TÂM CỦA NGƯỜI VIỆT CƠ SỞ VĂN HÓA

Neàn vaên minh luùa nöôùc cuõng taïo neân tinh thaàn coäng ñoàng neùt quan troïng trong yù thöùc vaø taâm lyù ngöôøi Vieät Nam. Ngöôøi Vieät khoâng chæ coù coäng ñoàng veà huyeát thoáng (coäng ñoàng doøng hoï) maø coøn coù coäng ñoàng laân cö xoùm laøng, coäng ñoàng ngheà nghieäp, coäng ñoàng theo löùa tuoåi. Nhöõng quan heä coäng ñoàng noùi treân cuøng ñoàng thôøi toàn taïi, khoâng maâu thuaãn maø boå sung cho nhau, cuøng laø choã döïa trong cuoäc soáng cuûa töøng caù nhaân, töøng gia ñình Vieät. Tinh thaàn coäng ñoàng saâu saéc vaø aûnh höôûng cuûa tö töôûng Nho giaùo Trung Quoác taïo ra neáp tö duy trung hoøa haïn cheá caïnh tranh, giuùp ngöôøi Vieät luoân bieát caùch keát hôïp caùc yeáu toá caù nhaân, xaõ hoäi vaø thieân nhieân ñeå coù nhöõng haønh vi öùng xöû caân baèng vaø haøi hoøa. Tuy nhieân, trong moät soá tröôøng hôïp, söï thieáu haøi hoøa trong quan heä giöõa coäng ñoàng nhoû vôùi coäng ñoàng lôùn coù theå laøm naûy sinh tính ñòa phöông, cuïc boä trong xaõ hoäi cuõng nhö trong quaûn lyù haønh chính. Ngöôøi Vieät Nam ta coù caâu: “Moät caây laøm chaúng neân non Ba caây chuïm laïi neân hoøn nuùi cao” Caâu ca dao naøy khoâng chæ noùi leân quan nieäm trieát lyù cuûa ngöôøi Vieät Nam maø ñoù coøn laø moät caâu noùi theå hieän tinh thaàn ñoaøn keát, gaén boù vôùi nhau, theå hieän söùc maïnh cuûa taäp theå. Cuõng chính vì vaäy maø moãi khi ñoàng baøo ta gaëp phaûi thieân tai, luõ luït thì taát caû moïi ngöôøi treân caû nöôùc vôùi tinh thaàn “laù laønh ñuøm laù raùch” ñeàu chung tay ñeå cöùu trôï.Ngöôøi coù söùc goùp söùc, ngöôøi coù cuûa goùp cuûa Neàn vaên minh luùa nöôùc cuõng taïo neân tinh thaàn coäng ñoàng neùt quan troïng trong yù thöùc vaø taâm lyù ngöôøi Vieät Nam. Ngöôøi Vieät khoâng chæ coù coäng ñoàng veà huyeát thoáng (coäng ñoàng doøng hoï) maø coøn coù coäng ñoàng laân cö xoùm laøng, coäng ñoàng ngheà nghieäp, coäng ñoàng theo löùa tuoåi. Nhöõng quan heä coäng ñoàng noùi treân cuøng ñoàng thôøi toàn taïi, khoâng maâu thuaãn maø boå sung cho nhau, cuøng laø choã döïa trong cuoäc soáng cuûa töøng caù nhaân, töøng gia ñình Vieät. Tinh thaàn coäng ñoàng saâu saéc vaø aûnh höôûng cuûa tö töôûng Nho giaùo Trung Quoác taïo ra neáp tö duy trung hoøa haïn cheá caïnh tranh, giuùp ngöôøi Vieät luoân bieát caùch keát hôïp caùc yeáu toá caù nhaân, xaõ hoäi vaø thieân nhieân ñeå coù nhöõng haønh vi öùng xöû caân baèng vaø haøi hoøa. Tuy nhieân, trong moät soá tröôøng hôïp, söï thieáu haøi hoøa trong quan heä giöõa coäng ñoàng nhoû vôùi coäng ñoàng lôùn coù theå laøm naûy sinh tính ñòa phöông, cuïc boä trong xaõ hoäi cuõng nhö trong quaûn lyù haønh chính. Ngöôøi Vieät Nam ta coù caâu: “Moät caây laøm chaúng neân non Ba caây chuïm laïi neân hoøn nuùi cao” Caâu ca dao naøy khoâng chæ noùi leân quan nieäm trieát lyù cuûa ngöôøi Vieät Nam maø ñoù coøn laø moät caâu noùi theå hieän tinh thaàn ñoaøn keát, gaén boù vôùi nhau, theå hieän söùc maïnh cuûa taäp theå. Cuõng chính vì vaäy maø moãi khi ñoàng baøo ta gaëp phaûi thieân tai, luõ luït thì taát caû moïi ngöôøi treân caû nöôùc vôùi tinh thaàn “laù laønh ñuøm laù raùch” ñeàu chung tay ñeå cöùu trôï.Ngöôøi coù söùc goùp söùc, ngöôøi coù cuûa goùp cuûa

2

Đất nước Việt Nam ta, con người Việt Nam ta, ở đâu cũngvậy, ẩn chứa trong đó bao điều gần gũi và thân thương Mỗi mộtmiền quê có những câu hò, điệu hát rất chung mà lại rất riêng,mang âm hưởng của từng vùng, từng miền Những cánh đồng lúathơm ngát, lũy tre xanh trải dài dọc bờ đê, những lời ru con thiếttha trìu mến, qua tiếng ầu ơ mẹ ru con, những hình ảnh của miềnquê yêu dấu, của biển rộng non cao, của gió Lào cát cháy,những người mẹ năm tháng tảo tần một nắng hai sương nuôi dậycon khôn lớn, những hình ảnh thật thân thương nhất đối với cuộcsống mỗi con người chúng ta Tất cả cùng hòa vào câu thơ,giọng hát của những làn điệu, tạo thành dòng ca dao dân ca ViệtNam rất đa dạng, phong phú Và qua đó ta thấy được ngoàinhững nét đẹp văn hóa của người Việt Nam còn làm nổi bật lênnhững nét đẹp trong tâm hồn người Việt như những đóa hoa senbình dị nhưng vẫn toát lên nét thanh thoát, cao quý.

“Có tài mà cậy chi tài,Chữ Tài liền với chữ Tai một vầnĐã mang lấy Nghiệp vào thân,Cũng đừng trách lẫn Trời gần, Trời xa

Thiện căn ở tại lòng ta,Chữ Tâm kia mới bằng ba chữ Tài”

4

Việt Nam là quốc gia đa dân tộc, với 54 tộc người, trongđó dân tộc Kinh chiếm hơn 85% dân số Nền nông nghiệp lúanước định canh định cư, những yêu cầu về thủy lợi cũng như việcbảo vệ an ninh, chống thú dữ và kẻ thù đã làm cho ý thức quêhương của người Việt vô cùng bền chặt.

Lòng yêu nước là tình cảm sâu nặng trong lòng toàndân Việt Nam Chạm vào điểm nhạy cảm bậc nhất này trong nỗiniềm của mỗi người Việt Nam sẽ rung lên những cung bậc hếtsức mãnh liệt và đa dạng trong bản giao hưởng tình cảm và hànhđộng Trãi qua mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước, Việt Namđã phải đương đầu với rất nhiều cuộc tấn công của kẻ thù xâmlược và bọn phản quốc; cũng chính khi ấy, tình yêu nước của

5

người Việt Nam càng thể hiện rõ nét và chân thật nhất Tronghầu hết các cuộc kháng chiến, nhân dân Việt Nam đều ở thế lấyyếu đánh mạnh, lấy ít địch nhiều, và trong điều kiện này tinhthần yêu nước luôn là nhân tố quyết định tạo nên sức mạnh phithường của dân tộc Từ khởi nghĩa của Hai Bà Trưng đếng chiếnthắng ngày 30.4.1975, lịch sử mấy ngàn năm của dân tộc nhưtrỗi dậy, góp phần kết thúc thắng lợi cuộc trường chinh cứu nướcgần một phần ba thế kỷ của mấy thế hệ Việt Nam, non sông đãquy về một mối, cao trào của bản giao hưởng nỗi niềm dân tộc,sự sục sôi của tình cảm yêu nước trong mọi trái tim người ViệtNam ở mọi cung bậc khác nhau ấy của đủ mọi tầng lớp xã hộiđã trỡ thành nét đẹp nhất trong tâm hồn Việt Nam Yêu nước đãtrở thành quy phạm đạo đức cao nhất và cũng là chuẩn mực giátrị cao nhất của con người Việt Nam Lòng yêu nước của ViệtNam như một chủ nghĩa chỉ dẫn cách ứng xử xã hội nhưng khôngbao giờ tạo nên sự thù hằn dân tộc và cũng không có tư tưởngdân tộc hẹp hòi, thể hiện rõ nhất qua quan điểm kiên quyếtchống lại kẻ thù xâm lược nhưng luôn giữ quan hệ hữu nghịđoàn kết với nhân dân các nước.

6

Nền văn minh lúa nước cũng tạo nên tinh thần cộng đồng

- nét quan trọng trong ý thức và tâm lý người Việt Nam NgườiViệt không chỉ có cộng đồng về huyết thống (cộng đồng dònghọ) mà còn có cộng đồng lân cư xóm làng, cộng đồng nghềnghiệp, cộng đồng theo lứa tuổi Những quan hệ cộng đồng nóitrên cùng đồng thời tồn tại, không mâu thuẫn mà bổ sung chonhau, cùng là chỗ dựa trong cuộc sống của từng cá nhân, từnggia đình Việt

Tinh thần cộng đồng sâu sắc và ảnh hưởng của tưtưởng Nho giáo Trung Quốc tạo ra nếp tư duy trung hòa hạn chếcạnh tranh, giúp người Việt luôn biết cách kết hợp các yếu tố cánhân, xã hội và thiên nhiên để có những hành vi ứng xử cânbằng và hài hòa Tuy nhiên, trong một số trường hợp, sự thiếuhài hòa trong quan hệ giữa cộng đồng nhỏ với cộng đồng lớn cóthể làm nảy sinh tính địa phương, cục bộ trong xã hội cũng nhưtrong

quản lý hành chính

Người Việt Nam ta có câu:

“Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao”

9

Câu ca dao này không chỉ nói lên quan niệm triết lýcủa người Việt Nam mà đó còn là một câu nói thể hiện tinh thầnđoàn kết, gắn bó với nhau, thể hiện sức mạnh của tập thể.

Cũng chính vì vậy mà mỗi khi đồng bào ta gặp phảithiên tai, lũ lụt thì tất cả mọi người trên cả nước với tinh thần

“lá lành đùm lá rách” đều chung tay để cứu trợ.Người có sứcgóp sức, người có của góp của

10

“TÌNH QUÊ VÙNG BÃO”

Tiếng dế kêu khi chiều dần xuống

Chút khói sương bãng lãng trên đồng

Gió cuối mùa lạnh lẽo một triền sông

Đò lướt giữa mêng mông tìm bến đỗ

Ai lữ khách chiều quê còn bở ngỡ

Trong bóng chiều chợt nghe lạnh bàn tay

Cơn bão qua thêm gánh nặng đôi vai

Cho những đời lênh đênh trắc trở

Tiếng dế kêu thanh âm nghe nức nở

Đèn nhà ai leo lét ánh chút ánh vàng

Cố nhân về qua một chuyến đò ngang

Thương quê nghèo sau cơn đau gượng đứng

(Bến Tre sau cơn bão số 9)

11

Dân tộc Việt Nam ta có đặc điểm khác các nước khác làlàm nông nghiệp, việc bám vào quê hương, đất tổ, bám vào đất,nước là truyền thống của người Việt Nam Người Việt Nam luônbám vào quê hương và trong quê hương đó là do cha mẹ , tổ tiênsáng tạo ra, do vậy tấm lòng luôn hướng về cha mẹ, không thể

xa rời được Nghĩa đấy cũng giống như nước trong nguồn chảymãi Tình cảm của con người đối với cha mẹ đều được côngnhận trên thế giới, nhưng ở Việt Nam có đặc điểm riêng là làmlúa nước, phải bám đất bám làng nên tình làng nghĩa xóm, tìnhcha, nghĩa me luôn đi với nhau rất trọn vẹn

Tình mẹ là một trong những tình cảm thiêng liêngvà cao quý nhất Cũng như bao người mẹ khác, người mẹ ViệtNam phải chịu đựng những khó khăn vất vả suốt chín tháng cưumang để rồi được ôm đứa con thân yêu vào lòng Cuộc sống cóvất vả, khó khăn, dù phải “lặn lội thân cò” mẹ vẫn luôn dànhcho con những gì tốt đẹp nhất.Ca dao Việt Nam có câu:

"Mẹ tôi như nhánh mạ gầy

Hóa thân làm bát cơm đầy nuôi tôi."

“Nuôi con chẳng quản chi thânBên ướt mẹ nằm, bên ráo con lăn”

12

“Con ho lòng mẹ tan tành

Con sốt lòng mẹ như bình nước sôi

Những khi trái nắng trở trời

Con đau mà mẹ đứng ngồi không yên”

13

Tình mẹ dành cho con mênh mông, bao la như biển khơi, vô tận như suối nguồn

Nói đến nghĩa mẹ thì ta không thể không nói đếncông cha.Người cha là trụ cột vững chãi, la cho cả gia đình Tuybền ngoài cha luôn là người cứng cỏi, mạnh mẽ, không thể hiệntình cảm ra bên ngoài nhưng tình yêu và công lao của cha dànhcho con cao lớn như núi Thái Sơn

“Con có cha như nhà có nóc”

14

“Còn cha gót đỏ như sonĐến khi cha chết, gót con đen sì”

Tình cảm cha mẹ giành cho con cái to lớn, mênh mông như núi cao,biển rộng

“Ơn cha núi chất trời TâyLáng lai nghĩa mẹ nước đầy biển Đông”

“Ơn cha trọng lắm ai ơiNghĩa mẹ bằng trời mang nặng đẻ đau”

Vì thế từ lâu đạo hiếu đã trở thành cái đạo tất yếuchung cho loài người Với người Việt Nam, tiền nhân từ nghìn

15

xưa đã rất biết quý trọng chữ hiếu vì thế mà chữ hiếu trở thànhtruyền thống đạo lí của cha ông ta Là người Việt Nam, mấy ailọt lòng mà chẳng từng nghe lời ru của mẹ:

“Công cha như núi Thái SơnNghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”

Chính là thấm nhuần đạo lí mà từ cổ xưa đến nay cóbiết bao tấm gương hiếu thảo đáng để cho đời soi chung MộtĐặng Ma La thời Trần, mới 13 tuổi đã thi đỗ học vị Thám hoa,là do vượt lên nghèo khó, dốc chí học hành chỉ vì muốn báo đápcông sinh thành, nuôi dưỡng của người mẹ vốn trải nhiều bấthạnh, cực khổ Đến như bậc vua chúa mà thời phong kiến xưađược coi là thiên tử (con trời) với quyền lực bao trùm bách tínhthiên hạ nhưng vẫn canh cánh đạo hiếu thuận Ấy là vua LýNhân Tông (1072-1127) và vua Tự Đức (1848-1883) có bà mẹTừ Dũ Tuơng truyền, sau khi lên ngôi, Tự Đức quy định chia đôithời gian hằng tháng: vào ngày lẻ thì thiết triều bàn định việcnước; ngày chẵn thì dành để hầu mẹ Khi vào hầu mẹ bao giờcũng cung kính sửa mình, nén hơi, quỳ lạy vấn an, sau khi đượcphép mới ngồi mép giường để nghe lời dạy bảo của thái hậu.Không những thế, vua Tự Đức còn đóng một cuốn sách lấy tênlà Từ huấn học để chép lại những lời đẹp ý hay mà mẹ dạy bảo

16

mình và còn rất nhiều những tấm gương hiếu thảo khác đã làmnên một nét đẹp trong tâm thức của người Việt ngàn đời nay.

Ý nghĩa hiếu đạo được xem là một di sản qúi báu,một chất liệu sống tốt đẹp được mọi người yêu chuộng và giữgìn

“Có cha có mẹ có hơnKhông cha, không mẹ như đàn không dây

Mẹ cha như nước, như mâyLàm con phải ở cho tầy lòng con”

Và đã trở thành nền tảng đạo đức của một conngười tử tế Một người không có lòng hiếu thảo, không biết ơnngười sinh thành ra mình, không biết yêu thương quý trọngnhững người ruột thịt thì con người ấy không thể có lòng yêunước cũng như yêu thương đồng loại Nếu họ có tự vỗ ngực rằngmình có tinh thần yêu nước, có tinh thần quốc tế gì đi nữa thì đócũng chỉ là những lời nói trống rỗng không đánh lừa được ai

Quan niệm về lòng hiếu thảo ngày nay tuy đã đãkhác xưa nhưng tựu chung vẫn còn giữ lại cái cốt lõi quan trọngnhất là tấm lòng biết ơn những người đã sinh thành ra mình, thểhiện bằng sự quan tâm chăm sóc bố mẹ, nhất là lúc tuổi già hayốm đau; luôn có ý thức làm hài lòng cha mẹ bằng kết quả phấn

17

đấu của mình, không bao giờ làm những điều trái với đạo lý làmcho cha mẹ phải buồn lòng.

Những người con hiếu thảo thời nay đồng thờicũng là những công dân tốt, thấy rõ trách nhiệm và làm tròn bổnphận của mình đối với gia đình cũng như đối với xã hội

Ngoài ra, tình cảm anh em, vợ chồng cũng là mộttrong những tình cảm thiêng liêng và cao đẹp của người Việt vàđã góp phần tạo nên nét đẹp trong tâm hồn của người Việt

Ca dao có câu:

"Anh em như chân, như tay Như chim liền cánh, như cây liền cành"

“Khôn ngoan đối đáp người ngoàiGà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau”

“Đã rằng là nghĩa vợ chồngDầu cho nghiêng núi, cạn sông chẳng rời”

“Đạo vợ chồng chẳng trước thời sau,Trăm năm xin chớ quên nhau”

“Tay em cầm gói muối gừngGừng cay muối mặn xin đừng quên nhau”

“Vợ chồng nghĩa nặng tình sâuThương cho đến thuở bạc đầu vẫn thương”

18

Ngoài tình cảm gia đình, người Việt còn coi trọngtình làng nghĩa xóm “Bán bà con xa mua láng giềng gần” hayláng giềng “tối lửa tắt đèn có nhau” đã nói hết lên những quan

điểm mà ông cha ta dạy

Bên cạnh đó người Việt Nam rất coi trọng tình nghĩa, đạolý ở đời, phải ăn ở có trước có sau “ Uống nước nhớ nguồn, ănquả nhớ kẻ trồng cây”, đầy ắp tình thương con người

Dân tộc Việt Nam là một dân tộc rất coi trọngnguồn cội của mình

“Con người có tổ có tông

20

Như cây có rể như sông có nguồn”

“Cây có gốc mới nở ngành xanh ngọn Nước có nguồn mới bể rộng nông sâu”

“Dù ai đi ngược về xuôiNhớ ngày giổ tổ mùng mười tháng ba”

Đạo lý uống nước nhớ nguồn, biết ơn tổ tiên ông bà, chamẹ đã sinh thành và gây dựng nên cuộc sống cho cháu con đãtrở thành một trong những đạo lý sống ngàn đời của người ViệtNam Không những thế, người Việt còn biết ơn những người anhhùng đã hy sinh thân mình để bảo vệ đất nước, đem lại sự bìnhyên cho mọi người.Vì vậy, đã có rất nhiều đền thờ được lập rađể thờ cúng những vị anh hùng dân tộc

21 Đền Kiếp Bạc thờ Hưng Đạo Vương

Không những thế, đã có nhiều phong trào đền ơn đápnghĩa, tặng nhà tình nghĩa cho hững người có công với cáchmạng.

22

Kế thừa truyền thống nhân nghĩa của ông cha ta từngàn đời xưa, yêu thương con người là một trong những phẩmchất đạo đức cao đẹp của người Việt Nam Một trong những tấmgương về tình yêu thương con người chính là chủ tịch Hồ ChíMinh vĩ đại – người cha của dân tộc Việt Nam Với Hồ ChíMinh, tình yêu thương con người là không biên giới Trước hết,Người lo cho dân tộc của Người và sau đó, Người lo cho tất cảnhững kiếp người trên hành tinh còn bị đoạ đầy, đau khổ, bởi vì:

"Họ là thân thích ruột già, công nông thế giới đều là anh em"

Tư tưởng yêu thương con người được Hồ Chí Minhnêu lên và vận động mọi người cùng thực hiện suốt cả cuộc đời.Cho tới trước lúc đi xa, trong lời Di chúc, khi để lại: "muôn vàntình thân yêu cho toàn dân, toàn Đảng, cho toàn thể bộ đội, chocác cháu thanh niên và nhi đồng", và "gửi lời chào thân ái đếncác đồng chí, các bầu bạn và các cháu thanh niên, nhi đồng quốctế" Người vẫn ân cần nhắc nhở toàn Đảng phải tiếp tục chăm locho con người Noi theo tấm gương vĩ đại ấy, nhà nước ta, cácđoàn thể và mọi người dân Việt Nam đã có những phong tràogiúp đỡ những người khó khăn, tặng nhà tình thương, giúp ngườinghèo vượt khó và cưu mang những trẻ em cơ nhỡ

“Trong đêm tối âm thầm sen nở Cho đời thơm ngát đẹp như thơ

23

Dòng máu đỏ từ tim rộng mở

Cho cả tình thương mến vô bờ…”

24

Xuất phát điểm là một nước nông nghiệp nghèo khó ngày ngày “Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” đã đúc kết cho những người dân Việt Nam tính cần cù, siêng năng, chịu thương chịu khó

25

Tuy vất vả, khó khăn nhưng người Việt vẫn luôn lạc quanyêu đời, luôn tin tưởng vào tương lai tươi sáng ngày mai.

“Tháng giêng, Tháng hai, Tháng ba, Tháng bốn, Tháng khốn,

26

Tháng nạn

Đi vay, đi dạm

Được một quan tiền

Ra chợ Kẻ Diên mua con gà mái

Về nuôi ba tháng

Hắn đẻ ra mười trứng

Bảy trứng: cũng ung

Còn ba trứng nở ra ba con

Con diều tha

Con quạ quắp

Con mặt cắt xơi

Chớ than phận khó ai ơi!

Còn da lông mọc, còn chồi nảy cây!”

27

Người Việt Nam không cuồng tín tôn giáo Các thứ lớp tôngiáo và tín ngưỡng, gia đình, dòng họ, làng xã và quốc gia hòahợp nhau, bổ sung cho nhau Sự hỗn hợp này là đặc điểm rất lớnthể hiện sự hòa nhập tôn giáo và tính hiện thực của tín ngưỡngtôn giáo người Việt xưa và nay Sự hòa nhập trong việc tiếp thucác hệ tư tưởng và tôn giáo cũng cho thấy tư duy trung hòa, mở rộng và linh hoạt của người Việt.

Phương pháp tư duy của người Việt Nam là cởi mở, dễdàng chấp nhận các yếu tố bên ngoài phù hợp với mình NgườiViệt ham học hỏi và cũng coi trọng học thức Nhìn chung, chínhkiểu tín ngưỡng đa thần, không cuồng tín mà lại dung hợp vàhiện thực, cũng với sự ham học hỏi đã tạo nên tư duy của ngườiViệt Nam rộng mở, và dễ hoà nhập với thế giới bên ngoài

Thường xuyên phải đối mặt với những thử thách của thiênnhiên, người Việt luôn mong muốn một cuộc sống ổn định, hòanhập vào thiên nhiên và xã hội Dân tộc Việt Nam luôn sẵnsàng chấp nhận thử thách nhưng không muốn tạo ra sự thử tháchvà không thích mạo hiểm Do những hạn chế của điều kiện lịchsử và xã hội, tâm lý bình quân đã trở thành phổ biến trong cộngđồng người Việt

30