày càng khốn khổ Do vậy mà Điđơrô đòi hỏi phải tách tôn giáo ra khỏi nhà trường, loại bỏ thần học ra khỏi giáo dục đại học, nhà thờ ra khỏi nhà nước Nền giáo dục và đào tạo phải hướng tới việc xây dựng mỗi người công dân thành một nhà khoa học, một nhà duy vật vô thần Tuy nhiên Điđơrô chưa nhận thấy cơ sở kinh tế - xã hội của sự tồn tại tôn giáo Ông mới chỉ thấy được nguồn gốc nhận thức của nó là từ sự kém hiểu biết và từ tâm lý sợ chết của con người Vì vậy, ông đã sai lầm khi cho rằng, để xoá bỏ tôn giáo chỉ cần xoá bỏ nỗi lo sợ của con người, chỉ cần mở rộng hệ thống giáo dục trong nhân dân, đồng thời tiêu diệt giới tu hành.Tuy còn hạn chế như trên nhưng sự phê phán tôn giáo của Đ.Điđrô đã mang nhiều yếu tố tíchcực trong bối cảnh lịch sử lúc đó của nước Pháp và Tây Âu

Sự phê phán tôn giáo một cách mạnh mẽ của Điđơrô có ảnh hưởng tích cực tới phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Pháp thời đó, nhưng nó vẫn chỉ là một sự phê phán mà thôi

1.2.2 Tư tưởng của Hônbách (Paul Henri Ditrich Holbach,1723-1789)

Hônbách là người Đức nhưng sống và làm việc ở Pháp Ông là một trong những nhà lãnh đạo phái Khai sáng Pháp, là một trong những đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa vô thần Pháp thế kỷXVIII, đồng thời là một cộng tác viên đắc lực của nhóm Bách khoa toàn thư Ông viết nhiều tác phẩm như: Hệ thống của tự nhiên hay là bàn về các quy luật của thế giới vật chất và thế giới tinh thần; Sự đối lập của tư tưởng tự nhiên với tư tưởng siêu nhiên; Thần học

bỏ túi…

Sau đây là một số quan niệm triết học cơ bản của ông

a Quan niệm về thế giới vật chất

Hônbách khẳng định giới tự nhiên – vật chất tồn tại vĩnh viễn, không được sáng tạo và không bị hủy diệt là nguyên nhân của mọi sự tồn tại, thay đổi của vạn vật Quảng tính, tính vận động, tính có thể chia được, tính rắn chắc, trọng lực, quán tính, và cả những trạng thái do những cái đó sinh ra như: mật độ, hình dạng, màu sắc, trọng lượng…đều là những đặc tính phổ biến, có trước của các vật thể vật chất Chúng là thực tại khách quan tác động đến giác quan của người Do sức mạnh của bản thân mình mà giới tự nhiên - vật chất luôn vận động; vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất, là sự di chuyển vị trí của các vật thể trong không gian Ông cho rằng, vũ trụ là sự kết hợp vĩ đại tất cả những vật đang tồn tại Bất

cứ ở đâu trong vũ trụ, chúng ta cũng chỉ thấy vật chất vận động Trước mắt chúng ta, toàn thể vũ trụ chỉ là một dây chuyền nhân quả bất tận với các sự vật, hiện tượng xảy ra không ngừng Ông phê phán chủ nghĩa duy tâm chủ quan Béccơly khi nhà triết học này ra sức chứng minh rằng, mọi cái trên thế giới này chỉ là ảo tưởng của chúng ta, toàn bộ thế giới chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của chúng ta

b Quan niệm về nhận thức:

Xuất phát từ quan niệm cho rằng ý thức là đặc tính của một dạng vật chất

có tổ chức cao, ông vạch ra sự vô lý của nhữ ng học thuyết về linh hồn phi thể chất, về con người được tạo ra theo hình ảnh của Thượng đế Hônbách khẳng định con người là sản phẩm của tự nhiên, tồn tại trong tự nhiên, phục tùng quy luật của tự nhiên, thậm chí, tư tưởng của con người cũng không thể vượt khỏi tự nhiên; ý thức là đặc tính của một dạng vật chất có tổ chức cao; trí lực của con người phụ thuộc vào cơ cấu của toàn con người Năng lực cảm giác của con người giúp con người nhận thức được thế giới và quy luật của nó Không có linh hồn bất tử và tư tưởng bẩm sinh mà mọi tư tưởng, quan niệm của con người không thể rút ra từ bản thân linh hồn, mà phải khái quát từ thế giới bên ngoài thông qua linh hồn của chúng ta Từ cảm giác – kết quả tác động của sự vật lên giác quan của chúng ta mà tư duy hình thành và hoạt động Nhờ vào hoạt động của tư duy mà những biến hóa mới trong tâm hồn chúng ta đưa đến sự xuất hiện

ý nghĩ, tư tưởng, ký ức, trí tưởng tượng, phán đoán, nguyện vọng, hành động… Mặc dù vẫn coi chân lý là sự phù hợp giữa ý niệm và sự vật, nhưng do quan niệm siêu hình chi phối mà ông chỉ dừng lại ở chỗ coi nhận thức chỉ là sự kết hợp các

cảm giác và các khái niệm mà không thấy được nhận thức là một quá trình phức tạp Ông đối lập quyết định luận máy móc của mình với mục đích luận Dù coi hiện tượng mà con người chưa nhận thức được là ngẫu nhiên nhưng ông chưa hiểu được tính khách quan của hiện tượng ngẫu nhiên

c Quan niệm về xã hội:

Quan niệm về xã hội của Hônbách mang tính chất duy tâm Ông coi quá trình phát triển xã hội như một quá trình do định mệnh chi phối Là nhà triết học khai sáng, ông khẳng định loài người có thể thoát ra khỏi ách phong kiến bằng việc phổ cập giáo dục, làm cho lý tính thắng chủ nghĩa ngu dân thời trung đại Ông muốn có sự quá độ hòa bình từ chế độ phong kiến sang chế độ tư bản bằng con đường lập pháp hóa

d Quan niệm về tôn giáo

Khi bàn về nguồn gốc và bản chất của tôn giáo, Hônbách cho rằng, do nhân dân các nước quan niệm xã hội bị lực lượng siêu nhiên thần thánh chi phối, nên họ không nhìn thấy những lực lượng tự nhiên trần tục đang gây ra những hành động mạnh mẽ trên Trái Đất Vì vậy, họ thường hướng cặp mắt đầy lo sợ và dàn dụa nước mắt lên trên bầu trời, họ cố tìm trên bầu trời những lực lượng thù địch đã làm tiêu tan hạnh phúc của họ trên Trái Đất này Ngu dốt, lo sợ, đau khổ bao giờ cũng là nguồn gốc của những quan niệm đầu tiên của con người về thần linh Tôn giáo được bịa đặt ra để đặt các vua chúa lên trên các dân tộc, và đặt các dân tộc, vua chúa dưới quyền uy của Thượng đế Từ khi các dân tộc nhận thấy cuộc sống vô cùng khổcực của mình trên Trái Đất này và tìm cách thay đổi nó thì người ta đã lấy Thượng đế để đe dọa họ, hòng buộc họ khuất phục, chấp nhận và

im tiếng

CHƯƠNG 2: NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA CHỦ NGHĨA

DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII