TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC ĐỀ TÀI: CHỦ NGHĨA DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA NÓ

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC ĐỀ TÀI: CHỦ NGHĨA DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA NÓ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

Phòng QLĐT Sau Đại học

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC

Đề tài:

“CHỦ NGHĨA DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII

VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA NÓ”

 Giảng viên hướng dẫn : TS BÙI VĂN MƯA

 Người thực hiện : Nguyễn Huỳnh Tấn Lợi

Tp Hồ Chí Minh; tháng 2 năm 2012

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 2

CHƯƠNG I: NHỮNG TƯ TƯỞNG CƠ BẢN CỦA TRƯỜNG PHÁI TRIẾT HỌC DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII 3

1 Đặc điểm của Triết học khai sáng Pháp thế kỷ XVIII 3

2 Tư tưởng của Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII 3

2.1 Tư tưởng Triết học của Đênít Điđơrô 4

a) Quan niệm về thế giới 4

b) Quan niệm về con người 5

c) Quan niệm về lý luận nhận thức 5

d) Quan niệm về xã hội tôn giáo 5

2.2 Tư tưởng Triết học của Pôn Hăngri Đitơríc Hônbách 7

a) Quan niệm về thế giới vật chất 7

b) Quan niệm về nhận thức 7

c) Quan niệm về xã hội 8

d) Quan niệm về tôn giáo 8

CHƯƠNG II: NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA CHỦ NGHĨA DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII 10

1 Giá trị đạt được của Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII 10

2 Những hạn chế của Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII 12

PHẦN KẾT LUẬN 15

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 16

LỜI MỞ ĐẦU

Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII có vai trò như thế nào đối với lịch sử nhân loại? Và ngày nay, những tư tưởng của chủ nghĩa này có còn giá trị nữa không hay chỉ là những tư tưởng lỗi thời Trong bài viết của mình sẽ giải quyết vấn

đế này

Khi bắt đầu nghiên cứu tìm hiểu về đề tài “Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế

kỷ XVIII và những giá trị, hạn chế của nó”, cảm xúc ban đầu đó là sự mới mẻ, bở ngỡ bởi triết học phương Tây thiên về tự nhiên so với những triết học xã hội ở phương Đông như Đạo Giáo, Nho Giáo, thân thuộc với cuộc sống con người Việt Nam Tuy nhiên, khi đi sâu vào tìm hiểu những tư tưởng của Chủ nghĩa duy vật chiến đấu, em đã tìm thấy được những giá trị to lớn, đó là giải quyết các hiện tượng

tự nhiên dưới góc độ khoa học, là ngọn cờ lý luận của giai cấp tư sản lúc bấy giờ trong việc lật đổ chế độ phong kiến – nhà thờ, hình thành phương thức sản xuất mới tiên tiến Tư bản chủ nghĩa Tạo nền tảng cho sự bùng nổ khoa học kĩ thuật trong giai đoạn hiện nay

Do giới hạn về thời gian, những khó khăn trong việc tìm nguồn tài liệu tham khảo cũng như hạn chế chuyên môn Cho nên, trong bài viết này em sẽ trình bày các nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII với 2 đại diện tiêu biểu của trường phái này đó là Đ Điđơrô và Hônbách Và qua đó làm bật lên những giá trị cũng như những hạn chế của chủ nghĩa duy vật chiên đấu Pháp

Mặc dù đã cố gắng hoàn thành bài viết nhưng chắc chắn sẽ không tránh khỏi những sai sót không mong muốn, kính mong nhận được sự thông cảm và góp ý của Thầy

CHƯƠNG I: NHỮNG TƯ TƯỞNG CƠ BẢN CỦA TRƯỜNG PHÁI

TRIẾT HỌC DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII

1 Đặc điểm của Triết học khai sáng Pháp thế kỷ XVIII

Triết học khai sáng Pháp thế kỷ XVIII là một giai đoạn phát triển quan trọng trong tiến trình phát triển tư tưởng triết học Tây Âu và thế giới Đó là thời kỳ ghi nhận Tây Âu bắt đầu giã từ văn minh nông nghiệp và bước sang kỷ nguyên văn minh công nghiệp đưa lại nền sản xuất cao chưa từng có trong lịch sử

Triết học thời kỳ này là sự kế tục và phát triển mới về chất các khuynh hướng tư tưởng bài trừ siêu hình học thế kỷ XVII, cũng như đánh giá lại các giá trị triết học truyền thống Nó bắt đầu từ sự phê phán không thương tiếc các quan niệm cũ về thế giới con người Giờ đây “Tôn giáo, quan niệm về tự nhiên, xã hội, tổ chức nhà nước…tất cả đều được đem ra phê phán hết sức nghiêm khắc, tất cả đều phải ra trước tòa án lý tính và biện hộ cho sự tồn tại của mình hoặc từ bỏ sự tồn tại của mình”1 Đến giữa thế kỷ XVIII, việc phê phán đó đã biến thành cuộc đấu tranh chống toàn bộ hệ tư tưởng phong kiến cùng hệ thống quan điểm của Nhà thờ Thiên chúa giáo…

2 Tư tưởng của Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII

Triết học duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII chỉ là một nhánh quan trọng trong trào lưu khai sáng Pháp, với nội dung đề cao cái văn minh, khoa học phục vụ đời sống thực tiễn, giúp con người thoát ra khỏi lòng tin tôn giáo mù quáng mà trước đây được các thế lực nhà thờ và giai cấp phong kiến bảo hộ nên và xây dựng mỗi con người trở thành một nhà khoa học, một nhà duy vật, vô thần

Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thể hiện rất rõ trong triết học của Đêni Điđơrô

và Hônbách Từ “chiến đấu” do Lênin đặt ra, nó phản ánh một cách chính xác tính

1 C Mác và Ph Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t 19, tr 275.

chất của dòng triết học này; đó là sự quyết liệt, mạnh mẽ, chống chủ nghĩa duy tâm đến cùng Tuy nhiên, nó có hạn chế lớn nhất là quan niệm siêu hình về thế giới, nhận thức Hạn chế này được khắc phục dần bởi nền triết học cổ điển Đức Tiếp theo

em sẽ trình bày tư tưởng triết học của 2 nhà triết học chiến đấu tiêu biểu Đ.Điđơrô

và Hônbách để thấy rõ tính duy vật chiến đấu của dòng triết học này

2.1 Tư tưởng Triết học của Đênít Điđơrô

Đ.Điđơrô ( 1713 – 1784) sinh tại một thành phố ở Đông Bắc nước Pháp, trong một gia đình thợ thủ công Sau nhiều năm học ở Pari, do chịu ảnh hưởng của các nhà khai sáng, ông từ bỏ ý định trở thành một nhà hoạt động tôn giáo, như mong muốn của người cha Ông là người khởi xướng và chủ biên bộ Bách khoa toàn thư của khoa học, Nghệ thuật và thủ công nghiệp (1751-1780)

a) Quan niệm về thế giới

Điđơrô cho rằng, trong thế giới, vạn vật đều được hình thành từ một thực thể duy

nhất – thực thể vật chất, mà bản tính cố hữu của nó là vận động Vận động là sinh

lực sống động của thế giới vật chất; nó không chỉ hiện hữu trong các vật đang vật động mà nó còn có mặt trong các vật thể đứng yên Chuyển động chỉ là một dạng của vận động Thế giới vật chất luôn vận động, và quá trình vận động của thế giới vật chất đưa đến sự phát triển Ông khẳng định trong quá trình vận động và phát triển, giới tự nhiên sẽ chọn lọc những gì giúp cho nó ngày càng hoàn thiện, đồng thời đào thải những những vật nào không thích nghi hoặc không tuân theo quy luật của nó Cấu trúc và trạng thái các sinh vật là kết quả của quá trình tiến hóa lâu dài của giới tự nhiên

b) Quan niệm về con người

Điđơrô cho rằng con người được cấu thành từ thể xác và linh hồn Thể xác và linh hồn thống nhất hữu cơ với nhau Linh hồn không có nguồn gốc từ chúa mà là tổng thể các hiện tượng tâm lý, bản thân nó cũng là đặc tính của vật chất Ông viết:

“Không có cơ thể con người thì nó (tức linh hồn) không là cái gì cả Tôi khẳng định rằng, không có cơ thể con người thì không giải thích được cái gì cả” Ông nhấn mạnh, cơ thể con người là khí quan vật chất của tư duy, ý thức cũng như mọi quá trình tâm lý của anh ta Ông đã nhận thấy, nhân cách con người là sản phẩm của hoàn cảnh môi trường xung quanh nhưng chưa hiểu được rằng, bản thân môi trường

và hoàn cảnh đó cũng là sản phẩm của hoạt động con người, và vì vậy, cả con người lẫn hoàn cảnh sống của nó đều mang tính lịch sử, là sản phẩm của hoạt động con người

c) Quan niệm về lý luận nhận thức

Điđơrô luôn dựa trên lập trường duy vật để phê phán các hệ thống siêu hình học – chủ nghĩa duy lý cực đoan, nghĩa là phê phán các hệ thống triết học tự biện coi thường cảm tính trong hoạt động nhận thức Khi coi vật chất là nguyên nhân duy nhất của cảm giác, ông cho rằng phương pháp triết lý đúng đắn phải là phương pháp cho phép bằng trí tuệ kiểm tra trí tuệ, bằng trí tuệ và thực nghiệm kiểm soát cảm tính, và bằng trí tuệ, thực nghiệm, cảm tính nhận thức thế giới vật chất – giới tự nhiên Do bản thân thế giới vật chất – giới tự nhiên luôn nằm trong quá trình vận động và phát triển vô tận nên quá trình nhận thức của con người về thế giới vật chất cũng diễn ra vô tận, nhưng về nguyên tắc, con người có thể nhận thức hoàn toàn đầy

đủ về thế giới

d) Quan niệm về xã hội tôn giáo

Là nhà triết học duy vật triệt để và vô thần nhất của Triết học Khai sáng Pháp thế

kỷ XVIII Điđơrô phủ nhận sự tồn tại của Thượng đế, coi Thượng đế chỉ sự thần thánh hóa các điều kiện sống hiện thực của con người Không phải tôn giáo sáng tạo

ra con người mà con người sáng tạo ra tôn giáo

Ông viết: “Nếu như lý tính là của trời cho và tín ngưỡng cũng tương tự như vậy, nghĩa là trời cho chúng ta hai vật không thể dung hợp được với nhau… Để loại trừ

bế tắc đó, cần phải thừa nhận rằng tín ngưỡng là một nguyên lý huyền thoại, không tưởng” Ông chỉ ra sự khác biệt giữa khoa học và tôn giáo: Khoa học thì hướng tới

vũ trang cho chúng ta quan niệm đúng về thế giới, làm cho con người lớn mạnh thêm lên, còn tôn giáo thì chỉ đem lại những điều ảo tưởng, làm cho con người mềm yếu đi “Thượng đế của những người Cơ đốc giáo – đó là người bố chỉ coi trọng những đám mây, chứ chẳng để ý gì đến những đứa con của mình” trên trần gian cả

Điđơrô kịch liệt phê phán những quan niệm đạo đức của tôn giáo, coi đó chỉ là trò giáo dục con người tới chỗ cả tin vào số mệnh Thực chất, tôn giáo chỉ là sợi dây cương yếu ớt ngăn chặn các hành vi phạm tội của con người Khẳng định chính môi trường và hoàn cảnh tạo nên bộ mặt trí tuệ và đạo đức của con người, Điđơrô kêu gọi xóa bỏ các quan hệ phong kiến của nước Pháp, cái đã thông qua tôn giáo làm hư hỏng con người, đồng thời kêu gọi xây dựng một cuộc sống hiện thực chứ đừng tin vào tôn giáo Do vậy mà Điđơrô đòi hỏi tách tôn giáo ra khỏi nhà trường, loại bỏ thần học ra khỏi giáo dục đại học, nhà thờ ra khỏi nhà nước Nền giáo dục và đào tạo phải hướng tới việc xây dựng mỗi người công dân thành một nhà khoa học, một nhà duy vật và vô thần Để thực hiện được điều này, theo ông, không thể không xóa bỏ tôn giáo, tiêu diệt giới tu hành, mở rộng khoa học và thực hành giáo dục hóa toàn dân…

Tuy nhiên, Đ.Điđơrô chưa nhận thấy cơ sở kinh tế - xã hội của sự tồn tại tôn giáo Ông mới chỉ thấy được nguồn gốc nhận thức của nó là từ sự kém hiểu biết và

từ tâm lý sợ chết của con người Vì vậy, ông đã sai lầm khi cho rằng, để xoá bỏ tôn giáo chỉ cần xoá bỏ nỗi lo sợ của con người, chỉ cần mở rộng hệ thống giáo dục trong nhân dân, đồng thời tiêu diệt giới tu hành

2.2 Tư tưởng Triết học của Pôn Hăngri Đitơríc Hônbách

Hônbách (1723 – 1789) là một trong những nhà lãnh đạo phái Khai sáng Pháp, là đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa vô thần Pháp thế kỷ XVIII, đồng thời là một cộng tác viên đắc lực của nhóm Bách khoa toàn thư

a) Quan niệm về thế giới vật chất

Hônbách khẳng định: Giới tự nhiên – vật chất tồn tại vĩnh viễn, không được sáng tạo và không bị hủy diệt, là nguyên nhân của mọi sự tồn tại, thay đổi của vạn vật Quảng tính, tính vận động, tính có thể chia được, tính rắn chắn, trọng lực, quán tính,

và những trạng thái do những cái đó sinh ra như: mật độ, hình dạng, màu sắc, trọng lượng… đều là những đặc tính phổ biến, có trước của các vật thể vật chất Chúng là thực tại khách quan tác động đến giác quan của con người Do sức mạnh bản thân mình mà giới tự nhiên – vật chất luôn vận động; vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất, là sự dịch chuyển vị trí của các vật thể trong không gian Vũ trụ là sự kết hợp vĩ đại tất cả những vật đang tồn tại, thay đổi Bất cứ ở đâu trong vũ trụ, đều là vật chất vận động Toàn thể vũ trụ chỉ là một dây chuyền nhân quả bất tận với các sự vật, hiện tượng xảy ra không ngừng

b) Quan niệm về nhận thức

Hônbách khẳng định, con người là sản phẩm của tự nhiên, tồn tại trong thiên nhiên, phục tùng quy luật của tự nhiên, thậm chí, tư tưởng của con người cũng không thể vượt khỏi tự nhiên; ý thức là đặc tính của trạng thái vật chất có tổ chức cao; trí lực của con người phụ thuộc vào cơ cấu của toàn con người Năng lực cảm giác của con người giúp con người nhận thức được thế giới và quy luật của nó Không có linh hồn bất tử và tư tưởng bẩm sinh mà mọi tư tưởng, quan niệm của con người không thể rút ra từ bản thân linh hồn, mà phải khái quát từ thế giới bên ngoài thông qua linh hồn của chúng ta Từ cảm giác – kết quả tác động của sự vật lên giác quan của chúng ta, mà tư duy hình thành và hoạt động Nhờ vào hoạt động của tư duy mà những biến hóa mới trong tâm hồn chúng ta đưa đến sự xuất hiện ý nghĩ, tư tưởng, ký ức, trí tưởng tượng, phán đoán, nguyên vọng, hành động…Mặc dù vẫn coi

chân lý là sự phù hợp giữa ý niệm và sự vật, nhưng do quan niệm siêu hình chi phối

mà ông chỉ dừng lại ở chỗ coi nhận thức chỉ là sự kết hợp các cảm giác và các khái niệm mà không thấy được nhận thức là một quá trình phức tạp Hônbách đối lập quyết định luận máy móc của mình với mục đích luận Dù coi hiện tượng mà con người chưa nhận thức được là ngẫu nhiên nhưng ông chưa hiểu được tính khách quan của hiện tượng ngẫu nhiên

c) Quan niệm về xã hội

Ông coi quá trình phát triển xã hội như một quá trình do định mệnh chi phối Là nhà triết học khái sáng, ông khẳng định loài người có thể thoát ra khỏi ách phong kiến bằng việc phổ cập giáo dục, làm cho lý tính thắng chủ nghĩa ngu dân thời trung đại Ông muốn có sự quá độ hòa bình từ chế độ phong kiến sang chế độ tư bản bằng con đường lập pháp hóa

d) Quan niệm về tôn giáo

Khi bàn về nguồn gốc và bản chất của tôn giáo, Hônbách cho rằng, do nhân dân các nước quan niệm xã hội bị lực lượng siêu nhiên thần thánh chi phối, nên họ không nhìn thấy những lực lượng tự nhiên trần tục đang gây ra những hành động mãnh mẽ trên Trái Đất Vì vậy, họ thường hướng cặp mắt đầy lo sợ và dàn dụa nước mắt lên trên bầu trời, cố tìm trên bầu trời những lực lượng thù địch đã làm tiêu tan hạnh phúc của họ trên Trái Đất này Ngu dốt, lo sợ, đau khổ bao giờ cũng là nguồn gốc của những quan niệm đầu tiên của con người về thần linh Tôn giáo được bịa đặt

ra để các vua chúa lên trên các dân tộc, và đặt các dân tộc, vua chua dưới quyền uy của Thượng đế Từ khi các dân tộc nhận thấy cuộc sống vô cùng khổ cực của mình trên Trái Đất này và tìm cách thay đổi nó thì người ta đã lấy Thượng đế để đe dọa

họ, hòng buộc họ khuất phục, chấp nhận và im tiếng

CHƯƠNG II: NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA CHỦ NGHĨA

DUY VẬT CHIẾN ĐẤU PHÁP THẾ KỶ XVIII

1 Giá trị đạt được của Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp thế kỷ XVIII

- Chủ nghĩa duy vật chiến đấu Pháp hòa với triết học khai sáng thế kỷ XVIII là thế giới quan, là ngọn cờ lý luận của giai cấp tư sản trong thời kỳ chuẩn bị cho cuộc đại cách mạng Gương cao ngọn cờ tự do, dân chủ nhằm tập hợp các tầng lớp bị áp bức, các lực lượng tiến bộ để chuẩn bị về mặt tư tưởng cho cách mạng tư sản Pháp

sẽ xảy ra vào năm 1789 – 1794, lật đổ chế độ phong kiến, xây dựng chế độ tư sản Đưa nước Pháp từ nước nông nghiệp lạc hậu sang nước công nghiệp với phương thức sản xuất phát triển tư bản chủ nghĩa, giải phóng sức lao động, thiết lập quan hệ sản xuất mới tiến bộ hơn Tạo làn sóng ảnh hưởng đến các cuộc cách mạng tư sản ở các nước châu Á, như cuộc CMTS dân quyền ở Trung Quốc hay Phong trào Duy tân

ở Việt Nam với những đại biểu như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế, Nguyễn Thượng Hiền, Trần Quý Cáp và Đông Kinh nghĩa thục đã chủ trương hoạt động theo mục tiêu Chấn dân khí - Khai dân trí - Hậu dân sinh Những mục tiêu mang tinh thần dân tộc và phù hợp với xu thế thời đại lúc bấy giờ đều dựa trên nền tảng của triết học dân chủ tư sản, thuyết tiến hoá, lý luận biến pháp, chủ nghĩa tam dân của các nhà triết học tư sản phương Tây và phương Đông

- Vào thế kỷ XVIII, chủ nghĩa duy vật Pháp là trào lưu triết học tiên tiến nhất Đem lại những thành quả to lớn cho nền lý luận nhân loại, làm giàu thêm kho tàng văn hóa thế giới Như Điđơrô là người khởi sướng và chủ biên tác phẩm đồ sộ bộ Bách khoa toàn thư, một trong những di sản văn hóa vĩ đại không chỉ của nước Pháp, mà cả Tây Âu thế kỷ XVIII nói chung, là bộ tự điển khảo luận về khoa học, nghệ thuật, công thương nghiệp , trong đó tác giả đề cập tới những vấn đề chính trị, đạo đức, nghệ thuật, triết học, kỹ thuật Những vấn đề trên được trình bày theo