đổi mới phương pháp dạy học chương động lực học hệ chất điểm và động lực học vật rắn - vật lí đại cương theo hướng gắn với kỹ thuật

Qua tìm hiểu thực tiễn giảng dạy bộ môn Vật lí ở Trường Cao Đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang hiện nay, chúng tôi nhận thấy ở đó việc dạy và học vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra, b

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÁI NGUYÊN

HOA NGỌC SAN

ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHƯƠNG “ ĐỘNG LỰC HỌC

HỆ CHẤT ĐIỂM VÀ ĐỘNG LỰC HỌC VẬT RẮN ” - VẬT LÍ ĐẠI

CƯƠNG, THEO HƯỚNG GẮN VỚI KỸ THUẬT

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2013

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÁI NGUYÊN

HOA NGỌC SAN

ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHƯƠNG “ ĐỘNG LỰC HỌC HỆ CHẤT ĐIỂM VÀ ĐỘNG LỰC HỌC VẬT RẮN ”-VẬT LÍ ĐẠI CƯƠNG, THEO

HƯỚNG GẮN VỚI KỸ THUẬT

CHUYÊN NGÀNH:

LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ

MÃ SỐ : 60 14 0111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN THỊ HỒNG VIỆT

THÁI NGUYÊN 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi,

do bản thân tôi thực hiện trong thời gian vừa qua Các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì một công trình nào khác Nếu có gì sai sót tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Thái nguyên, ngày 11 tháng 4 năm 2013

Tác giả

Hoa Ngọc San

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy cô trong khoa Vật lí Trường Đại học Sư Phạm – Đại học Thái Nguyên cùng các thầy cô trong tổ phương pháp giảng dạy Vật lí đã dạy dỗ và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian tôi học tập tại khoa, giúp tôi thêm hiểu biết, trưởng thành và thêm yêu nghề dạy học Thầy cô cũng đã tạo điều kiện và đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn PGS TS Nguyễn Thị Hồng Việt đã tận tình dạy dỗ, hướng dẫn và động viên tôi trong suốt quá trình tôi thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp – Bắc Giang đã giúp đỡ, tạo mọi điều kiện cho tôi đi học và trong quá trình thực nghiệm sư phạm, cảm ơn các em sinh viên lớp 46CĐ - TĐ1 đã đồng hành cùng tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm

Cuối cùng tôi xin cảm ơn gia đình đã luôn ở bên và động viên tôi!

Thái Nguyên ngày 11 tháng 04 năm 2013

Tác giả

Hoa Ngọc San

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Các hình thức tổ chức dạy học mà GV đang áp dụng hiện nay

Bảng 1.2 Đánh giá của SV về hiệu quả mang lại qua các bài giảng của GV Bảng 3.1 Bảng thống kê các điểm số (Xi) của bài kiểm tra

Bảng 3.2 Bảng xếp loại kiểm tra

Bảng 3.3 Phân phối tần suất kết quả kiểm tra

Bảng 3.4 Phân phối tần suất luỹ tích kết quả kiểm tra

DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ

Hình 2.1 Tương tác giữa hai vật do va chạm 40

Hình 2.2 Tương tác giữa hai vật do va chạm 40

Hình 2.3 Giản đồ véc tơ động lượng 47

Biểu đồ 3.1 Xếp loại kiểm tra 65

Biểu đồ 3.2 Phân phối tần suất kết quả kiểm tra 66

Biểu đồ 3.3 Biểu đồ tần số tích lũy 67

MỤC LỤC

MỤC LỤC i

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VẬT LÍ ĐẠI CƯƠNG THÔNG QUA VIỆC ÁP DỤNG HÌNH THỨC TỔ CHỨC SEMINAR THEO CHỦ ĐỀ NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA SINH VIÊN 5

1 Phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học 5

1.1 Khái niệm về phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học 5

1.2 Các đặc điểm của phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học 7

1.2.1 Phương pháp dạy học gắn liền với nghề nghiệp đào tạo ở trường cao đẳng – đại học 7

1.2.2 Phương pháp dạy học cao đẳng – đại học phải gắn liền với thực tiễn xã hội, thực tiễn cuộc sống và phát triển của khoa học, công nghệ 8

1.2.3 Phương pháp dạy học ở cao đẳng – đại học ngày càng tiếp cận với phương pháp nghiên cứu khoa học 8

1.2.4 Phương pháp dạy học cao đẳng – đại học có tác dụng phát huy cao độ tính tích cực, độc lập, sáng tạo của sinh viên 8

1.2.5 Phương pháp dạy học cao đẳng – đại học rất đa dạng, nó thay đổi tùy theo loại trường cao đẳng – đại học, đặc điểm của bộ môn, điều kiện, phương tiện dạy học, đặc điểm nhân cách của giáo viên và sinh viên vv 8

1.2.6 Phương pháp dạy học cao đẳng – đại học ngày càng gắn liền với các thiết bị và các phương tiện dạy học hiện đại 9

2 Các hình thức tổ chức dạy học ở trường cao đẳng – Đại học 9

2.1 Khái niệm về hình thức tổ chức dạy học 9

2.2 Các hình thức tổ chức dạy học ở cao đẳng – đại học 10

2.2.1 Diễn giảng 12

2.2.2 Seminar 15

2.2.2.1 Khái niệm 15

2.2.2.2 Chức năng của seminar 16

2.2.2.3 Phân loại seminar và yêu cầu đối với seminar ở các trường cao đẳng - đại học 18

2.2.2.4 Các bước thực hiện seminar 20

3 Tính tích cực của sinh viên trong học tập 21

3.1 Tính tích cực của sinh viên 21

3.2 Các biểu hiện và cấp độ của tính tích cực trong học tập 21

3.2.1 Các biểu hiện của tính tích cực 21

3.2.2 Các cấp độ của tính tích cực 22

3.3 Các biện pháp phát huy TTC học tập của SV 22

3.4 Tiêu chí đánh giá TTC học tập của SV 24

4 Cơ sở thực tiễn của việc đổi mới phương pháp dạy học thông qua hình thức tổ chức seminar tại trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang 25

4 1 Mục tiêu dạy học ở trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang 25

4.2 Chuẩn kiến thức kỹ năng chương động lực học hệ chất điểm – động lực học vật rắn [2] 26

4.3 Thực trạng dạy và học bộ môn Vật lí đại cương ở trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang 27

4.3.1 Mục đích điều tra 27

4.3.2 Đối tượng điều tra 27

4.3.3 Phương pháp điều tra 27

4.3.4 Tiến trình điều tra 27

4.3.5 Kết quả điều tra 27

4.3.6 Nhận xét 28

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 29

CHƯƠNG 2 ĐỀ XUẤT TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC SEMINAR THEO CHỦ ĐỀ CHƯƠNG “ĐỘNG LỰC HỌC HỆ CHẤT ĐIỂM - ĐỘNG LỰC HỌC VẬT RẮN‟‟ - VẬT LÍ ĐẠI CƯƠNG, NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA SINH VIÊN 30

2.1 Đề xuất tiến trình seminar ở trường cao đẳng- đại học 30

2.2 Xây dựng tiến trình seminar theo chủ đề chương „„Động lực học hệ chất điểm -động lực học vật rắn‟‟ - Vật lí đại cương 34

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 53

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 54

3.1 Mục đích, nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 54

3.1.1 Mục đích 54

3.1.2 Nhiệm vụ 54

3.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 54

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 55

3.4 Tiến trình thực nghiệm sư phạm 55

3.5 Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 56

3.5.1 Phân tích diễn biến quá trình thực nghiệm sư phạm 56

3.5.1.1 Phân tích diễn biến quá trình thực hiện nhiệm vụ của nhóm 1 56

3.5.1.2 Phân tích diễn biến quá trình thực hiện nhiệm vụ của nhóm 2 58

3.5.1.3 Phân tích diễn biến quá trình thực hiện nhiệm vụ của nhóm 3 59

3.5.1.4 Phân tích diễn biến quá trình thực hiện nhiệm vụ của nhóm 4 60

3.5.2 Kiểm tra, đánh giá tính tích cực của SV 62

3.5.2.1 Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử l ý kết quả kiểm tra [7] 62

3.5.2.1.1 Đánh giá định tính 62

3.5.2.1.2 Đánh giá định lượng thông qua xử lí, phân tích bài kiểm tra bằng phương pháp thống kê [5] 63

3.5.2.1.3 Nhận xét : 69

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 70

KẾT LUẬN CHUNG 71

1 Kết luận 71

2 Đóng góp của luận văn 72

3 Kiến nghị - đề xuất: 72

Tuy nhiên thực tiễn hiện nay nền giáo dục của đất nước ta còn nhiều yếu kém, đào tạo không những không đủ về số lượng mà chất lượng đào tạo cũng chưa đáp ứng được yêu cầu của xã hội đặt ra Điều ấy đã được thực tế kiểm nghiệm, bởi phần lớn số sinh viên, người học sau khi ra trường đã không đáp ứng được yêu cầu của ngành nghề mà họ đã được trang bị trong các nhà trường và cơ sở đào tạo Các công ty, nhà máy, xí nghiệp, thường phải dành một khoảng thời gian và một khoản kinh phí nhất định để đào tạo lại nhân viên của mình thì họ mới có thể làm được theo đúng yêu cầu của công việc

Qua tìm hiểu thực tiễn giảng dạy bộ môn Vật lí ở Trường Cao Đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang hiện nay, chúng tôi nhận thấy ở đó việc dạy và học vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra, bởi vì ở đó các giáo viên vẫn lên lớp dạy theo các phương pháp truyền thống và hình thức tổ chức dạy học chưa phù hợp, trong đó hình thức tổ chức đại trà, không phân đối tượng, học tập trung chiếm ưu thế Mặt khác các bài giảng thường không có liên hệ hay ứng dụng vào thực tiễn nghề nghiệp tương lai của các em Chính điều ấy đã

dẫn đến một thực trạng là phần lớn sinh viên sau khi ra trường đều bỡ ngỡ không thể tự mình làm được các công việc được giao, không biết bắt đầu công việc như thế nào, làm việc ra sao và không phát huy được tính tích cực trong công việc, thậm chí nhiều xưởng sản xuất, xí nghiệp, doanh nghiệp, công ty sau khi nhận sinh viên mới tốt nghiệp ra trường vào làm việc tại cơ

sở, họ phải cho đi đào tạo lại thì mới đáp ứng được yêu cầu công việc đặt ra

Trước tình hình đó, nhiệm vụ quan trọng đề ra cho các môn học là phải làm sao cho lí thuyết phải gắn liền được với thực tiễn, học phải đi đôi với hành, trong đó có bộ môn Vật lí Bởi lẽ Vật lí là môn khoa học thực nghiệm,

là môn học luôn gắn chặt chẽ giữa lí thuyết với thực tiễn, nếu có kiến thức cơ bản về Vật lí thì chúng ta có thể áp dụng vào các chuyên ngành khoa học kĩ thuật một cách có hiệu quả

Do vậy trong quá trình dạy học chúng ta phải cải tiến phương pháp dạy học, phải xem xét thật kỹ lưỡng nội dung bài giảng của mình có liên hệ như thế nào với thực tiễn công việc mà các em sẽ làm sau này, để từ đó có thể định hướng cho các em biết bài mà các em đang học có liên quan tới kỹ thuật nào, giai đoạn nào, áp dụng vào quá trình nào của sản xuất

Chương „„Động lực học hệ chất điểm và động lực học vật rắn‟‟ là

chương có nhiều kiến thức liên quan và có thể áp dụng vào các chuyên ngành:

Cơ khí chế tạo, Điện – điện tử và Tự động hoá do vậy giáo viên cần phải đổi mới phương pháp dạy học của mình để sau khi học xong sinh viên vừa có thể nắm vững được lí thuyết vừa có thể vận dụng lí thuyết vào thực hành và học các môn học chuyên ngành khác

Từ những lí do nêu ở trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: Đổi mới

phương pháp dạy học chương “ Động lực học hệ chất điểm và động lực học vật rắn” - Vật lí đại cương theo hướng gắn với kỹ thuật

2 Mục đích nghiên cứu

Đổi mới PPDH chương “Động lực học hệ chất điểm và động lực học

vật rắn” - Vật lí đại cương ở trường Cao Đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp theo

hướng gắn với kỹ thuật, thông qua áp dụng hình thức tổ chức seminar theo chủ đề trong quá trình dạy học, nhằm phát huy tính tích cực của sinh viên

3 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận về:

+ Phương pháp dạy học ở trường cao đẳng - đại học

+ Hình thức tổ chức dạy học ở cao đẳng - đại học

+ Tính tích cực của sinh viên

3.2 Nghiên cứu cơ sở thực tiễn của việc đổi mới phương pháp dạy học thông qua hình thức tổ chức seminar tại trường Cao Đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang

3.3 Nghiên cứu nội dung chương trình chương “Động lực học hệ chất điểm

và động lực học vật rắn” - Vật lí đại cương ở Trường Cao Đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang và xây dựng sơ đồ cấu trúc logic nội dung của chương 3.4 Đề xuất tiến trình tổ chức seminar theo chủ đề chương “Động lực học

hệ chất điểm và động lực học vật rắn” - Vật lí đại cương, nhằm phát huy tính tích cực của sinh viên

3.5 Thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm giả thuyết khoa học đã đặt ra

4 Giả thuyết khoa học

Nếu đổi mới PPDH chương “Động lực học hệ chất điểm và động lực học vật rắn” - Vật lí đại cương ở trường Cao Đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp theo hướng gắn với kỹ thuật thông qua áp dụng hình thức tổ chức seminar theo chủ đề trong quá trình dạy học, thì có thể phát huy tính tích cực của sinh viên

5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy học theo hình thức tổ chức seminar ở trường Cao Đẳng

kỹ Thuật Công Nghiệp

b Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung chương trình: chương “Động lực học hệ chất điểm và động lực học vật rắn”- Vật lí đại cương

- Địa bàn nghiên cứu: Bắc Giang

6 Phương pháp nghiên cứu đề tài

- Nghiên cứu lí luận: Nghiên cứu các nghị quyết, chỉ thị của nhà nước, chủ trương đổi mới của bộ GDĐT và các tài liệu liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu thực tiễn: Điều tra, khảo sát, phỏng vấn để thu thập thông tin

- Thực nghiệm sư phạm

- Thống kê toán học

7 Đóng góp của luận văn

a) Hệ thống hóa cơ sở lí luận về đổi mới phương pháp dạy học (Vật lí đại cương) ở trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang thông qua hình thức tổ chức seminar

b) Đề xuất tiến trình tổ chức seminar theo chủ đề chương “Động lực

học hệ chất điểm và động lực học vật rắn” - Vật lí đại cương, nhằm phát huy tính tích cực của sinh viên

c) Vận dụng nó để dạy học một số kiến thức ở trong chương “Động lực học hệ chất điểm và động lực học vật rắn”

d) Có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên và sinh viên các trường

sư phạm

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc đổi mới phương pháp

dạy học vật lí đại cương thông qua việc áp dụng hình thức tổ chức seminar theo chủ đề nhằm phát huy tính tích cực của sinh viên

Chương 2: Đề xuất tiến trình tổ chức seminar theo chủ đề chương

“Động lực học hệ chất điểm và động lực học vật rắn” - Vật lí đại cương,

nhằm phát huy tính tích cực của sinh viên

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VẬT LÍ ĐẠI CƯƠNG THÔNG QUA VIỆC ÁP DỤNG HÌNH THỨC TỔ CHỨC SEMINAR THEO CHỦ ĐỀ NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH

CỰC CỦA SINH VIÊN

1 Phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học

1.1 Khái niệm về phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học

Theo Đặng Vũ Hoạt thuật ngữ "Phương pháp" bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp "Metodos" có nghĩa là con đường, là cách thức để đạt tới mục đích nhất định „„Phương pháp là hình thức tự vận động bên trong của nội dung", nó gắn liền với hoạt động của con người, giúp con người hoàn thành được những nhiệm vụ phù hợp với những mục đích đã đề ra Bởi vậy, phương pháp bao giờ cũng có tính mục đích, tính cấu trúc và luôn luôn gắn liền với nội dung, nội dung quy định phương pháp nhưng bản thân phương pháp có tác dụng trở lại làm cho nội dung ngày càng hoàn thiện hơn và vận dụng vào ý thức của người học

Trong quá trình dạy học, phương pháp dạy học tồn tại với tư cách là một thành tố cấu trúc, nó có mối quan hệ qua lại rất mật thiết với các nhân tố khác của quá trình dạy học Cụ thể là phương pháp dạy học chịu tác dụng định hướng của mục đích, nhiệm vụ dạy học và mặt khác nó lại góp phần hoàn thiện các nhiệm vụ dạy học, phù hợp với mục đích dạy học là đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật, cán bộ quản lý, nghiệp vụ có đủ phẩm chất và năng lực cần thiết ở trình độ cao Phương pháp dạy học được quy định bởi nội dung dạy học, nói cách khác nội dung dạy học chi phối việc lựa chọn và vận dụng phối hợp các phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học Song nhờ có

sự lựa chọn và vận dụng hợp lý các phương pháp dạy học mà nội dung dạy học (vốn tồn tại khách quan ngoài ý thức của sinh viên) sẽ trở thành một bộ phận hữu cơ trong vốn kinh nghiệm riêng của sinh viên, từ đó họ có thể nắm

vững hệ thống tri thức cơ bản, tri thức cơ sở và tri thức chuyên ngành - cơ sở của nghề nghiệp tương lai

Phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học tạo nên cách thức hoạt động của giáo viên và sinh viên trong quá trình tổ chức, tự điều khiển hoạt động học ở trường cao đẳng – đại học Từ các mối quan hệ qua lại giữa phương pháp dạy học với các thành tố khác của quá trình dạy học ở trường cao đẳng – đại học, chúng ta có thể rút ra các chức năng của phương pháp là:

chức năng nhận thức, chức năng phát triển trí tuệ và chức năng giáo dục

Thật vậy, trong quá trình dạy học ở trường cao đẳng – đại học, nhờ có sự vận dụng hợp lý các phương pháp dạy học mà sinh viên có thể nắm vững hệ thống những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo có liên quan tới nghề nghiệp tương lai Việc nắm vững tri thức được thể hiện ở các mức độ từ thấp đến cao Cũng theo Đặng Vũ Hoạt thì các mức độ đó bao gồm:

- Mức độ nhận biết: Sinh viên nhận biết được các đối tượng và phân biệt

các đối tượng đã học trong hàng loạt đối tượng

- Mức độ tái hiện: Sinh viên ghi nhớ nội dung tri thức và có thể nhớ lại

một cách đầy đủ, chính xác

- Mức độ kỹ năng: Sinh viên có thể vận dụng những tri thức đã học vào

các tình huống quen thuộc, tương tự như những tình huống đã học

- Mức độ biến hóa (mức độ sáng tạo): Sinh viên, trên cơ sở nắm vững tri

thức, có thể vận dụng linh hoạt tri thức vào các tình huống mới [15]

Mặt khác phương pháp dạy học còn đảm bảo cho sinh viên phát triển năng lực hoạt động trí tuệ, đặc biệt là năng lực tư duy nghề nghiệp, chức năng này phản ánh mặt tích cực của phương pháp dạy học, giúp sinh viên tránh cách học máy móc giáo điều, hình thức chủ nghĩa Mặt khác tạo cho họ có thể bồi dưỡng và phát triển khả năng thích ứng linh hoạt với các tình huống nhận thức khác nhau

Ngoài ra, phương pháp dạy học còn giúp sinh viên ở các trường cao đẳng – đại học hình thành được các quan điểm và niềm tin, các phẩm chất đạo đức

và phẩm chất ý chí Nói cách khác, phương pháp dạy học có chức năng giáo dục Vậy thế nào là phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học ?

Như chúng ta đã biết, quá trình dạy học ở cao đẳng – đại học gồm hoạt động dạy (hoạt động tổ chức, điều khiển của giáo viên) và hoạt động học (hoạt động tự tổ chức, tự điều khiển của sinh viên) Trong đó giáo viên phải

có cách thức dạy và sinh viên phải có cách thức học Các cách thức dạy và học hợp thành các phương pháp dạy học nhằm giúp cho thầy trò hoàn thành được các nhiệm vụ dạy học, phù hợp với mục đích đã đề ra Song quá trình dạy học ở cao đẳng – đại học về bản chất là quá trình nhận thức có tính chất nghiên cứu của sinh viên được thực hiện dưới vai trò chủ đạo của giáo viên nên phương pháp dạy học ở cao đẳng – đại học phải xích gần với phương pháp nghiên cứu khoa học

Vì vậy theo Đặng Vũ Hoạt, chúng ta có thể nêu lên khái niệm ''phương

pháp dạy học ở cao đẳng – đại học là tổng hợp các cách thức hoạt động của giáo viên và sinh viên nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học ở trường cao đẳng – đại học, góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật, cán bộ quản lý, nghiệp vụ có trình độ cao đẳng – đại học '' [15]

1.2 Các đặc điểm của phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học

Theo Đặng Vũ Hoạt, để có thể xác định những đặc điểm cơ bản của phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học cần căn cứ vào mục đích, nhiệm vụ, đặc điểm của trường cao đẳng, căn cứ vào bản chất của quá trình dạy học cao đẳng và chức năng của phương pháp dạy học cao đẳng – đại học Trên cơ sở đó, một số tác giả đã nêu lên các đặc điểm sau đây của phương

pháp dạy học ở cao đẳng – đại học

1.2.1 Phương pháp dạy học gắn liền với nghề nghiệp đào tạo ở trường cao đẳng – đại học

Đặc điểm này thể hiện ở tính mục đích đào tạo rõ nét của nhà trường cao đẳng – đại học, nó đòi hỏi phương pháp dạy học các bộ môn cơ bản, cơ

sở và chuyên ngành đều phải hướng vào mục tiêu đào tạo của nhà trường, nó

yêu cầu người giáo viên cao đẳng – đại học ngoài việc trang bị tri thức khoa học cần phải chú ý rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp cho sinh viên [15]

1.2.2 Phương pháp dạy học cao đẳng – đại học phải gắn liền với thực tiễn xã hội, thực tiễn cuộc sống và phát triển của khoa học, công nghệ

Đặc điểm này phản ánh mối liên kết có tính quy luật giữa giáo dục – đào tạo với khoa học sản xuất của các trường cao đẳng – đại học Nó đòi hỏi người giáo viên trong quá trình giảng dạy phải luôn bám sát yêu cầu của thực tiễn kinh tế - xã hội và sự phát triển của khoa học, công nghệ để kịp thời đổi mới nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học nhằm góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo ở cao đẳng – đại học

1.2.3 Phương pháp dạy học ở cao đẳng – đại học ngày càng tiếp cận với phương pháp nghiên cứu khoa học

Đặc điểm này phản ánh yêu cầu cao về mục đích, nội dung dạy học ở cao đẳng – đại học Nó đòi hỏi người giáo viên trong quá trình giảng dạy phải chú ý trình bày các quan điểm khác nhau, các học thuyết khác nhau về một vấn đề nào đó, phải quan tâm bồi dưỡng phương pháp nghiên cứu khoa học cho sinh viên

1.2.4 Phương pháp dạy học cao đẳng – đại học có tác dụng phát huy cao độ tính tích cực, độc lập, sáng tạo của sinh viên

Đặc điểm này một mặt phản ánh yêu cầu của mục đích, nội dung dạy học ở cao đẳng – đại học, mặt khác phản ánh đặc điểm của đối tượng sinh viên ở lứa tuổi đang „„phồn vinh trí tuệ‟‟ Nó đòi hỏi thầy giáo phải tôn trọng

ý kiến của họ, tổ chức, điều khiển sinh viên tích cực tham gia hoạt động học tập, nghiên cứu khoa học

1.2.5 Phương pháp dạy học cao đẳng – đại học rất đa dạng, nó thay đổi tùy theo loại trường cao đẳng – đại học, đặc điểm của bộ môn, điều kiện, phương tiện dạy học, đặc điểm nhân cách của giáo viên và sinh viên vv

Đặc điểm này phản ánh tính chất phong phú, phức tạp của hoạt động dạy học ở cao đẳng – đại học, nó đòi hỏi người giáo viên trong quá trình giảng

dạy phải vận dụng các phương pháp dạy học cao đẳng – đại học một cách linh hoạt, sáng tạo, sao cho phù hợp với các yếu tố nói trên, đặc biệt là đặc điểm của bộ môn và đối tượng sinh viên

1.2.6 Phương pháp dạy học cao đẳng – đại học ngày càng gắn liền với các thiết bị và các phương tiện dạy học hiện đại

Đặc điểm này phản ánh mối quan hệ hữu cơ giữa phương pháp và phương tiện dạy học Nó đòi hỏi người giáo viên, các cán bộ quản lí cần quan tâm tới việc xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ cho dạy học, phải tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học, đặc biệt là các phương tiện hiện đại nhằm đạt hiệu quả tối ưu trong dạy học

Trên đây là 6 đặc điểm cơ bản của phương pháp dạy học ở trường cao đẳng – đại học Chúng có mối liên hệ qua lại với nhau trong quá trình lựa chọn và vận dụng phối hợp các phương pháp dạy học ở cao đẳng – đại học

2 Các hình thức tổ chức dạy học ở trường cao đẳng – Đại học

2.1 Khái niệm về hình thức tổ chức dạy học

Theo quan điểm công nghệ dạy học thì quá trình dạy học ở trường cao đẳng – đại học là quá trình tổ chức, điều khiển và tự tổ chức, tự điều khiển, trong đó giáo viên vừa là người thiết kế quy trình dạy học, vừa góp phần thi công, còn sinh viên vừa thi công vừa tự thiết kế quy trình tự học, nhằm thực hiện tối ưu mục đích, nhiệm vụ dạy học ở trường cao đẳng – đại học Từ quan điểm này, chúng ta xem xét các hình thức tổ chức dạy học như là hình thức tác động qua lại giữa hoạt động dạy và hoạt động học, giữa thầy và trò, giữa trò và trò Trong đó các thành tố: mục đích - nhiệm vụ dạy học, nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học… được thể hiện với phương án tối ưu nhất

Vì vậy, nghiên cứu các hình thức tổ chức dạy học ở trường cao đẳng – đại học là một vấn đề có ý nghĩa rất thực tiễn và quan trọng của lí luận dạy học nói chung, hoạt động giảng dạy của giáo viên trường cao đẳng – đại học nói riêng, nhưng cho đến nay nhiều khía cạnh trong các hình thức tổ chức dạy học ở trường cao đẳng – đại học còn chưa được nghiên cứu đầy đủ, ngay cả

khái niệm về hình thức tổ chức dạy học ở trường cao đẳng – đại học cũng chưa được hiểu thống nhất Có người còn đồng nhất khái niệm hình thức tổ chức dạy học với khái niệm phương pháp dạy học

Tuy nhiên, theo Đặng Vũ Hoạt thì hình thức tổ chức dạy học ở trường

cao đẳng – đại học là hình thức dạy học được tổ chức theo trật tự và chế độ nhất định nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học ở trường cao đẳng – đại học

đã quy định Trong đó có sự thể hiện thống nhất giữa mục đích, nhiệm vụ, nội dung, các phương pháp và các phương tiện dạy học [15]

Trong thực tiễn dạy học ở trường cao đẳng – đại học, có nhiều hình thức

tổ chức dạy học khác nhau, tuỳ theo mối quan hệ giữa việc dạy học có tính tập thể hay cá nhân, tuỳ theo mức độ hoạt động độc lập của sinh viên, tuỳ theo phương thức tổ chức, điều khiển của giáo viên cũng như tuỳ theo địa điểm và thời gian học tập Trước những yêu cầu ngày càng cao của xã hội đối

với trường cao đẳng – đại học trong việc đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ

thuật, các hình thức tổ chức dạy học không ngừng được phát triển và hoàn thiện, các hình thức cũ được cải tiến, các hình thức mới được xây dựng và ngày càng phát huy tác dụng tích cực trong thực tiễn dạy học ở trường cao

đẳng – đại học

2.2 Các hình thức tổ chức dạy học ở cao đẳng – đại học

Cho đến nay, trong các tài liệu về lí luận dạy học trong và ngoài nước vẫn chưa có sự phân loại rõ ràng về các hình thức tổ chức dạy học ở trường

cao đẳng – đại học Tuy nhiên, dựa theo lịch sử phát triển của các hình thức tổ

chức dạy học nói chung, căn cứ vào kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm thực tiễn của các nhà lí luận dạy học, các cán bộ giảng dạy ở trường cao đẳng - đại học, căn cứ vào tính chất và chức năng của các loại hình tổ chức dạy học ở trường cao đẳng - đại học, chúng ta có thể chia các hình thức tổ chức dạy học

ở trường cao đẳng - đại học thành 3 loại sau đây:

Loại 1: Các hình thức tổ chức dạy học nhằm giúp sinh viên tìm tòi tri thức,

hình thành kỹ năng, kỹ xảo

+ Bài tập nghiên cứu, khoá luận, luận văn (đồ án) tốt nghiệp;

+ Dạy học chương trình hoá v.v…

Loại 2: Các hình thức tổ chức dạy học nhằm kiểm tra và đánh giá tri thức, kỹ

năng, kỹ xảo của sinh viên

+ Bảo vệ khoá luận, luận văn (đồ án) tốt nghiệp

Loại 3: Các hình thức tổ chức dạy học có tính chất ngoại khoá

+ Các nhóm ngoại khoá theo môn học của sinh viên;

+ Câu lạc bộ khoa học của sinh viên;

+ Các hình thức nghiên cứu và phổ biến khoa học của sinh viên;

+ Các hoạt động xã hội của sinh viên;

+ Hội nghị học tập của sinh viên…

Tất cả các hình thức tổ chức dạy học trên đây đều có vị trí và chức năng nhất định trong quá trình dạy học ở trường cao đẳng - đại học Chúng có quan

hệ mật thiết với nhau, tác động qua lại lẫn nhau nhưng không thể thay thế nhau được Trên thực tế, một quá trình dạy học hoàn chỉnh ở trường cao đẳng

- đại học thường diễn ra theo các hình thức tổ chức dạy học sau:

- Giáo viên căn cứ vào mục đích, nhiệm vụ dạy học, có thể tác động đến sinh viên bằng hình thức diễn giảng hoặc hình thức sử dụng các phương tiện dạy học (kể cả các phương tiện kỹ thuật dạy học), đặc biệt là hình thức dạy học chương trình hoá

- Về phía sinh viên, trên cơ sở nhận tác động từ phía giáo viên, họ tiến hành hoạt động tự học, tự nghiên cứu tài liệu học tập, chuẩn bị cho xemina, thực hành…Tiếp đó, sinh viên luyện tập qua các hình thức làm bài tập, thí nghiệm, tập vận dụng tri thức trong thực tiễn… Dưới hình thức hướng dẫn, tổ chức, điều khiển của giáo viên, tiến hành hoạt động tập dượt nghiên cứu khoa học thông qua các hình thức làm bài tập nghiên cứu, khoá luận, luận văn tốt nghiệp Đồng thời tham gia các hoạt động ngoại khoá dưới các hình thức như tham quan, du lịch, hội nghị học tập, hội thảo khoa học, phổ biến khoa học v.v… Cuối cùng giáo viên tổ chức kiểm tra, đánh giá tri thức, kỹ năng, kỹ xảo của sinh viên và bản thân mỗi sinh viên tiến hành tự kiểm tra, tự đánh giá việc nắm tri thức, kỹ năng của mình Tất nhiên, trên thực tế, không phải khi nào quá trình dạy học ở trường cao đẳng - đại học cũng diễn ra theo đúng trình tự các hình thức tổ chức dạy học như trên mà nó có thể thay đổi theo những điều kiện khách quan và chủ quan nhất định

Sau đây, chúng ta sẽ điểm qua vài nét về các hình thức tổ chức dạy học chủ yếu ở các trường cao đẳng - đại học

2.2.1 Diễn giảng

Diễn giảng ở trường cao đẳng - đại học là hình thức giáo viên trình bày trực tiếp một tài liệu học tập, một vấn đề khoa học, một đề tài nghiên cứu hay một phương pháp khoa học nào đó theo một hệ thống, một trình tự nhất định cho đông đảo sinh viên

Diễn giảng là một trong những hình thức dạy học cơ bản ở trường cao đẳng - đại học, người ta thấy rằng, trên thế giới ở các trường cao đẳng - đại học, đối với các bộ môn khoa học xã hội, bài diễn giảng chiếm từ 50% đến

60% thời gian học tập, còn đối với các bộ môn khoa học – kỹ thuật thì diễn giảng chiếm 40% đến 50% thời gian học tập

Trong lịch sử phát triển của các trường cao đẳng - đại học, diễn giảng có một lịch sử phát triển lâu đời Ngay từ thời Trung cổ, việc truyền bá những chân lí khoa học được các nhà bác học thực hiện dưới hình thức diễn giảng kết hợp với trao đổi, mạn đàm, tranh luận… Sau này trong các trường cao đẳng - đại học diễn giảng ngày càng được hoàn thiện và sử dụng phổ biến Cho đến nay, có thể nói rằng diễn giảng đã và sẽ luôn luôn có vai trò quan trọng trong các hình thức dạy học ở trường cao đẳng - đại học, bởi lẽ nó

có những ưu điểm rất cơ bản sau;

- Diễn giảng có thể được tiến hành trong một hội trường lớn với số đông sinh viên nên hiệu quả đào tạo cao, tiết kiệm thời gian và sức lực giáo viên

Vì thế, diễn giảng là hình thức kinh tế nhất để truyền thụ thông tin, cùng một lúc có thể đáp ứng được yêu cầu học tập của đông đảo sinh viên, giúp họ khỏi phải mất nhiều công sức mày mò, tìm hiểu những tư liệu, những cách giải, những tri thức đáp ứng với mục tiêu đào tạo

- Bằng lời nói sinh động của giáo viên, bằng phương pháp truyền thụ với những thủ thuật sư phạm điêu luyện, giáo viên khéo léo nêu vấn đề, kích thích hứng thú học tập, khích lệ hoạt động tư duy logic của sinh viên… mà trong thời gian ngắn sinh viên có thể tiếp nhận được những chân lí khoa học mới, những tri thức mới, những hoạt động trí tuệ mới Tuy nhiên, vấn đề quan trọng là khi diễn giảng, giáo viên không chỉ thực hiện chức năng truyền thông tin khoa học mà còn phải biết dạy cho sinh viên phương pháp suy nghĩ, phát triển ở họ khả năng tư duy khoa học, năng lực nhận xét, phê phán, khái quát hoá…

- Diễn giảng, với tư cách là hình thức tổ chức dạy học cơ bản ở trường cao đẳng - đại học, nó được tiến hành theo thời khoá biểu nghiêm ngặt và tồn tại như một thể hoàn chỉnh, hữu cơ mà các yếu tố cấu trúc của nó được thống nhất với nhau, nhằm thực hiện mục đích, nhiệm vụ dạy học nhất định

Với những nét đặc trưng và những ưu điểm cơ bản trên, diễn giảng có vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học ở các trường cao đẳng - đại học:

+ Trước hết, diễn giảng giữ vai trò định hướng cho các hình thức tổ chức dạy học khác Nó cung cấp cho sinh viên những hiểu biết ban đầu về các luận điểm khoa học có liên quan đến nghề nghiệp tương lai theo những vấn đề nhất định Chính những hiểu biết ban đầu này làm cơ sở và định hướng cho việc sử dụng các hình thức tổ chức dạy học khác, nhằm tiếp tục đào tạo sâu, mở rộng những điều vừa được nghe giảng, cụ thể là:

- Nó giới thiệu cho sinh viên phương pháp luận khoa học, giúp cho họ có thể tiến hành hoạt động nhận thức một cách có hiệu quả trong những điều kiện nhất định nào đó, tránh được những sai lầm khi lựa chọn và vận dụng các phương pháp học tập và nghiên cứu

- Nó có khả năng chi phối và định hướng cho các hình thức tổ chức dạy học khác: Xác định phương hướng, nội dung, tính chất của các hình thức tổ chức dạy học khác mà sinh viên phải tiến hành sau khi nghe giảng nhằm hoàn thành tốt các nhiệm vụ học tập đã đặt ra

+ Diễn giảng giúp cho sinh viên có thể tiếp thu tri thức về nghề nghiệp tương lai một cách có hệ thống trong một khoảng thời gian nhất định Mặt khác, diễn giảng còn tạo ra khả năng phát hiện, lựa chọn và tận dụng các giáo viên dạy giỏi ở trường cao đẳng - đại học Các giáo viên này trong một thời gian nhất định, với sự hỗ trợ của các phương tiện kỹ thuật dạy học, có thể cung cấp thông tin có chất lượng cho một số đông sinh viên

+ Diễn giảng ở trường cao đẳng - đại học còn có tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm cho sinh viên, đặc biệt là bồi dưỡng cho họ thế giới quan khoa học, các phẩm chất đạo đức của người cán bộ khoa học, kỹ thuật có trình

độ cao Bởi lẽ bản thân nội dung bài diễn giảng, bản thân người giáo viên với lòng nhiệt tình, sự say mê khoa học với năng lực vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học sẽ là tấm gương sáng có sức thuyết phục cao về mặt giáo dục đối với sinh viên

Thực tiễn dạy học ở trường cao đẳng - đại học chứng tỏ rằng, diễn giảng tuy có những ưu điểm rất cơ bản như đã nêu ở trên, song nó cũng có những hạn chế, nhược điểm so với các hình thức tổ chức dạy học khác, cụ thể là:

- Trong quá trình diễn giảng, sinh viên dễ thụ động, vì họ phải nghe giảng ghi chép là chính, hầu như không tham gia giải quyết các vấn đề do thầy nêu ra Điều đó dẫn tới sự căng thẳng thần kinh, mệt mỏi, khả năng tập trung chú ý càng về sau càng dễ bị giảm sút

- Mặt khác, diễn giảng với các đặc trưng của nó thường dẫn tới tình trạng giáo viên khó tiến hành cá biệt hoá hoạt động dạy học trong khi trình độ học tập của sinh viên trong các lớp thường không đồng đều

Vì vậy, một điều hết sức quan trọng là cần vận dụng phối hợp một cách hợp lí diễn giảng với các hình thức tổ chức dạy học khác, đặc biệt nên kết hợp diễn giảng với hướng dẫn tự học, xemina, thực hành học tập và thực hành sản xuất; cần kết hợp sử dụng thêm các phương tiện dạy học nhằm minh hoạ cho lời nói của giáo viên hoặc giúp giáo viên có thể nắm được những liên hệ ngoài phản ánh trở lại từ phía sinh viên…

2.2.2 Seminar

2.2.2.1 Khái niệm

Theo tác giả Nguyễn Cương thì: “ Phương pháp seminar (thảo luận nhóm) là một trong những phương pháp dạy học cơ bản ở trường đại học – cao đẳng, trong đó các sinh viên trình bày, thảo luận, tranh luận về những vấn

đề khoa học nhất định dưới sự điều khiển trực tiếp của giảng viên, người rất

am hiểu vấn đề này” [4]

Theo tác giả Lê Khánh Bằng thì “seminar ở đại học là một trong những hình thức tổ chức dạy học cơ bản, trong đó người học thảo luận các vấn đề khoa học đã tự tìm hiểu theo sự hướng dẫn cụ thể của giảng viên - người rất am hiểu lĩnh vực của các vấn đề khoa học đó Seminar thay hình đổi dạng tùy theo đặc trưng của bộ môn, tùy theo thành phần của người học

và được vận dụng một cách rộng rãi trong các trường đại học” [1]

Còn theo tác giả Phan Trọng Ngọ thì “seminar là hình thức học tập, trong đó một nhóm học viên được giao chuẩn bị trước vấn đề nhất định Sau

đó trình bày trước lớp (nhóm) và thảo luận vấn đề đã được chuẩn bị” [18]

Như vậy có thể thấy seminar được hiểu theo nhiều góc độ: là “phương pháp dạy học”, “hình thức tổ chức dạy học” hay “hình thức học tập”

Nhưng theo chúng tôi thì “seminar là hình thức tổ chức dạy học dưới sự

điều khiển trực tiếp của giáo viên, sinh viên trình bày, thảo luận, tranh luận

về những vấn đề khoa học nhất định‟‟

Vì vậy theo Đặng Vũ Hoạt thì seminar phải có nhưng đặc trưng cơ bản sau:

- Phải có một chủ đề khoa học nhất định, chứa đựng những nội dung mới mẻ để sinh viên căn cứ vào đó mà trình bày báo cáo, tranh luận, thảo luận

- Phải có sự chuẩn bị cẩn thận (về phía người học cũng như người dạy)

- Phải có người hướng dẫn

Thiếu một trong ba đặc trưng trên, seminar sẽ mất tác dụng Vì vậy không nên lẫn lộn seminar với hình thức tranh luận, thảo luận không theo chủ đề khoa học hoặc không có thầy hướng dẫn

2.2.2.2 Chức năng của seminar

Với quan niệm như trên, seminar ở đại học – cao đẳng cần thực hiện tốt các chức năng cơ bản sau:

* Chức năng nhận thức

Chức năng này thể hiện ở chỗ, seminar phải giúp cho SV mở rộng, đào sâu tri thức, biết nêu và giải quyết những thắc mắc khoa học liên quan đến nghề nghiệp tương lai sao cho qua seminar SV phải thu lượm được những tri thức mới, phương pháp mới Mặt khác, khi tiến hành seminar SV phải biết nhận xét, phân tích, đánh giá ý kiến của người khác đồng thời biết bảo vệ ý kiến của bản thân mình với những luận cứ vững chắc, qua đó bồi dưỡng năng lực diễn đạt, phát triển khả năng tư duy độc lập, sáng tạo

* Chức năng giáo dục

Qua seminar SV tự bồi dưỡng cho mình niềm tin khoa học, hình thành

thói quen làm việc có kế hoạch, nghiêm túc, nâng cao tính trung thực, dũng cảm, khiêm tốn, bảo vệ quan điểm của mình, độc lập sáng tạo trong học tập nghiên cứu…Từ đó bồi dưỡng hứng thú và sự say mê khoa học Vì vậy qua seminar SV có thể tự kiềm chế, đề phòng, khắc phục những nhược điểm của bản thân như: rụt rè, tuỳ tiện, phát biểu, nói năng không có luận cứ, thiếu suy nghĩ v.v… Như vậy, seminar không những có chức năng nhận thức mà còn có chức năng giáo dục quan trọng Có thể nói seminar là hình thức đặc biệt thích hợp đối với việc phát huy tính tích cực, sáng tạo và tham vọng vươn lên không ngừng của sinh viên trong khoa học và trong cuộc sống

* Chức năng kiểm tra, tự kiểm tra

Qua seminar, giáo viên với tư cách là người trực tiếp điều khiển, sẽ có điều kiện để thu được những thông tin ngược phản ánh về tình trạng nắm bắt tri thức của SV, phát hiện kịp thời những sai sót để uốn nắn, điều chỉnh kịp thời hoạt động học tập của họ Đồng thời bản thân GV cũng thu được những thông tin ngược về phía mình để tự đánh giá, tự điều chỉnh và tự hoàn thiện hoạt động giảng dạy của bản thân cho phù hợp

Qua trao đổi, tranh luận ở seminar, người học còn có thể tự kiểm tra bằng cách đối chiếu những ý kiến chuẩn bị của mình với những ý kiến của bạn bè và với những ý kiến bổ sung, nhận xét của giáo viên Nhờ đó họ có thể

tự đánh giá được quá trình chuẩn bị và trình độ của bản thân, từ đó điều chỉnh việc tự học của mình Như vậy qua seminar, các đường liên hệ ngược trong quá trình dạy học được bảo đảm một cách tốt đẹp

Như vậy có thể thấy hình thức seminar ở các trường cao đẳng – đại học

có vai trò quan trọng góp phần đào tạo những cán bộ khoa học có trình độ khoa học cao, nó cho phép giải quyết một cách có hiệu quả những nhiệm vụ dạy học, giáo dục ở các trường cao đẳng - đại học

Nếu ở diễn giảng hoặc thuyết trình, người dạy hoạt động tích cực còn người học có phần bị động thì ở seminar, tính năng động, chủ động của người học được phát huy đầy đủ hơn, họ thực sự là chủ thể, là trung tâm của quá

trình dạy học, họ cùng hợp tác để thảo luận, giải quyết một vấn đề khoa học

2.2.2.3 Phân loại seminar và yêu cầu đối với seminar ở các trường cao đẳng - đại học [17]

Trong quá trình dạy học ở các trường cao đẳng - đại học, người ta phân biệt nhiều loại hình seminar tuỳ theo:

có tính chất ở mức độ sơ khai nhất, trong đó có hình thức seminar Từ đó họ

có thể vận dụng trong hoạt động thảo luận, tranh luận khoa học Ở đây thầy giáo phải hướng dẫn giới thiệu cho sinh viên những vấn đề chung nhất về sự phát triển của các khoa học, những vấn đề có tính chất chuyên ngành, những đặc trưng của hoạt động độc lập trong học tập, nghiên cứu, những cách tiếp cận với hoạt động nghiên cứu khoa học v.v… Thông qua thảo luận, tranh luận dưới sự hướng dẫn của giáo viên, sinh viên sẽ nắm được những tri thức

cơ bản, những kinh nghiệm thực tiễn… tiếp theo đó SV có thể chuẩn bị những báo cáo dưới hình thức thuyết trình về những vấn đề nhất định Các tác giả báo cáo và cùng thảo luận, thầy giáo điều khiển và kết luận vấn đề Như vậy nhờ tiền seminar SV được chuẩn bị để biết cách tham gia seminar thực sự sau này

+ Seminar gắn với giáo trình:

Đây là hình thức seminar nhằm mục đích cơ bản là giúp cho SV hiểu sâu sắc và có hệ thống một giáo trình nào đó Hình thức seminar này được tiến hành với một hệ thống đề tài gắn bó mật thiết với những vấn đề cơ bản

của giáo trình

+ Seminar gắn với một số phần hay chương cơ bản của giáo trình.

Hình thức này được áp dụng nhằm giúp cho SV thảo luận, tranh luận về một đề tài khoa học gắn với một số phần, thậm chí một phần, một số chương của giáo trình Tất nhiên, những phần, những chương này phát triển có tính điển hình trong việc nghiên cứu những tư tưởng chủ đạo của khoa học, những hiểu biết cơ bản về phương pháp luận khoa học

+ Seminar gắn với chuyên đề

Hình thức này giúp cho SV thảo luận, tranh luận một hệ thống đề tài gắn với những chuyên đề nhất định, nhằm tạo điều kiện để họ đi sâu vào chuyên ngành, cơ sở thuận lợi để lựa chọn và tiến hành nghiên cứu những đề tài khoa học có liên quan đến khoá luận, luận văn, đồ án tốt nghiệp…

b) Theo tính chất, mức độ phát triển nhận thức của SV, chúng ta có các hình thức sau:

- Seminar thông báo - tái hiện: Qua seminar SV tái hiện những tri thức

mà giáo viên đã thông báo trong diễn giảng để trao đổi thảo luận với nhau nhằm nắm vững tri thức đó

- Seminar tìm kiếm bộ phận: Qua seminar SV cùng nhau giải quyết một

phần nhất định của một vấn đề nào đó

- Seminar nghiên cứu: Qua seminar SV cùng nhau giải quyết trọn vẹn

một vấn đề giáo viên đưa ra

c) Theo phương thức tiến hành, chúng ta có các hình thức sau:

- Seminar thảo luận, tranh luận tự do: Mọi người đều chuẩn bị và tự do

phát biểu ý kiến

- Seminar báo cáo: Một số SV được chỉ định báo cáo những nội dung

đã chuẩn bị trước, các SV còn lại nhận xét báo cáo Trong quá trình seminar tác giả sẽ trình bày báo cáo, người nhận xét phát biểu ý kiến, những người khác sẽ tham gia thảo luận, tranh luận

d) Theo phạm vi tổ chức chung, chúng ta có các hình thức sau:

- Seminar theo tổ (liên tổ)

- Seminar theo lớp

Nhìn chung lại seminar là một trong những hình thức tổ chức dạy học

cơ bản trong các trường cao đẳng – đại học Nó có chức năng dạy học - giáo dục, đặc biệt là chức năng kiểm tra, tự kiểm tra Chính chức năng kiểm tra, tự kiểm tra này là đặc trưng cơ bản nhất của nó Vì vậy mỗi sinh viên buộc phải tham dự đầy đủ các buổi seminar với sự chuẩn bị chu đáo đề cương thảo luận hay báo cáo và tích cực tham gia vào việc thảo luận, tranh luận góp phần tìm kiếm chân lí cho những vấn đề khoa học đã nêu ra Muốn vậy việc tổ chức seminar ở các trường cao đẳng – đại học phải đảm bảo tốt các yêu cầu sau:

- Về nội dung: seminar phải đảm bảo được cả ba chức năng: Chức năng

nhận thức, chức năng giáo dục, chức năng kiểm tra - tự kiểm tra

- Về phương pháp: seminar phải được tiến hành dưới sự hướng dẫn, điều

khiển của giáo viên, sao cho mỗi SV đều phát huy cao độ tính tích cực, độc lập, sáng tạo trong việc chuẩn bị và tham gia seminar với chất lượng và hiệu quả tốt nhất

- Về tổ chức: seminar phải được tổ chức có kế hoạch, có nội dung và mỗi

SV cũng như giáo viên phải chuẩn bị thật chu đáo Giáo viên vốn là cố vấn, trọng tài khoa học trong việc tổ chức, điều khiển buổi seminar

2.2.2.4 Các bước thực hiện seminar

Sau khi nghiên cứu lí luận về seminar và tham khảo các tài liệu khác chúng tôi đề xuất tiến trình buổi seminar gồm các bước sau đây:

Bước 1: Chia lớp thành các nhóm, phân công nhóm trưởng cho mỗi nhóm Bước 2: Giao nhiệm vụ cho từng nhóm

Bước 3: Các nhóm thực hiện nhiệm vụ

Bước 4: Tiến hành seminar

- Cho từng nhóm lên báo cáo

- Cho các nhóm còn lại theo dõi và bổ sung đóng góp ý kiến

- Giáo viên đóng vai trò trọng tài, tổng kết, đánh giá các kết quả thu nhận được từ buổi seminar

Từ những điều đã phân tích ở trên, chúng tôi thấy rằng nếu tổ chức tốt được hình thức dạy học seminar thì sẽ phát huy được tích tích cực, năng lực

tu duy, năng lực ngôn ngữ, năng lực làm việc độc lập và khả năng làm việc theo nhóm của sinh viên

3 Tính tích cực của sinh viên trong học tập

3.1 Tính tích cực của sinh viên

Tính tích cực (TTC) là một phẩm chất vốn có của con người, bởi vì để tồn tại và phát triển con người luôn phải chủ động, tích cực cải biến môi trường tự nhiên, cải tạo xã hội Vì vậy hình thành và phát triển TTC xã hội là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục

TTC của con người biểu hiện trong các hoạt động Học tập là hoạt động chủ đạo trong lứa tuổi đi học TTC trong hoạt động học tập là TTC nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và có nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức

Lĩnh hội tri thức của loài người đồng thời tìm kiếm khám phá ra những hiểu biết mới cho bản thân Qua đó sẽ thông hiểu, ghi nhớ những gì đã biết được thông qua hoạt động chủ động, nỗ lực của chính mình [22]

3.2 Các biểu hiện và cấp độ của tính tích cực trong học tập

TTC nhận thức trong hoạt động học tập liên quan trước hết với động

cơ học tập Động cơ đúng sẽ tạo ra hứng thú Hứng thú là tiền đề của tự giác Hứng thú và tự giác là hai yếu tố tạo nên tính tích cực

3.2.1 Các biểu hiện của tính tích cực

Theo Thái Duy Tuyên, GV muốn phát hiện được SV có tích cực học tập hay không, cần dựa vào những dấu hiệu sau đây

1 Có chú ý học tập hay không?

2 Có hăng hái tham gia vào mọi hình thức hoạt động học tập hay không (biểu hiện ở những dấu hiệu như: hăng hái trả lời các

câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn )

3 Có hoàn thành những nhiệm vụ được giao hay không?

4 Có ghi nhớ tốt những điều đã được học không?

5 Có hiểu bài không?

6 Có thể trình bày lại nội dung bài học theo ngôn ngữ riêng không?

7 Có vận dụng được các kiến thức đã học vào thực tiễn không?

8 Tốc độ nhận thức có nhanh không?

9 Có hứng thú học tập hay chỉ vì một ngoại lực nào đó mà phải học?

10 Có quyết tâm, có ý chí vượt qua khó khăn trong học tập không?

11 Có sáng tạo trong học tập không?

3.2.2 Các cấp độ của tính tích cực

- Bắt chước: gắng sức làm theo mẫu hành động của thầy, của bạn…

- Tìm tòi: độc lập giải quyết vấn đề nêu ra, tìm kiếm cách giải quyết khác nhau về một số vấn đề…

- Sáng tạo: tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo, hữu hiệu

3.3 Các biện pháp phát huy TTC học tập của SV

Tích cực hoá là một hoạt động nhằm làm chuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập

Tích cực hoá trong hoạt động nhận thức của SV là một trong những biện pháp nâng cao chất lượng dạy học Tuy không phải là vấn đề mới, nhưng trong xu hướng đổi mới dạy học hiện nay thì việc tích cực hoá hoạt động nhận thức của SV là một vấn đề được đặc biệt quan tâm Trong giai đoạn phát triển mới, SV chuyển từ vai trò là người thu nhận thông tin sang vai trò chủ động, tích cực tham gia tìm kiếm kiến thức còn thầy giáo chuyển từ người truyền thông tin sang vai trò người tổ chức, hướng dẫn, giúp SV tự mình khám phá kiến thức mới

Để có thể tích cực hoá hoạt động của SV, phát huy tính tích cực của SV trong quá trình học tập chúng ta cần phải chú ý đến một số biện pháp chẳng

hạn như: tạo ra và duy trì không khí dạy học trong lớp, xây dựng động cơ, hứng thú cho SV, giải toả tâm lí trong giờ học bởi SV không thể hào hứng trong khi vẫn mang tâm lí lo sợ , Do đó với vai trò của mình, GV phải là người góp phần quan trọng trong việc tạo ra những điều kiện tốt nhất cho SV học tập, rèn luyện và phát triển Các biện pháp nâng cao TTC học tập của SV trong giờ lên lớp có thể tóm tắt như sau:

1 GV nêu lên ý nghĩa lí thuyết và thực tiễn, tầm quan trọng của vấn đề nghiên cứu

2 Nội dung dạy học phải mới nhưng không quá xa lạ với SV mà cái mới phải liên hệ, phát triển cái cũ và có khả năng áp dụng trong tương lai Kiến thức phải có tính thực tiễn, gần gũi với đời sống, suy nghĩ hàng ngày, thoả mãn nhu cầu nhận thức của SV

3 Phải dùng các phương pháp đa dạng: nêu vấn đề, thí nghiệm, thực hành, tổ chức thảo luận, seminar và phối hợp chúng với nhau

4 Kiến thức phải được trình bày dưới dạng động, phát triển và mâu thuẫn với nhau, tập trung vào những vấn đề then chốt, có lúc diễn ra một cách đột ngột, bất ngờ

5 Sử dụng các phương tiện DH hiện đại

6 Sử dụng các hình thức tổ chức DH khác nhau: Cá nhân, nhóm, tập thể, tham quan

7 Luyện tập, vận dụng kiến thức vào thực tiễn trong các tình huống mới

8 Thường xuyên kiểm tra đánh giá, khen thưởng và kỉ luật kịp thời, đúng mức

9 Kích thích TTC qua thái độ, cách ứng xử giữa GV và SV

10 Phát triển kinh nghiệm sống của SV trong học tập qua các phương tiện thông tin đại chúng và các hoạt động xã hội

11 Tạo không khí đạo đức lành mạnh trong lớp, trong trường, tôn vinh

sự học nói chung và biểu dương những SV có thành tích học tập tốt

12 Có sự động viên khen thưởng giữa gia đình và xã hội [22]

3.4 Tiêu chí đánh giá TTC học tập của SV

Chúng ta có thể nhận biết được tính tích cực trong hoạt động nhận thức của

SV dựa vào nhiều dấu hiệu khác nhau Từ các dấu hiệu của tính tích cực nêu trên, chúng tôi đưa ra các tiêu chí để đánh giá tính tích cực học tập của sinh viên như sau:

- Tiêu chí về thái độ, hành vi và hứng thú (dựa vào dấu hiệu bên ngoài):

+ Đa số SV chú ý quan sát, lắng nghe và theo dõi thầy cô làm

+ Phần lớn SV khao khát tự nguyện tham gia vào các hoạt động học tập như: hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra; hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ;

+ Tất cả các SV ghi chép cẩn thận, đầy đủ, cử chỉ khẩn trương khi thực hiện các hành động tư duy

+ Đa số SV sẵn sàng đón nhận nhiệm vụ, tự giác thực hiện nhiệm vụ,

cố gắng hoàn thành công việc bằng mọi cách, hoàn thành công việc sớm hơn

+ Có nhiều SV phát hiện nhanh chóng nội dung được quan sát

+ Hầu hết SV hiểu lời người khác và diễn đạt cho người khác hiểu mình + Nhiều SV độc lập suy nghĩ, sáng tạo trong quá trình giải quyết các nhiệm vụ nhận thức, tự tin khi trả lời câu hỏi, có sáng kiến, tự tìm ra các cách giải quyết khác nhau cho các bài tập và tình huống, biết lựa chọn cách giải quyết hay nhất

+ Đa số SV nỗ lực, cố gắng vượt qua khó khăn để thực hiện đến cùng nhiệm vụ được giao

4 Cơ sở thực tiễn của việc đổi mới phương pháp dạy học thông qua hình thức tổ chức seminar tại trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang

4 1 Mục tiêu dạy học ở trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang

Đào tạo đội ngũ cán bộ quản lí, cán bộ kỹ thuật, công nhân lành nghề cho nền kinh tế, có đạo đức, có sức khỏe, kiến thức chuyên môn vững vàng,

có kỹ năng thực hành nghề, tác phong công nghiệp và kỷ luật lao động, có

khả năng thích ứng với môi trường hội nhập quốc tế

Đa dạng hóa các bậc học, các ngành nghề đào tạo, tạo điều kiện thuận lợi cho việc học tập nâng cao trình độ, góp phần đào tạo nguồn nhân lực chủ yếu cho các ngành công nghiệp, thương nghiệp, nông lâm ngư nghiệp và dịch vụ Đổi mới cơ chế quản lí, chương trình, nội dung, hình thức đào tạo và phương pháp giảng dạy, nâng cao trình độ đội ngũ giảng viên, hiện đại hóa

cơ sở vật chất, đẩy mạnh quan hệ hợp tác quốc tế và đào tạo nhằm tạo môi trường học tập mang tính hợp tác, năng động và sáng tạo, giúp người học phát triển toàn diện nhân cách và chuyên môn

Đẩy mạnh đào tạo theo nhu cầu xã hội, đào tạo theo địa chỉ, tăng cường gắn kết giữa đào tạo với sử dụng lao động, gắn đào tạo với thực tế sản xuất Đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ mang tính ứng dụng cao cho ngành công nghiệp

Chiến lược phát triển của trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp là từng bước nâng tầm sứ mạng và đội ngũ để trở thành trường đại học, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đa cấp, đa ngành, đáp ứng các yêu cầu phát triển và hội nhập của đất nước, hướng đến các chuẩn mực đào tạo khu vực và quốc tế, là điểm đến trong hợp tác đào tạo và chuyển giao công nghệ, là nơi khởi đầu sự nghiệp của sinh viên Việt Nam và sinh viên các nước Đông Nam Á Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành công nghiệp theo hướng nghiên cứu ứng dụng, có khả năng làm việc độc lập và sáng tạo tại các doanh nghiệp trong và ngoài nước

4.2 Chuẩn kiến thức kỹ năng chương động lực học hệ chất điểm – động lực học vật rắn [2]

* Kiến thức

- Xác định được vị trí, vận tốc, gia tốc của khối tâm của một hệ chất điểm hay của một vật rắn bất kì

- Thiết lập được phương trình chuyển động của khối tâm

- Xây dựng được định luật bảo toàn động lượng và các ứng dụng của nó

- Khảo sát được chuyển động của một hệ chất điểm, đặc biệt là chuyển động tịnh tiến và chuyển động quay của vật rắn

4.3 Thực trạng dạy và học bộ môn Vật lí đại cương ở trường Cao đẳng

Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang

4.3.1 Mục đích điều tra

Tìm hiểu thực trạng dạy và học VLĐC

4.3.2 Đối tượng điều tra

- GV dạy bộ môn VLĐC tại trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang

- Sinh viên đang theo học tại trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp

Bắc Giang

4.3.3 Phương pháp điều tra

Trao đổi, phỏng vấn, sử dụng phiếu điều tra

4.3.4 Tiến trình điều tra

Khi tiến hành điều tra thực trạng dạy và học bộ môn VLĐC, chúng tôi có trao đổi, phỏng vấn và gửi phiếu điều tra đến các GV dạy môn VLĐC tại trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang (4 GV) và 138 sinh viên đang theo học tại trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang

4.3.5 Kết quả điều tra

Bảng 1.1 Các hình thức tổ chức dạy học mà GV đang áp dụng hiện nay

Bảng 1.2 Đánh giá của SV về hiệu quả mang lại qua các bài giảng của GV

Đánh giá Số sinh viên chọn Tỉ lệ (%)

4.3.6 Nhận xét

- Hầu hết giáo viên đều dạy học theo phương pháp truyền thống như thuyết trình, diễn giảng với các bước lên lớp giống như dạy ở các trường trung học phổ thông (kiểm tra bài cũ, giảng bài mới theo phương pháp thuyết trình, củng cố bài mới, giao bài tập về nhà) ở đó giáo viên trình bày kiến thức trên lớp còn sinh viên thụ động nghe giảng và ghi chép, ít có sự tương tác, trao đổi giữa giáo viên và sinh viên, kiến thức được truyền thụ một chiều

- Đa số sinh viên không hài lòng và hứng thú với phương pháp giảng dạy của giáo viên

Với kết quả điều tra như trên chúng tôi khẳng định rằng phương pháp dạy và học ở trường Cao đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang còn nhiều yếu kém và hạn chế, không phát huy được TTC của sinh viên Do vậy cần có

sự đổi mới phương pháp dạy học, cụ thể là thông qua hình thức seminar, nhằm nâng cao năng lực tư duy lôgic, năng lực ngôn ngữ, năng lực làm việc độc lập và làm việc theo nhóm

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Qua chương 1 chúng tôi đã nhận thức và tìm hiểu được:

1) Khái niệm phương pháp dạy học ở các trường cao đẳng – đại học, đó

là tổng hợp các cách thức hoạt động của giáo viên và sinh viên nhằm thực

hiện tốt các nhiệm vụ dạy học đặt ra

2) Các chức năng cơ bản của PPDH để từ đó có thể điều chỉnh hoạt

động dạy học của mình cho phù hợp với thực tiễn hiện nay

3) PPDH phải gắn liền với nghề nghiệp đào tạo và hướng vào mục tiêu

đào tạo của nhà trường, phải rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp cho sinh

viên, phải gắn liền với thực tiễn xã hội, phải luôn bám sát yêu cầu của thực

tiễn kinh tế - xã hội và sự phát triển của khoa học, công nghệ để kịp thời đổi

mới nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học Phải tiếp cận với

phương pháp nghiên cứu khoa học, phải phát huy cao độ tính tích cực, độc

lập, sáng tạo của sinh viên

4) Các hình thức tổ chức dạy học hiện nay và thấy được ưu và nhược

điểm của các hình thức đó

5) Hiểu khái niệm về tính tích cực của SV và các biểu hiện của tính

tích cực để từ đó đưa ra các biện pháp cho phù hợp với đối tượng SV

6) Đã tìm hiểu được cơ sở thực tiễn của việc đổi mới phương pháp

giảng dạy bộ môn vật lí và tìm hiểu được thực trạng giảng dạy tại trường Cao

đẳng Kỹ Thuật Công Nghiệp Bắc Giang

Trên cơ sở đó chúng tôi nhận thấy rằng có thể đổi mới PPDH ở trường

cao đẳng - đại học thông qua hình thức tổ chức seminar nhằm phát huy tính

tích cực của SV, đồng thời có thể gắn liền lí thuyết với thực tiễn

CHƯƠNG 2 ĐỀ XUẤT TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC SEMINAR THEO CHỦ ĐỀ CHƯƠNG “ĐỘNG LỰC HỌC HỆ CHẤT ĐIỂM - ĐỘNG LỰC HỌC VẬT RẮN‟‟ - VẬT LÍ ĐẠI CƯƠNG, NHẰM

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA SINH VIÊN

2.1 Đề xuất tiến trình seminar ở trường cao đẳng- đại học

Sau khi nghiên cứu lí luận về phương pháp dạy học và các hình thức tổ chức dạy học, chúng tôi nhận thấy có thể đổi mới phương pháp dạy học ở trường cao đẳng - đại học thông qua việc sử dụng hình thức tổ chức dạy học seminar

Sau đây chúng tôi xin đề xuất tiến trình seminar theo chủ đề gồm các bước sau:

Bước 1: Lựa chọn chủ đề seminar

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận về seminar chúng tôi nhận thấy rằng để tổ chức được một buổi seminar thành công thì việc lựa chọn chủ đề seminar là vấn đề rất quan trọng Chủ đề mà chúng ta lựa chọn phải phù hợp với mục tiêu giáo dục cần đạt tới thì mới tạo ra động lực để SV tìm tòi, nghiên cứu, học hỏi và khám phá những điều mới lạ

Chủ đề mà chúng ta lựa chọn để tổ chức seminar phải mang lại cho SV

- Rèn luyện cho SV tính cẩn thận, tỉ mỉ, nghiêm túc trong học tập

- Rèn luyện cho SV kỹ năng và phương pháp làm việc theo nhóm

- Rèn luyện cho SV khả năng thuyết trình trước đám đông và năng lực