hệ thống truyền thuyết và lễ hội về võ tướng dương tự minh ở thái nguyên

Việc lập đền thờ cùng với tổ chức lễ hội khiến cho câu chuyện đã trở thành truyền thuyết phong phú thêm tính địa phương về người anh hùng, những nhân vật lịch sử trong kho tàng văn học d

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM



NGUYỄN THỊ PHƯƠNG THỦY

HỆ THỐNG TRUYỀN THUYẾT VÀ LỄ HỘI

VỀ VÕ TƯỚNG DƯƠNG TỰ MINH

Ở THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Thái Nguyên, năm 2013

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM



NGUYỄN THỊ PHƯƠNG THỦY

HỆ THỐNG TRUYỀN THUYẾT VÀ LỄ HỘI

VỀ VÕ TƯỚNG DƯƠNG TỰ MINH

Ở THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam

Mã số: 60220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Hằng Phương

Thái Nguyên, năm 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn

là trung thực, khách quan và chưa có ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào

Tôi xin cam đoan các thông tin trích dẫn trong luận văn đều ghi rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, ngày 2 tháng 4 năm 2013

Tác giả Luận văn

Nguyễn Thị Phương thuỷ

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo hướng dẫn khoa học

PGS.TS Nguyễn Hằng Phương đã tận tình dạy bảo, hướng dẫn và giúp đỡ

tôi trong quá trình hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn, Ban chủ nhiệm khoa Sau đại học trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập cũng như trong quá trình thực hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và người thân, các anh các chị bạn đọc đã động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2013

Tác giả:

Nguyễn Thị Phương Thuỷ

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

3.1 Mục đích nghiên cứu 6

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4.1 Đối tượng nghiên cứu 7

4.2 Phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp của luận văn 8

7 Cấu trúc của luận văn 9

NỘI DUNG 10

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG, CƠ SỞ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 10

1.1 Sơ lược về điều kiện tự nhiên, xã hội, văn hóa, truyền thống lịch sử ở Thái Nguyên 10

1.1.1 Điều kiện tự nhiên 10

1.1.2 Đặc điểm kinh tế, xã hội 12

1.1.3 Đời sống văn hóa và truyền thống lịch sử 14

1.2 Truyền thuyết và lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên 17

1.2.1 Truyền thuyết 17

1.2.1.1 Khái niệm truyền thuyết 17

1.2.1.2 Truyền thuyết về Dương Tự Minh trong hệ thống truyền thuyết ở Thái Nguyên 19

1.2.2 Lễ hội 22

1.2.2.1 Khái niệm lễ hội 22

1.2.2.2 Hệ thống lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên 23

Chương 2 NỘI DUNG VÀ THI PHÁP CỦA TRUYỀN THUYẾT VỀ DƯƠNG TỰ MINH Ở THÁI NGUYÊN 27

2.1 Nội dung truyền thuyết về Dương Tự Minh 27

2.1.1 Phản ánh một cách cụ thể thời kỳ lịch sử đầy biến động của dân tộc 27

2.1.2 Thể hiện tấm lòng kính yêu của người dân với vị anh hùng dân tộc 33

2.2 Một số yếu tố thi pháp 40

2.2.1 Nghệ thuật kết cấu 40

2.2.2 Hình tượng nhân vật 42

2.2.3 Thời gian và không gian nghệ thuật 47

Chương 3 LỄ HỘI VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA TRUYỀN THUYẾT VỚI LỄ HỘI VỀ DƯƠNG TỰ MINH Ở THÁI NGUYÊN 51

3.1 Lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên 51

3.1.1 Lễ hội đền Đuổm 51

3.1.2 Lễ hội chùa Phố Hương 57

3.1.3 Lễ hội đền Lục Giáp 60

3.1.4 Lễ hội đình - đền - chùa Cầu Muối 64

3.2 Mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên 71

3.2.1 Vài nét về mối quan hệ giữa Folkore và thực tiễn 71

3.2.2 Mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội về Dương Tự Minh 74

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1 Thái Nguyên là một tỉnh thuộc vùng núi phía Bắc Việt Nam, là mảnh

đất có bề dày lịch sử và truyền thống văn hóa lâu đời Nơi đây mảnh đất địa

linh đã sinh thành nên biết bao bậc danh tướng Thế nhưng, để trở thành một hình tượng đi vào đời sống văn học, văn hóa dân gian như võ tướng Dương

Tự Minh không phải là trường hợp phổ biến Điều đó cho thấy, danh nhân Dương Tự Minh là một hiện tượng mang dấu ấn đậm nét trong lịch sử văn

hóa Việt Nam

Dương Tự Minh sinh ra và lớn lên trên quê hương Thái Nguyên Giặc phương Bắc xâm lược, vốn có lòng yêu nước, căm thù giặc sâu sắc, Dương

Tự Minh đã góp sức mình cùng dân tộc đánh giặc, lập nên những chiến công vang dậy Công lao và đức độ của ông được nhân dân ghi nhớ, truyền tụng thể hiện qua việc lập đền thờ tưởng nhớ ông ở các huyện, thành trong tỉnh Thái Nguyên Hàng năm, nhân dân Thái Nguyên tổ chức lễ hội để ghi nhớ những chiến công cùng đức độ của ông, nhắc nhở các thế hệ con cháu lòng biết ơn, tiếp nối truyền thống của cha ông Câu chuyện về con người này trong tiềm thức của nhân dân trở thành người anh hùng có công trong việc đánh đuổi giặc ngoại xâm, bảo vệ quê hương, đất nước, đem lại cuộc sống yên bình cho nhân dân Việc lập đền thờ cùng với tổ chức lễ hội khiến cho câu chuyện đã trở thành truyền thuyết phong phú thêm tính địa phương về người anh hùng, những nhân vật lịch sử trong kho tàng văn học dân gian của tỉnh Thái Nguyên nói riêng và kho tàng văn học dân gian của dân tộc Việt Nam nói chung Việc

đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu truyền thuyết về người anh hùng dân tộc Dương

Tự Minh và lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên cho ta thấy được vị trí của Người trong tâm thức đồng bào các dân tộc miền núi phía Bắc, đưa tâm hồn mỗi con người hướng về dân tộc với tâm niệm “uống nước nhớ nguồn”

Ngày nay, khi xã hội ngày càng phát triển, văn hóa phương Tây ngày càng thâm nhập sâu vào trong đời sống văn hóa của con người Mọi người bị cuốn theo làn sóng đó và ít chú ý đến giá trị văn hóa truyền thống Trước thực trạng đó, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách chú trọng tới sự phát triển của văn hóa, văn học dân tộc theo hướng vừa hiện đại, vừa đậm đà

bản sắc dân tộc Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII có viết:

“Trong điều kiện kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, ta phải đặc biệt quan tâm giữ gìn và nâng cao bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu tinh hoa của các dân tộc trên thế giới, đấu tranh chống lại sự xâm nhập của nền văn hóa độc hại, những khuynh hướng sùng ngoại, bất chấp đạo lý, coi thường các giá trị nhân văn”[9, tr.1] Hưởng ứng chủ trương chính sách đó,

mỗi người dân Việt Nam đã và đang tích cực khôi phục, bảo tồn và phát triển vốn văn hóa, văn học dân gian của dân tộc

Do vậy, nghiên cứu truyền thuyết về người anh hùng chống giặc ngoại xâm kết hợp với việc tìm hiểu lễ hội để tưởng niệm họ là công việc vừa có ý nghĩa lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn trong việc làm sáng tỏ hơn bản chất của thể loại truyền thuyết trong văn học dân gian Việt Nam

2 Bộ Giáo dục và Đào tạo đã và đang đưa thêm nhiều tác phẩm dân gian vào giảng dạy ở nhà trường nhằm mục tiêu đổi mới chương trình dạy học, đòi hỏi mỗi chúng ta cần có sự hiểu biết nhất định về văn học, văn hóa dân gian của đất nước Việc nghiên cứu hệ thống truyền thuyết về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên sẽ đóng góp cho việc giảng dạy một số vấn đề văn học

tự chọn có kết quả cao

Tính đến nay số lượng nghiên cứu, sưu tầm truyền thuyết đã có khá nhiều và cũng có những thành tựu đáng kể Tuy vậy, mảng truyền thuyết địa phương vẫn còn ít được quan tâm Trong tình hình chung ấy, truyền thuyết và

lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên cho đến nay vẫn chưa có nhà

3 Là người con của mảnh đất Thái Nguyên và xuất phát từ tình yêu

văn học dân gian, tôi muốn đi sâu tìm hiểu để có cái nhìn cụ thể, hệ thống về chuỗi truyền thuyết Dương Tự Minh và mối quan hệ giữa nó với lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên Đề tài được mở rộng về phạm vi và khơi sâu

về nội dung thi pháp sẽ cho ta thấy rõ hơn mối quan hệ giữa truyền thuyết và

lễ hội, cũng như giá trị văn học dân gian trong đời sống nhân dân Thái

Nguyên nói riêng, trong đời sống của con người Việt Nam nói chung

Từ những lý do trên, người viết với đề tài Hệ thống truyền thuyết và lễ hội về võ tướng Dương Tự Minh ở Thái Nguyên mong muốn được góp sức

mình vào việc bảo tồn và lưu giữ bản sắc dân tộc Tìm hiểu truyền thuyết và

lễ hội về người anh hùng Dương Tự Minh giúp chúng ta thêm một lần nữa hiểu sâu về văn học dân gian nói chung và truyền thuyết nói riêng của dân tộc, vừa là một hiện tượng văn học, vừa là một hiện tượng văn hoá

Việc nghiên cứu về truyền thuyết Dương Tự Minh cùng với các lễ hội

về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên là cơ hội để người viết tích lũy kiến thức

về kho tàng truyền thuyết, từ đó bồi đắp cho học sinh lòng tự hào về truyền thống quý báu của dân tộc, khơi dậy trong các em ý thức về việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc

Trên đây là tất cả những lý do khiến người viết chọn đề tài Hệ thống truyền thuyết và lễ hội về võ tướng Dương Tự Minh ở Thái Nguyên

đáng chú ý là Truyền thuyết anh hùng trong thời kỳ phong kiến của tác

giả Kiều Thu Hoạch

Ngay từ khi nhà nước phong kiến được hình thành, các trí thức phong kiến đã chú ý đến việc sưu tầm, nghiên cứu truyền thuyết như Trần Thế Pháp trong

Lĩnh nam chích quái, Lê Văn Hưu trong Việt điện u linh, Nguyễn Dữ thể hiện trong Truyền kỳ mạn lục Các tác giả đã dày công biên soạn lại nhiều

truyền thuyết, khảo sát về các mặt địa lý, kinh tế, văn hóa dân tộc Song các tác phẩm trên mới bắt đầu là ghi chép truyền thuyết còn văn hóa văn nghệ dân tộc thiểu số của địa phương thì chưa được chú ý

Đến nay, nhiều nhà nghiên cứu đã khám phá ra những vấn đề của truyền thuyết và sinh hoạt lễ hội Họ đã dày công sưu tầm, nghiên cứu và lý giải nó với nhiều tâm huyết

Khi nghiên cứu văn bản dân tộc học ngôn ngữ, Bronisolap Malinopsoki

đã tuyên bố lý thuyết về việc sưu tầm văn bản trong ngữ cảnh Quan niệm Folklore của ông khiến nhiều người theo trường phái chức năng chấp nhận phương pháp tiếp nhận văn hóa dân gian trong ngữ cảnh, và có ngữ cảnh nào tuyệt vời hơn môi trường của lễ hội

Trong cuốn sách Thông báo văn hóa dân gian của Viện khoa học xã hội

Việt Nam - Viện nghiên cứu văn hóa, các tác giả đã đề cập đến mối quan hệ giữa văn hóa dân gian với lễ hội và với đời sống hiện đại Trong các bài viết, nhiều nhà nghiên cứu đã tìm hiểu khá sâu sắc về nguồn ngữ văn dân gian nói chung (các thể loại và vấn đề lý luận), lễ hội phong tục, nghệ thuật và ẩm thực dân gian Mối quan hệ giữa truyền thuyết với đời sống hiện đại và lễ hội cũng được nói đến trong bài của tác giả Trần Thị An, Nguyễn Quang Khải [29, tr.6]

Tuy các bài viết không đề cập đến truyền thuyết về Dương Tự Minh nhưng chúng giúp cho chúng tôi có cái nhìn hệ thống về truyền thuyết Dương

Tự Minh trong thời hiện đại

Khái quát lịch sử nghiên cứu truyền thuyết về Dương Tự Minh và lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên, chúng tôi thống kê được một số công trình nghiên cứu sau:

Các bộ chính sử của Việt Nam như: Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô

Sĩ Liên, Khâm định Việt sử thông giám cương mục của Quốc sư quán triều Nguyễn, Việt Sử cương mục tiết yếu của Đặng Xuân Bảng…đều chép truyện

thủ lĩnh Dương Tự Minh”[14, tr.163] Nhưng các tác giả mới chỉ nghiên cứu Dương Tự Minh ở góc độ lịch sử mà chưa đi sâu tìm hiểu các truyền thuyết

về ông

Ngô Đức Thọ trong Từ điển di tích lịch sử văn hóa Việt Nam [40] đã

giải thích về nguồn gốc của các đền, chùa trên địa bàn cả nước trong đó có Thái Nguyên Tuy nhiên, những chú thích của ông còn ngắn gọn chưa có được sự chi tiết, tỉ mỉ

Còn trong Núi Đuổm và Dương Tự Minh [13], các tác giả đã giới

thiệu tóm tắt về cuộc đời, sự nghiệp, những cống hiến lớn lao của Người cho dân tộc và có đề cập đến một vài truyền thuyết về võ tướng Nhưng các truyền thuyết đó còn ít và chưa khái quát được nội dung của chuỗi truyền thuyết về Dương Tự Minh

Hiện nay, trong kho sách nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Hán Nôm còn bảo lưu được hàng chục văn bản ghi chép về con người Dương Tự Minh

Trong đó, hai tác phẩm Thiên Nam minh giám [14, tr166] và Việt sử diễn

âm [14, tr167] đã giới thiệu về Dương Tự Minh qua hai truyền thuyết dân gian là Chiếc áo tàng hình và Sự tích bàn cờ tiên Tuy nhiên, hai tác phẩm

trên mới chỉ dừng lại ở việc giải thích thân thế mà chưa làm nổi rõ được cuộc đời và những cống hiến của ông cho dân tộc

Tập hợp nhiều bài viết và công trình có giá trị nhất về võ tướng Dương

Tự Minh phải kể đến cuốn Kỷ yếu hội thảo khoa học Dương Tự Minh danh nhân lịch sử dân tộc [14] Cuốn sách này tổng hợp nhiều bài nghiên cứu

chuyên luận của các giáo sư, các nhà văn hóa đầu ngành như GS Đinh Xuân Lâm, PGS - TS Nguyễn Tá Nhí, … nghiên cứu rất nhiều mặt về văn hóa triều

Lý trong đó có đề cập đến vấn đề của võ tướng Dương Tự Minh - một thành tựu đặc sắc của văn hóa dân gian triều Lý Đặc biệt, chúng ta phải kể đến bài

viết Di tích và lễ hội về Dương Tự Minh của tác giả Nguyễn Đình Hưng Bài

viết đã cung cấp cho độc giả những hiểu biết khái quát về các di tích và lễ hội liên quan đến võ tướng Dương Tự Minh trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên Tuy nhiên, tác giả mới chỉ nhìn nhận vấn đề ở góc độ khái quát chưa có sự phân tích đi sâu vào một di tích cụ thể

Các tác giả trong cuốn Thống kê lễ hội Việt Nam [27] đã hệ thống và

miêu tả sơ lược lại những lễ hội trên địa bàn cả nước Họ đã có công sưu tầm, ghi chép những khía cạnh khác nhau của văn hóa dân gian Thái Nguyên Song các nhà sưu tầm mới chỉ nhìn nhận vấn đề ở góc độ văn hóa mà chưa chỉ ra được mối quan hệ gắn bó giữa truyền thuyết Dương Tự Minh và các lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên

Từ thực tế nghiên cứu trên, chúng ta có thể nhận thấy vấn đề về truyền thuyết Dương Tự Minh chưa từng được nghiên cứu một cách có hệ thống Mặc dù vậy, những công trình nghiên cứu trên là tiền đề khoa học quý báu, là gợi mở tích cực cho chúng tôi thực hiện luận văn này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Mục đích chính là thực hành khoa học, vận dụng lý thuyết chuyên

ngành vào nghiên cứu: Hệ thống truyền thuyết và lễ hội về võ tướng Dương

Tự Minh ở Thái Nguyên

- Tìm ra mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội nơi đây, từ đó đi đến cái nhìn khái quát về mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội, giữa hai lĩnh vực văn học và văn hóa Trên cơ sở đó, khẳng định vai trò, vị trí, ý nghĩa của việc giữ gìn, phát huy và bảo tồn kho tàng truyền thuyết của địa phương nói

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến đề tài làm nền tảng cho nghiên cứu (cơ sở tự nhiên, văn hóa, xã hội, các khái niệm…)

- Trên cơ sở đó tìm hiểu hệ thống các truyền thuyết về võ tướng Dương

Tự Minh và lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tƣợng nghiên cứu

- Các truyền thuyết dân gian về võ tướng Dương Tự Minh trên địa bàn huyện Phú Lương, thành Phố Thái Nguyên, huyện Phổ Yên, huyện Phú Bình thuộc tỉnh Thái Nguyên

- Do đặc điểm của truyền thuyết về người anh hùng chống xâm lược là thường gắn liền với các mùa và nghi lễ tế thần ở đình, đền, miếu… nên người viết đồng thời khảo tả lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên trong mối quan hệ với các truyền thuyết

Tự Minh ở 4 huyện, thành trong tỉnh Thái Nguyên

- Phạm vi tư liệu nghiên cứu:

+ Tư liệu đã xuất bản đưa vào sử dụng như: Kỷ yếu hội thảo khoa học Dương Tự Minh danh nhân lịch sử (Nxb Thái Nguyên - 2003 ), Núi Đuổm

và Dương Tự Minh (Nxb Thái Nguyên - 2001)…

+ Tư liệu lưu truyền trong đời sống dân gian: Truyền thuyết về võ tướng Dương Tự Minh ở Thái Nguyên do tác giả sưu tầm

5 Phương pháp nghiên cứu

Mỗi phương pháp nghiên cứu đều có những thế mạnh và hạn chế, để đạt được kết quả cao nhất trong việc nghiên cứu, chúng tôi kết hợp sử dụng nhiều phương pháp, các phương pháp cơ bản là:

- Phương pháp thống kê: Tập hợp và thống kê các tư liệu có liên quan đến truyền thuyết và lễ hội về Dương Tự Minh

- Phương pháp so sánh đối chiếu: Vận dụng phương pháp này để làm

- Phương pháp liên ngành: Đề tài này chúng tôi đã vận dụng những tri thức thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như lịch sử, dân tộc, tín ngưỡng…để lí giải một số vấn đề có liên quan đến đề tài

- Phương pháp điều tra xã hội học: Chúng tôi phát phiếu điều tra, phỏng vấn, lấy ý kiến nhiều nhóm đối tượng trên địa bàn huyện Phú Lương, thành phố Thái Nguyên, huyện Phổ Yên, huyện Phú Bình thuộc tỉnh Thái Nguyên

6 Đóng góp của luận văn

- Luận văn khảo sát và ghi lại thành văn những truyền thuyết về Dương

Tự Minh đã và đang được lưu truyền ở bốn địa bàn trong tỉnh Thái Nguyên:

- Phân tích, đánh giá những giá trị nội dung và nghệ thuật của chuỗi truyền thuyết về võ tướng Dương Tự Minh dưới góc độ khoa học nghiên cứu của văn học dân gian

- Khảo tả lễ hội Dương Tự Minh ở Thái Nguyên, góp phần nâng cao ý thức bảo lưu, gìn giữ vốn văn hóa văn học dân gian trong xã hội hiện đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề chung, cơ sở nghiên cứu đề tài

Chương 2: Nội dung và thi pháp của truyền thuyết về Dương Tự Minh

ở Thái Nguyên

Chương 3: Lễ hội và mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội về

Dương Tự Minh ở Thái Nguyên

NỘI DUNG

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG, CƠ SỞ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

1.1 Sơ lược về điều kiện tự nhiên, xã hội, văn hóa, truyền thống lịch sử ở Thái Nguyên

1.1.1 Điều kiện tự nhiên

Điều kiện tự nhiên là một trong những yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến

sự tồn tại và phát triển của con người Cũng chính nhờ vào hoàn cảnh tự nhiên

mà các giá trị văn hóa, văn học mới nảy sinh, tồn tại và phát triển

“Thời Lý (1010 – 1225), miền đất Thái Nguyên là châu Thái Nguyên có

từ thời Tiền Lê Đó là vùng đất rộng lớn bao gồm: Thái Nguyên, Bắc Kạn và một phần Cao Bằng ngày nay” [14,tr.93] được xem là “phiên dậu thứ hai về phương Bắc”

Thái Nguyên là một tỉnh nằm ở phía Đông Bắc của nước ta, có nhiều điều kiện để phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội…trong chiến lược phát triển kinh tế, chính trị, xã hội chung của cả nước Miền đất này có tài nguyên du lịch thiên nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn phong phú Về tài nguyên du lịch thiên nhiên, Thái Nguyên có một hệ thống di sản thiên nhiên hết sức đa dạng, đặc biệt là các cảnh quan tự nhiên, hệ thống sinh thái sông,

hồ, hệ sinh thái rừng, núi, đồi Các điểm du lịch danh thắng hồ Núi Cốc, hang Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà, thác Khuôn Tát, Khu căn cứ ATK Định Hóa (đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt), hồ Suối Lạnh, hồ Trại Gạo,

hồ Bảo Linh… Về tài nguyên du lịch nhân văn, Thái Nguyên có hàng trăm di sản vật thể và phi vật thể, trong đó có 132 di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng (39 di tích cấp quốc gia; 93 di tích cấp tỉnh, trên tổng số gần 800 di tích của tỉnh) Nói đến Thái Nguyên người dân cả nước

không thể không nhắc đến những huyện thành trong tỉnh với những nét đẹp văn hóa, truyền thống lịch sử cách mạng

Huyện Phú Lương chính là một huyện lỵ nhỏ của châu Thái Nguyên thời Lý Huyện Phú Lương xưa phía Bắc giáp Bắc Kạn, phía Nam và Đông Nam giáp trung tâm phủ Phú Lương thời Lý Nơi đây là một vùng có nhiều khoáng sản, nổi tiếng nhất là vàng và bạc Núi rừng Phú Lương bao quanh ba mặt như những bức tường thành chở che, vun đắp cho một thung lũng lớn

Nhận xét về Phú Lương, có người cho rằng ở vùng ấy, đất thì đỏ, dính, ruộng thì vào hạng hạ, có quế, nhung, sâm và da thú, có bạc, đồng, chì vàng… Trên vùng đất giàu tiềm năng đó, những sông Đu, Sông Công và những con đường do các thế hệ xưa đã mở là những huyết mạch giao thông để nối liền Phú Lương với cả vùng Việt Bắc rộng lớn

Thành phố Thái Nguyên là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của tỉnh thái Nguyên.Thành phố mang những nét chung của khí hậu vùng Đông Bắc Việt Nam, thuộc miền nhiệt đới gió mùa, nằm trong vùng ấm của tỉnh, có lượng mưa trung bình khá lớn Thành phố có nguồn tài nguyên thiên nhiên đa dạng và phong phú gồm: Tài nguyên đất, tài nguyên rừng, tài nguyên khoáng sản Đất nơi đây thích hợp với trồng rừng và trồng cây lương thực: lúa nước, ngô, đậu… Thành phố Thái Nguyên có hai tuyến sông Cầu và sông Công chảy qua, cung cấp cho thành phố một lượng cát, sỏi phục vụ xây dựng khá lớn, đủ đáp ứng nhu cầu xây dựng cho toàn thành phố Thành phố nằm trong vùng sinh khoáng Đông Bắc Việt Nam, thuộc vành đai sinh khoáng Thái Bình Dương Mỏ than nội địa Khánh Hoà thuộc xã Phúc Hà có trữ lượng than rất lớn Trung Thành là một phường thuộc thành Phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên, phường lần lượt tiếp giáp với các phường: Hương Sơn, Tân Thành, Tích Lương và Phú Xá Nơi đây là vùng đất văn hóa, vùng đất tâm linh của người dân Thái Nguyên, nơi có chùa Trấn Nam, một di tích nổi tiếng của vùng đất Thái

Phổ Yên là huyện trung du nằm ở vùng phía Nam tỉnh Thái Nguyên, phía Tây giáp huyện Tam Đảo (tỉnh Vĩnh Phúc), phía Bắc, Tây Bắc giáp thành phố Thái Nguyên, huyện Đại Từ và thị xã Sông Công tỉnh Thái Nguyên Phía Đông và Đông Bắc giáp các huyện Hiệp Hòa (tỉnh Bắc Giang)

và Phú Bình (tỉnh Thái Nguyên) Phía Nam giáp huyện Sóc Sơn (thành phố

Hà Nội) Khí hậu Phổ Yên mang tính chất nhiệt đới gió mùa Phổ Yên có hai con sông chính chảy qua: sông Cầu, sông Công Đặc điểm nổi bật của huyện Phổ Yên là có đường Quốc lộ số 3 và đường sắt Hà Nội - Thái Nguyên chạy dọc từ Nam đến Bắc, mang lại cho huyện nhiều thuận lợi về kinh tế - xã hội

Phú Bình, một huyện nằm ở phía Nam của tỉnh Thái Nguyên, nơi hội tụ những nét đẹp văn hóa nông nghiệp, với nhiều khu di tích lịch sử nổi tiếng khắp vùng miền như: khu di tích đền chùa Cầu Muối, chùa Úc Kỳ, chùa Hộ Lệnh …Trung tâm huyện cách thành phố Thái Nguyên 26 km, huyện Phú Bình giáp huyện Đồng Hỷ về phía Bắc, giáp thành phố Thái Nguyên và huyện Phổ Yên về phía Tây Phía Đông và phía Nam giáp tỉnh Bắc Giang.Với vị trí địa lý thuận lợi, Phú Bình có điều kiện mở rộng giao lưu kinh tế và thị trường với các địa phương khác trong tỉnh cũng như ngoài tỉnh Tân Thành là một xã thuộc huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên, Việt Nam Xã nằm ở phía Đông Bắc của huyện và thuộc khu vực trung du Trên địa bàn Tân Thành có tổ hợp đình - đền - chùa Cầu Muối, nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân ở khắp vùng miền

1.1.2 Đặc điểm kinh tế, xã hội

Thái Nguyên là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá - xã hội của vùng Việt Bắc Thái Nguyên là đầu mối giao thông trực tiếp với Thủ Đô Hà Nội, có đường sắt, đường sông, quốc lộ số 3 chạy qua Nơi đây là một trong ba trung tâm giáo dục, đào tạo lớn trong cả nước sau Hà Nội và TP.HCM Thái Nguyên còn là cửa ngõ đi các tỉnh phía bắc như: Cao Bằng, Bắc Kạn, Hà Giang, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Bắc Ninh, Bắc Giang Thái Nguyên có các

khu công nghiệp nổi tiếng như: khu công nghiệp Gang Thép, khu công nghiệp Sông Công…

Nơi đây có khu du lịch Hồ Núi Cốc với nhiều danh lam thắng cảnh đẹp, hàng năm đón một lượng khách du lịch đông đảo Người dân cả nước còn biết đến Thái Nguyên bởi đặc sản chè Tân Cương nổi tiếng Hiện nay vùng chè đặc sản Tân Cương được thành phố quy hoạch thành cụm làng nghề và trở thành địa điểm hấp dẫn khách du lịch trong nước và quốc tế góp phần phát huy, tôn vinh các giá trị truyền thống của dân tộc

Vào thế kỷ XII, trên địa bàn huyện Phú Lương ngày nay là địa bàn cư trú của người Tày - Nùng, người Việt và một số dân tộc anh em khác (Sán dìu, Hmông, Sán chay, Hoa, Dao) Những tộc người đó đã cộng cư trên đất này và để lại những dấu ấn lịch sử không phai mờ trong việc chung sức, chung lòng xây dựng phủ Phú Lương giàu mạnh Suốt cuộc đời mình Dương

Tự Minh luôn coi việc chăm lo đến đời sống của nhân dân, quan tâm đến nguyện vọng của nhân dân, giữ gìn cho bờ cõi được yên ổn là trách nhiệm hàng đầu của người thủ lĩnh Dưới thời nhà Lý với sự lãnh đạo của ông với

sự lãnh đạo của ông, nhân dân các dân tộc huyện Phú Lương đã có một cuộc sống ấm no đầy đủ Với số lượng đền thờ nhiều hơn cả, chúng ta dễ dàng nhận thấy rằng Dương Tự Minh là người có ảnh hưởng sâu sắc nhất trong tâm thức dân gian của đồng bào các dân tộc Phú Lương nói riêng, của nhân dân tỉnh Thái Nguyên nói chung

Thành phố Thái Nguyên là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá, giáo dục, khoa học kĩ thuật, y tế du lịch, dịch vụ của tỉnh Thái Nguyên Phường Trung Thành trực thuộc thành phố Thái Nguyên Phường có hai tuyến đường chính của thành phố chạy qua thuận lợi cho việc phát triển kinh tế, xã hội Phường tập trung phát triển kinh doanh cơ sở hạ tầng Phường là trung tâm buôn bán của khu vực phía Nam có chợ Dốc Hanh nổi tiếng Nơi đây còn tập

trung nhiều trường học của khu vực phía Nam Đời sống kinh tế phát triển tốt

là điều kiện để phường chú trọng, quan tâm tới việc nâng cấp cơ sở kiến trúc

hạ tầng để phục vụ cho các hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng diễn ra quy mô, tốt đẹp Trên địa bàn phường Trung Thành có di tích chùa Phố Hương, là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh của người dân địa phương và khắp vùng miền trong cả nước

Huyện Phổ Yên là một trọng điểm phát triển kinh tế, xã hội khu vực phía Nam của tỉnh Thái Nguyên Đặc điểm nổi bật của huyện Phổ Yên là có đường quốc lộ số 3 và đường sắt Hà Nội - Thái Nguyên chạy dọc từ Nam lên Bắc, mang lại cho huyện nhiều thuận lợi về kinh tế, xã hội Huyện có hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế và hạ tầng xã hội đáp ứng tốt nhu cầu chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động

Phú Bình vùng đất nông nghiệp với thế mạnh là trồng lúa và chăn nuôi gia súc, gia cầm Về khoáng sản, Phú Bình có nguồn đá, cát sỏi sông Cầu đáp ứng cho nhu cầu xây dựng

Một thế mạnh nữa của Phú Bình là người dân địa phương có truyền thống cách mạng, yêu nước, cần cù lao động và ham học hỏi Nhân dân Phú Bình luôn một lòng theo Đảng, nhờ vậy đây là địa phương luôn giữ vững ổn định chính trị, kinh tế xã hội

1.1.3 Đời sống văn hóa và truyền thống lịch sử

Bên cạnh việc bảo tồn và phát huy các di tích lịch sử văn hóa gắn với phát triển du lịch, Thái Nguyên cũng rất chú trọng đến việc bảo tồn, phục dựng các giá trị văn hóa phi vật thể, tạo điều kiện để tổ chức các lễ hội dân gian, tín ngưỡng truyền thống trong cộng đồng các dân tộc ở tỉnh, nhằm tạo điều kiện giao lưu văn hóa dân tộc các vùng miền, góp phần giới thiệu những nét văn hóa đặc sắc của mỗi địa phương, mỗi dân tộc để phát triển văn hóa du

lịch ở địa phương Nhiều loại hình và sản phẩm di sản văn hóa phi vật thể được phục dựng, bảo tồn như: Rối Tày Thẩm Rộc, múa Tắc Xình, hát Nôm cổ truyền dân tộc Sán Chay, hát Ví vùng ven sông Cầu, lễ cấp sắc dân tộc Dao,

lễ hội Lồng Tồng- Định Hóa, Oóc Pò dân tộc Nùng Các làng nghề truyền thống đó được sưu tầm, xây dựng sản phẩm dưới dạng tư liệu hóa

Thái Nguyên mảnh đất có bề dày lịch sử và truyền thống lịch sử lâu đời Lịch sử dân tộc đã khắc ghi chiến thắng của quân dân Đại Việt do thái úy

Lý Thường Kiệt chỉ huy đập tan quân xâm lược của nhà Tống năm 1076 trên sông Như Nguyệt (sông Cầu) Phía tây của phòng tuyến ấy kéo dọc sông Cầu tới cực Nam đất Thái nguyên ngày nay Nhân dân Thái Nguyên cùng quan quân triều đình nhà Lý chặn đứng và tiêu diệt nhiều sinh lực địch ở vùng Vạn Nhai (Võ Nhai ngày nay), vùng phía Đông Sông Cầu (Đồng Hỷ, Phú Bình ngày nay) góp phần đánh tan chủ lực giặc Tống do Quách Quỳ chỉ huy trên phòng tuyến sông Như Nguyệt, khiến vương triều Tống không một lần dám đưa quân trở lại xâm lược Đại Việt Chính trong giai đoạn lịch sử cuối thế kỷ

XI này, đất Thái Nguyên đã sinh ra một con người làm rạng rỡ quê hương –

đó là Dương Tự Minh

Phú Lương là một huyện nằm ở phía Bắc của tỉnh Thái Nguyên, là cái nôi, điểm hội tụ nền văn hóa đặc sắc của các dân tộc thiểu số cư trú trong vùng Phú Lương là nơi giao lưu, hội nhập nền văn hóa của cộng đồng các dân tộc khác nhau tạo nên một nền văn hóa phong phú, đa dạng và đậm đà bản sắc dân tộc Văn hóa tinh thần và văn hóa vật chất của huyện Phú Lương đã góp phần không nhỏ vào nền văn hóa đặc sắc của tỉnh Thái Nguyên.Trong kho tàng văn hóa phi vật thể, văn học dân gian truyền miệng Phú Lương thực sự đắc sắc, phong phú, đa dạng và gồm nhiều thể loại Mỗi dân tộc đều có những truyền thuyết địa danh như: Sự tích Đồi Vua Mọc, Sự tích đền Cô Thắm…Phong phú hơn cả là kho tàng ca dao, tục ngữ, thành ngữ, câu đố… Dân ca của các dân tộc với những làn điệu như hát giao duyên, hát cưới xin, hát cúng ma của

người Hmông Những điệu hát lượn của người Tày, hát Sli của người Nùng hát Sọng cô của người Sán Dìu… cùng các nhạc cụ phong phú gồm khèn, đàn tính, đàn môi, sáo trúc, thanh la, não bạt… Tất cả đã tạo nên vẻ đẹp truyền thống, một phong cách riêng của từng dân tộc nhưng lại hòa đồng trong nền văn hóa chung của cả dân tộc Việt Nam

Phú Lương ngoài tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ông bà, thể hiện chữ hiếu

và tình cảm uống nước nhớ nguồn ở trong gia đình, dòng họ thì các thôn đều có chùa thờ Phật Việc thờ thần trên quê hương này cũng rất đa dạng, có miếu, đền thờ các vị Thành hoàng - vị thần bảo hộ cho làng Trong đó vị thần được thờ nhiều nhất là Dương Tự Minh - vị phò mã thời nhà Lý Gắn liền với hệ thống truyền thuyết về Dương Tự Minh là các lễ hội dân gian thể hiện niềm tin tín ngưỡng của nhân dân vào vị thủ lĩnh của họ Ở Phú Lương có một lễ hội rất nổi tiếng đó là hội đền Đuổm Đã thành lệ, cứ vào ngày mồng 6 tháng Giêng (âm lịch), huyện Phú Lương lại tưng bừng tổ chức lễ hội đền Đuổm

Thành phố Thái Nguyên là trung tâm văn hóa của tỉnh Thái Nguyên Bảo tàng văn hoá các dân tộc Việt Nam nằm ngay trung tâm thành phố là một quần thể kiến trúc quan trọng trong kiến trúc đô thị Bảo tàng là nơi lưu giữ, bảo tồn và phát triển những giá trị văn hoá truyền thống của 54 dân tộc anh

em Người dân cả nước còn biết đến Thái Nguyên với khu du lịch nổi tiếng hồ Núi Cốc, với thương hiệu chè Tân Cương Cụm làng nghề Tân Cương đã trở thành địa điểm hấp dẫn của khách du lịch trong nước và quốc tế góp phần phát huy, tôn vinh các giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc

Phường Trung Thành là một phường nằm ở khu vực phía Nam của thành phố Thái Nguyên, nơi hội tụ nét đẹp văn hóa trong khu vực Phường ngoài tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ông bà, thể hiện chữ hiếu và tình cảm uống nước nhớ nguồn ở trong gia đình, dòng họ, phường còn có đền chùa thờ Thánh, thờ Phật

Đến với Phú Bình là đến với vùng giao thoa văn hóa giữa người Tày cổ

và người Việt cổ, nơi quy tụ nhiều di tích lịch sử, văn hóa Hiện nay, huyện có gần 70 di tích lịch sử văn hóa, 24 đình, 25 chùa, nghè, miếu, 16 di tích cách mạng và kháng chiến Phú Bình là huyện có truyền thống lịch sử lâu đời Trong kháng chiến chống Pháp đây còn là địa bàn an toàn khu kháng chiến

Cụm di tích Cầu Muối nằm tại xóm Cầu Muối (xã Tân Thành) gồm có một ngôi đình, một ngôi chùa, và hai ngôi đền Cụm di tích nằm thế tựa sơn, cảnh mây núi bao phủ, gió mát quanh năm Hàng năm bà con xã Tân Thành làng Cầu Muối tổ chức lễ hội vào ngày 4 tháng Giêng và ngày 19 tháng 9 âm lịch Phú Bình là huyện có nền văn hóa dân gian phong phú với những câu chuyện cổ, những truyền thuyết, những hội thi, những điệu hát chèo văn Phú Bình ngoài tín ngưỡng truyền thống thờ cúng tổ tiên ông bà thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn trong từng gia đình, dòng họ, ở các xã đều có chùa thờ phật như: Chùa Hà Châu, chùa Hạ, chùa Úc Kỳ, chùa Hộ Lệnh… Ở bất kỳ một dân tộc nào thì linh hồn vạn vật là cơ sở của toàn bộ hệ thống tín ngưỡng tôn giáo từ cổ xưa đến cuộc sống phức tạp hiện đại ngày nay

Nghiên cứu về điều kiện tự nhiên, xã hội chính là tạo bước đầu để tìm hiểu về kho tàng văn học, văn hoá dân gian ở Thái Nguyên Mảnh đất giàu truyền thống lịch sử đã sản sinh ra vị võ tướng tài ba, đức độ Dương Tự Minh

và chính cuộc đời cùng sự nghiệp của ông là nguồn cảm hứng để các tác giả dân gian thêu dệt nên những truyền thuyết về một con người “sinh thời làm danh tướng, khi chết làm Thần thiêng”

1.2 Truyền thuyết và lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên

1.2.1 Truyền thuyết

1.2.1.1 Khái niệm truyền thuyết

Từ buổi bình minh của lịch sử loài người, con người đã sớm có những khát vọng cao đẹp về cuộc sống Thần thoại ra đời phản ánh nhận thức

của con người về vũ trụ, về cuộc đấu tranh với thiên nhiên, sinh hoạt xã hội của các tộc người từ thời cổ sơ Trên cơ sở những sáng tác dân gian mang đặc điểm chung là các yếu tố kỳ diệu, đôi cánh của trí tưởng tượng và trái tim giàu ước mơ của những người dân xưa đã sáng tạo nên truyền thuyết Truyền thuyết dân gian Việt Nam bắt nguồn từ thần thoại (đặc biệt là từ bộ phận thần thoại về nguồn gốc dân tộc và các anh hùng văn hóa), nở rộ trong thời kì Hùng Vương dựng nước Văn Lang và tiếp tục phát triển diễn biến qua các thời đại sau Truyền thuyết tuy thoát thai từ thần thoại nhưng nó không gắn liền với nhu cầu giải thích thế giới tự nhiên và thế giới quan thần linh chủ nghĩa như thần thoại Nó nảy sinh, phát triển và tồn tại với ý thức lịch sử và phương thức truyền miệng của nhân dân Chính vì thế, truyền thuyết là sự tổng hòa của cái thật và cái ảo Có rất nhiều định nghĩa về truyền thuyết và mỗi định nghĩa đều thể hiện một cách tiếp cận, cách nhìn của các nhà nghiên cứu về thể loại này

Cuốn Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: Truyền thuyết là truyện dân gian

truyền miệng về các nhân vật và sự kiện có liên quan đến lịch sử, thường

mang nhiều yếu tố thần kì” [33, tr.1053] Còn các tác giả trong Từ điển thuật

ngữ văn học định nghĩa: “Truyền thuyết là một thể loại dân gian mà chức

năng chủ yếu là phản ánh và lí giải các nhân vật và sự kiện lịch sử có ảnh hưởng quan trọng tới một thời kì, một bộ tộc, một địa phương hay một quốc gia” [16, tr.367]

Tác giả Phan Trần trong bài Tinh thần dân tộc trong các truyền thuyết lịch sử đã đề cập tới: “Truyền thuyết là những sự kiện mà những nhân vật có

liên quan đến lịch sử, những nhân vật và sự kiện đó thường được phản ánh qua trí tưởng tượng của con người, qua sự hư cấu của nhân dân”

Tác giả Lê Chí Quế, Võ Quang Nhơn, Nguyễn Vĩ Hùng trong cuốn

Văn học dân gian Việt Nam định nghĩa “Truyền thuyết là một thể loại trong

loại hình tự sự dân gian phản ánh những sự kiện, nhân vật lịch sử hay di tích cảnh vật địa phương thông qua sự hư cấu nghệ thuật thần kì”

Sách giáo khoa Ngữ Văn 6 (tập 1) định nghĩa “Truyền thuyết là loại truyện

dân gian kể về các nhân vật và sự kiện có liên quan đến lịch sử thời quá khứ, thường có yếu tố tưởng tượng kỳ ảo Truyền thuyết thể hiện thái độ và cách đánh giá của nhân dân đối với các sự kiện và nhân vật lịch sử được kể” [34, tr.7]

Trên cơ sở tìm hiểu các định nghĩa về truyền thuyết nói trên, chúng tôi nhận thấy các tác giả đều chung một nhận xét về đặc điểm của truyền thuyết

là gắn với các sự kiện và nhân vật lịch sử

Nằm trong thể loại truyền thuyết nói chung, truyền thuyết Dương Tự Minh không chỉ góp phần làm giàu, phong phú thêm kho tàng văn học dân gian (nói riêng), nền văn học dân tộc (nói chung) mà còn giúp cho người dân

có cái nhìn bổ sung và toàn diện về một thời kì lịch sử của dân tộc, về hình tượng người anh hùng dân tộc yêu nước, thương dân, giúp dân vượt qua tai ương, khổ nạn

1.2.1.2 Truyền thuyết về Dương Tự Minh trong hệ thống truyền thuyết ở Thái Nguyên

Nghiên cứu về truyền thuyết Dương Tự Minh ở Thái Nguyên không thể

bỏ qua mảng truyền thuyết dân gian kể về đất và con người nơi này.Thái Nguyên có những truyền thuyết từ đời này sang đời khác với các nội dung, chủ

đề như: Đánh giặc giữ nước, xây dựng địa vực cư trú, làm ăn, có công khai sơn phá thạch tạo dựng đời sống văn hóa cho cộng đồng Tựu chung có thể kể về mấy nhóm truyền thuyết sau: Nhóm truyền thuyết về nhân vật Dương Tự Minh

và lễ hội đền Đuổm, nhóm truyền thuyết về nàng Công, chàng Cốc, nhóm truyền thuyết của các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Sán Chay…Những truyền thuyết được thêu dệt thành vô số các huyền thoại gắn liền với các huyền tích và dường như đã trở thành tài sản chung của toàn dân tộc

Cuốn Núi Đuổm và Dương Tự Minh [13], các tư liệu điền dã và tư

liệu tại chỗ là cơ sở quan trọng để chúng tôi tiến hành nghiên cứu truyền thuyết về Dương Tự Minh Hình ảnh ông lung linh sáng ngời trong truyền thuyết dân gian Đó là cách bày tỏ sự yêu mến, kính phục người anh hùng của nhân dân Nhân dân Thái Nguyên rất tự hào vì họ có người con ưu tú như Dương Tự Minh Bởi vậy truyền thuyết dân gian về ông mãi được lưu truyền

từ thế hệ này sang thế hệ khác

Theo tài liệu chúng tôi thu thập, hệ thống về truyền thuyết Dương Tự Minh khá phổ biến ở nhiều nơi trong tỉnh Thái Nguyên: huyện Phú Lương, thành phố Thái Nguyên, huyện Phổ Yên, huyện Phú Bình Cuộc đời cũng như

sự nghiệp của Dương Tự Minh được tái hiện sinh động trong truyền thuyết qua trí tưởng tượng kì diệu và lòng yêu quý thiết tha của nhân dân

Tổng số truyền thuyết về Dương Tự Minh mà chúng tôi thu thập được

là 22 truyện Những truyền thuyết này được lưu truyền ở khu vực huyện Phú Lương, thành phố Thái Nguyên, huyện Phổ Yên, huyện Phú Bình Trong số

đó, chỉ có bốn truyền thuyết đã được văn bản hoá:

- Chuyện chiếc áo tàng hình

-Tương truyền về Giếng Dội

-Thánh Đuổm trị tà thần

-Tại sao gọi là sông Giang Tiên

Trong quá trình đi sưu tầm truyền thuyết chúng tôi tiếp cận với những người làm công tác văn hoá ở địa phương, người cao tuổi Qua những đối tượng trên mà chúng tôi có được 18 truyền thuyết sau:

- Sự tích núi Trang Ôn

- Chuyện cậu bé Tự Minh

- Vị thủ lĩnh tài ba

- Tài chiêu binh của Võ Tướng

- Truyện Quan Triều

- Sự tích đền Thượng núi Đuổm

có khả năng biểu đạt cao Đây là trường hợp thường gặp vì văn học dân gian

luôn có xu hướng“hiện đại hoá tác phẩm”[3, tr.45] Hơn nữa “kể có nghĩa là

viết cho người đọc nghe”, “Trong bối cảnh hiện đại, văn học dân gian có quan hệ chặt chẽ với văn học quần chúng” [1, tr.19 - 20] Do vậy việc sưu

tầm những bản kể ấy rất cần thiết bởi vì một phần nào đó nó phản ánh sức

sống của truyền thuyết trong thời hiện đại

1.2.2 Lễ hội

1.2.2.1 Khái niệm lễ hội

Lễ hội là nơi lưu giữ những tín ngưỡng, tôn giáo, những sinh hoạt văn hóa văn nghệ dân gian, nơi phản ánh tâm thức người Việt Nam một cách trung thực nhất Nói về tầm quan trọng của lễ hội, GS.TS Nguyễn Duy Quý đã khẳng

định: “Lễ hội truyền thống là một sinh hoạt tổng hợp bao gồm các mặt tinh

thần và vật chất, tôn giáo tín ngưỡng và văn hóa nghệ thuật, linh thiêng và đời thường Đó còn là một sinh hoạt có quy mô lớn về tầm vóc, có sức cuốn hút một số lượng lớn những hiện tượng của đời sống xã hội” [8, tr.21]

Trong lễ hội ta thấy sự nghiêm trang kính cẩn, mực thước của các lễ nghi và nghi thức, đồng thời lại có những trò diễn, trò chơi dân gian hết sức vui nhộn, độc đáo Bất kỳ một lễ hội nào cũng gồm có hai hệ thống đan quyện và giao thoa với nhau: phần lễ và phần hội

“Lễ là phần tín ngưỡng, là phần thế giới tâm linh sâu lắng nhất của con người,là phần đạo” [47, tr.32] Con người gửi gắm vào đây niềm tin

thiêng liêng và cả ước mơ về những điều tốt đẹp của cuộc đời Họ cầu mong thần linh phù hộ cho “nhân khang vật thịnh”, “phong đăng hòa cốc” và cảm

tạ thần linh đã phù hộ cho mình với lòng thành kính sâu sắc Một lễ hội theo

Lê Trung Vũ thường gồm bảy lễ: lễ rước nước, lễ mộc dục, tế gia quan, lễ rước kiệu, đại lễ, lễ túc trực và lễ hèm [47, tr.32] Tuy nhiên, ở một số lễ hội vẫn có những biệt lệ Hệ thống lễ bao gồm các nghi lễ của tín ngưỡng dân gian và tôn giáo cùng với những đồ vật được sử dụng là đồ lễ mang tính linh

thiêng, được chuẩn bị rất chu đáo và nghiêm túc.“Thông qua các nghi lễ

này, con người được giao cảm với thế giới siêu nhân là các Thần Thánh (các thiên thần và các nhân thần) do chính con người tưởng tượng ra và họ

cầu mong các thần thánh bảo trợ và có tác động tốt đẹp đến tương lai, cuộc sống của mình” [9, tr.21]

Hội gắn liền với lễ và chịu sự quy định nhất định của lễ , có lễ mới

có hội.“Hội là phần tập hợp vui chơi, giải trí, là đời sống văn hóa thường

nhật, phần đời của mỗi con người, của cộng đồng” [46, tr.32] Các trò diễn,

trò chơi, cuộc thi tài trong phần hội làm cho nội dung lễ hội thêm phong phú, làm sáng tỏ thêm chủ đề của lễ hội Lễ hội là một nhu cầu không thể thiếu được trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Lễ hội được hình thành từ lòng biết ơn đối với những người có công với dân, với nước

Tuy có hai hệ thống như vậy, song thực chất chúng không tách biệt ra thành từng phần và mức độ “lễ”, mức độ “hội” của từng lễ hội cụ thể cũng không hẳn như nhau

Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê (chủ biên) định nghĩa: “Lễ hội là

cuộc vui tổ chức chung có các hoạt động lễ nghi mang tính văn hóa truyền thống của dân tộc” [33, tr.694]

Việt Nam là một quốc gia có nền văn hóa lâu đời, nhiều dân tộc cùng sinh sống trên một lãnh thổ thống nhất, cùng đóng góp nhiều phong tuc, tập quán mang bản sắc riêng của mỗi vùng miền, dân tộc, tôn giáo cho nền văn hóa của đất nước trong đó, lễ hội là yếu tố vừa đặc trưng cho mỗi dân tộc vừa góp phần làm cho văn hóa đất nước thêm phần đặc sắc

1.2.2.2 Hệ thống lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên

Các lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên tuy có quy mô khác nhau nhưng mang đậm bản sắc văn hóa, tiêu biểu cho từng vùng miền, địa phương Các lễ hội được tổ chức chủ yếu vào mùa xuân từ tháng giêng đến tháng ba âm lịch hàng năm Mùa xuân là mùa hồi sinh, giao hòa âm dương, trời đất, mùa của hội hè, lễ tết…Ngày hội là dịp người dân tụ họp đông vui

nhất, để gặp gỡ vui chơi và tiến hành các hoạt động tín ngưỡng, phong tục…Theo nhịp trống, bước chân du khách như hành hương tìm về với cội nguồn văn hóa dân tộc, như tìm đến căn nguyên của cái đẹp, cái thiện trong không khí:

“Làng ta mở hội tưng bừng Chiêng khua, trống gióng vang lừng bốn bên”

Ở mỗi huyện, thành trong tỉnh đều có các lễ hội tiêu biểu truyền thống

Lễ hội đền Đuổm

Lễ hội diễn ra vào ngày 6 tháng giêng tại xã Động Đạt, huyện Phú lương

Lễ hội tưởng niệm, tôn vinh danh nhân lịch sử Dương Tự Minh thủ lĩnh phủ Phú Lương, người có công xây dựng vùng đất Phú Lương phồn thịnh, chống giặc Tống giữ yên vùng đất phía Bắc Đại việt ở thế kỷ XII Lễ hội có rước kiệu, tế thần, hát chầu văn, ném còn, chọi gà, hát ví, hát lượn Hội xuân Đền Đuổm là hội lớn nhất tỉnh Thái Nguyên kéo dài từ 5,6,7,8 tháng giêng thu hút hàng triệu người đi hội

Lễ hội chùa Phố Hương

Chùa Phố Hương là nơi thờ tự người anh hùng dân tộc Dương Tự Minh Nhân dân lấy ngày 13, 14, 15 tháng giêng là ngày hội chính

Phần lễ: lễ dâng hương, lễ rước kiệu

Phần hội: kéo co, vật cù, chơi đu…

Lễ hội đình Phương Độ

Lễ hội diễn ra hàng năm bắt đầu từ ngày 12 đến ngày 15 tháng giêng,

tại xã xuân Phương, huyện Phú Bình

Phần lễ có rước kiệu , tế Thánh mừng dân, cầu phúc, cầu tài

Phần hội diễn ra các trò chơi: đánh cờ, đấu vật, chọi gà

Lễ hội đền Lục Giáp

Lễ hội đền Lục Giáp xã Đắc Sơn, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên diễn ra hàng năm vào ngày 15 tháng 3 (âm lịch), tưởng niệm các danh nhân: Dương Tự Minh, Lưu Nhân Chú, Đỗ Cận gắn với ngôi đền qua các thời kỳ lịch sử Lễ hội có dâng hương, rước kiệu, đấu cờ, đấu vật,

Lễ hội đình – đền – chùa cầu Muối

Di tích lịch sử văn hóa đình - đền - chùa Cầu Muối xã Tân Thành - huyện Phú Bình được xây dựng từ thời Hậu Lê Đình thờ Thành hoàng làng Cao Sơn Quý Minh Đại Vương tức Dương Tự Minh

Lễ hội diễn ra vào ngày 4 tháng Giêng âm lịch hàng năm

Phần lễ: lễ dâng hương, lễ chánh tế, lễ rước kiệu

Phần hội: kéo co, đấu vật, cờ tướng…

Lễ hội đình Xuân La

Lễ hội đình Xuân La, xã Xuân Phương, huyện Phú Bình diễn ra hàng

năm vào Mùng 10 tháng 10 (âm lịch) Đình thờ thành hoàng Dương Tự Minh

Lễ hội có rước kiệu, rước bánh dầy, ăn mừng cơm mới sau vụ gặt

Thái Nguyên là nơi có 72 đình, 22 đền thờ Dương Tự Minh, chiếm số lượng nhiều nhất trong cả nước Cùng với đó là sự tồn tại của những lễ hội tín ngưỡng tôn vinh nhân vật Dương Tự Minh Điều đó chứng tỏ võ tướng Dương Tự Minh có ảnh hưởng sâu sắc tới đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân các dân tộc trên mảnh đất Thái nguyên

Căn cứ vào truyền thuyết liên quan đến lễ hội, các nghi lễ thờ tự, các trò chơi, trò diễn văn nghệ dân gian, ta có thể xác định được đặc điểm chính của lễ hội Dương tự Minh ở Thái Nguyên như sau:

Lễ hội phản ánh đề tài lịch sử của ông cha ta trong việc bảo vệ quê hương, đất nước Tiêu biểu là lễ hội đền Đuổm (Phú Lương), lễ hội đình - đền

- chùa Cầu Muối (Phú Bình)

Lễ hội tập trung tái hiện quá trình sản xuất nông nghiệp của ông cha ta

Lễ hội Dương tự Minh Thái Nguyên chứa đựng giá trị tinh thần, lịch sử

và văn hóa xã hội cùng vốn tri thức văn hóa dân gian, là sản phẩm của quá trình giao lưu văn hóa Trong quá trình cộng cư, một số cộng đồng người Việt

vị trí đặc biệt quan trọng trong kho tàng văn học dân gian nói chung và trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân nói riêng sẽ là nền tảng giúp chúng

ta khám phá ra những nét độc đáo, hấp dẫn của vùng văn hóa Thái Nguyên phong phú nhiều màu sắc

Chương 2 NỘI DUNG VÀ THI PHÁP CỦA TRUYỀN THUYẾT VỀ DƯƠNG TỰ

MINH Ở THÁI NGUYÊN

Văn học nghệ thuật là sản phẩm tinh thần của quá trình tư duy, tưởng tượng và sáng tạo Sản phẩm tinh thần ấy đã từng bước thấm sâu vào tâm thức của người dân giúp cho họ tiếp tục khám phá và sáng tạo thế giới Là một bộ phận của văn học nghệ thuật, truyền thuyết trở thành nguồn sống, nguồn nuôi dưỡng tinh thần bao thế hệ Truyền thuyết về võ tướng Dương Tự Minh cũng như các truyền thuyết khác của người Việt nhằm phản ánh, lý giải các nhân vật, các sự kiện lịch sử có liên quan tới đời sống con người Chương hai này

sẽ giúp chúng ta hiểu hơn về những truyền thuyết xoay quanh vị võ tướng của vương triều Lý, về những đặc sắc trong giá trị nội dung và nghệ thuật của truyền thuyết Đồng thời thấy được vị trí của truyền thuyết Dương Tự Minh trong hệ thống truyền thuyết của người dân Thái Nguyên

2.1 Nội dung truyền thuyết về Dương Tự Minh

Cuốn tài liệu Núi Đuổm và Dương Tự Minh [13], các tư liệu điền dã

cũng như tư liệu tại chỗ là cơ sở quan trọng để chúng tôi tiến hành nghiên cứu truyền thuyết Dương Tự Minh Nghiên cứu hệ thống truyền thuyết về võ tướng Dương Tự Minh, chúng tôi nhận thấy một số nội dung sau: Truyền thuyết về ông phản ánh thời kỳ lịch sử đầy biến động của dân tộc, thể hiện tấm lòng kính yêu của người dân với vị anh hùng dân tộc

2.1.1 Phản ánh một cách cụ thể thời kỳ lịch sử đầy biến động của dân tộc

Lịch sử như một tiến trình và văn học là phương tiện chính và hữu hiệu nhất góp phần truyền tải, phản ánh lịch sử, hiện thực cuộc sống Từ lịch sử hiện thực cuộc sống, văn học dân gian đã xây dựng và nhuận sắc nên hình

tượng văn học về Dương Tự Minh Theo ghi chép của sử thần nhà Lê Ngô Sỹ

Liên trong bộ Đại Việt sử ký toàn thư, thủ lĩnh Dương Tự Minh có 6 lần xuất

hiện gắn với 5 sự kiện trong 23 năm của lịch sử vương triều nhà Lý bắt đầu từ cuối thời Lý Nhân Tông qua đời Lý Thần Tông kết thúc giữa thời Lý Anh Tông (từ 1127 đến 1150 của thiên niên kỷ thứ II).[25]

Theo lịch sử, năm Đinh mùi (1127) vua Lý Nhân Tông gả con gái của mình là công chúa Diên Bình cho Dương Tự Minh và phong cho chức châu mục vùng Thượng Nguyên, trấn trị cả phủ Phú Lương rộng lớn, 1 vị trí chiến lược quan trọng trong công cuộc bảo vệ biên cương đất nước

Tháng 9 năm 1138, vua Lý Thần Tông băng hà lúc 23 tuổi, Hoàng Thái

Tử Thiên Tộ nối ngôi báu khi đó mới 3 tuổi nên làm việc gì bất cứ lớn nhỏ đều ở tay Đỗ Anh Vũ quyết đoán cả Năm Đại Định thứ 5(1144) Đàm Hữu Lượng cướp Châu Quảng Uyên, Dương Tự Minh được phong chức Đô đốc, thống binh cùng hai tướng Nguyễn Như Mai và Lý Nghĩa Vụ chỉ huy 3 vạn binh mã tiến công như vũ bão và giết chết Đàm Hữu Lượng Sau chiến thắng, vua Lý Anh Tông đã tác thành Dương Tự Minh cùng công chúa Thiều Dung tài sắc vẹn toàn, sau đó ông được điều về kinh thành phò vua giúp nước Dương Tự Minh là người thông minh, tài năng, đức độ thẳng thắn và trung thực Là nhân vật lịch sử có công lao với mảnh đất Thái Nguyên nói riêng và triều đình phong kiến nói chung Công lao, sự nghiệp của võ tướng Dương Tự Minh được ghi vào sử sách, được các triều phong kiến ban sắc

Trong bộ sách sử nổi tiếng Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán

triều Nguyễn (thế kỷ XIX), ở quyển XX tỉnh Thái Nguyên phần nhân vật đã ghi công danh, sự nghiệp của Dương Tự Minh, ông được đánh giá là nhân vật lịch sử hàng đầu của đất Thái Nguyên Nhiều triều đại phong kiến Việt Nam, (từ thời Lê Trung Hưng đến đời vua Khải Định nhà Nguyễn đầu thế kỷ XX)

đã ban nhiều sắc phong cho các làng xã thuộc tỉnh Thái Nguyên, Bắc Giang,

Vương, hạng là Thượng đẳng Thần) Tất cả những điều đó cho thấy Dương

Tự Minh là nhân vật lịch sử có nhiều công lao to lớn cho nhà Lý Những trang

sử ấy đã đi vào truyền thuyết qua lòng mến yêu thiết tha của nhân dân

Công lao, sự nghiệp của võ tướng Dương Tự Minh không những được ghi vào sử sách, được các triều phong kiến ban sắc phong mà còn đi vào văn học với những vần thơ giàu hình ảnh:

“Duy Phú sơn anh tộc sắc thần

Lý gia sự nghiệp diệc tương quân

Tiên bào Kiều thượng song tướng lệnh

Đế nữ lầu tần lưỡng giáng tân

Lang trại hữu đao tiêm xú loại

Long Thành vô kiếm sát gian thần

Đáp thang tự thị quân vương thán

Linh tích thiên thu thảo mộc xuân”

Dịch nghĩa:

“Chỉ có núi Phú (Lương) có dòng tộc anh hoa thần thánh

Sự nghiệp nhà Lý cũng nhờ có tướng quân

Áo bào tiên cho trên cầu hai lần làm tướng quốc

Hai con gái của vua được đưa xuống làm vợ chàng

Doanh trại Phò Mã lang có đao đâm bọn thối tha

Thành Thăng Long không có kiếm để giết kẻ gian thần

Đất thang mộc (tắm gội) (của Tự Minh) lại chính là điều khiến quân vương phải buồn than

Dấu tích linh thiêng ngàn thu cây cỏ vẫn tươi tốt như mùa xuân! (Bản thôn thần Hoàng sự tích của đình Phương Độ, huyện Phú Bình)”

Những câu thơ trên giúp ta hiểu rõ hơn về con người, công lao của võ tướng Dương Tự Minh với đất nước, về hoàn cảnh lịch sử mà ông tồn tại Đó

là một thời kỳ có nhiều sự kiện lịch sử trọng đại, đặc biệt là công cuộc giữ gìn nền độc lập của dân tộc ta Những trang sử ấy đó đi vào truyền thuyết khiến chúng vừa huyền bí, vừa đẹp kỳ ảo

Biểu hiện trước tiên của lòng yêu nước tha thiết của con người này là ý thức trách nhiệm của trang nam tử khi đất nước rơi vào nạn xâm lăng

Trong truyền thuyết Vị thủ lĩnh tài ba “Khi Dương Tự Minh lớn lên thì

đất nước rơi vào hoạ xâm lăng Dương Tự Minh ngày đêm lo nghĩ việc nước

và tìm cách đi đó đây để liên kết người hiền tài cứu nước Một đêm Dương Tự Minh được thần báo mộng được vua giao việc dẹp giặc phương Bắc Ông trở

về dặn dò người thân rồi đến thẳng phủ Phú Bình Một hôm vua sai Dương

Tự Minh luyện rèn binh sỹ chống giặc phương bắc Nhờ tài thao lược Dương

Tự Minh cùng tướng sỹ dẹp tan giặc phương Bắc đô hộ mảnh đất phú Bình Thái Nguyên ”.[38] Truyền thuyết tái hiện rõ nỗi lòng trăn trở của Dương

Tự Minh khi giặc phương Bắc gây bao tội ác với người dân vô tội Tiếng nói đầu tiên của cậu bé làng Phù Đổng là tiếng nói yêu nước, đánh giặc ngoại xâm Khi đất nước bị giặc phương Bắc xâm lược, việc làm đầu tiên của chàng trai Dương Tự Minh là ngày đêm lo nghĩ việc nước và tìm cách đi đó đây để

liên kết người hiền tài cứu nước

Trong Chuyện chiếc áo tàng hình, nhờ có chiếc áo tàng hình mà Dương

Tự Minh đã giúp dân lành hoá giải nhiều hoạn nạn như giết thuồng luồng “Cậu

còn tìm đến những nhà giàu, mặc áo tàng hình vào kho lấy vàng bạc về phân phát cho bà con Tuổi hai mươi, Tự Minh là một chàng trai quắc thước, khoẻ mạnh, hào khí như một trượng phu Chàng tập hợp trai tài, gái sắc trong vùng tập luyện gươm đao dẹp tan phỉ tặc, giữ yên bình cho quê hương” [13, tr38]

Vị tướng không chỉ lấy vàng bạc của người giàu phân phát cho người

nghèo mà “Chàng còn nhiều lần đến kinh đô, mặc áo tàng hình vào kho vàng

nhà vua lấy vàng về ban phát cho dân” [13, tr39] Nhưng rồi do quân lính

canh phòng cẩn mật khắp nơi, Tự Minh trong hình dạng con bướm trắng bị sa lưới, áo gấm tuột ra hiện nguyên hình là một thanh niên cường tráng và đã bị giam tại cung triều chờ ngày trảm xử

“Nhưng lúc này ở biên cương kẻ thù xâm lăng kéo sang tàn phá đất nước Thế giặc như chẻ tre chẳng mấy chốc sẽ tràn đến kinh đô Nhà vua và triều thần vô cùng lo lắng trước hoạ xâm lăng và vận mệnh của đất nước Nhiều tướng tài được cử đi chặn giặc không thấy trở về Quên mình là một tử

tù, Tự Minh xin gặp vua để xung phong ra chiến trường trừ giặc Bán tín bán nghi nhưng hào kiệt không còn nên nhà vua đành phải đồng ý Nhờ có chiếc

áo tàng hình, quân thù nhanh chóng bị tiêu diệt” [13, tr39-40]

Mặc dù đang là tử tù nhưng trước tình cảnh đất nước lâm nguy bởi giặc ngoại xâm, Dương Tự Minh đã xung phong ra trận diệt giặc Hư cấu thêm chi tiết ông bị giam về tội vào kho nhà vua lấy vàng bạc chia cho dân nghèo, nhân dân muốn hình ảnh người anh hùng đẹp thêm lên bởi lòng nhân ái Vậy là nhờ

có chiếc áo tàng hình mà Dương Tự Minh đã giúp dân dẹp yên giặc ngoại xâm

Trong truyện Hang sữa [38], Tự Minh đã được thần linh chỉ đường cho

biết nơi đây là một địa điểm lợi thế cho việc quân cơ Thuận đường tiến - tiện

đường lui và ông đã lựa chọn hang sữa làm nơi bàn việc quốc kế dân sinh Từ

đây, nhiều chủ trương lớn của võ tướng tham mưu cho triều đình được toả sáng, làm cho phủ Phú Lương trở thành một vùng cực kỳ phồn thịnh trong hơn 30 năm dưới thời ông cai quản Hang sữa được muôn dân trăm họ ví như

bầu sữa mẹ

Trong truyền thuyết Chuyện vị tù trưởng [38], Dương Tự Minh được

vua giao chức Thượng Đẳng Thần trấn ải biên giới phía Bắc Trong đó có phủ

Phú Bình Đương khi ấy có kẻ yêu thuật người nước Tống trốn sang Châu Tư Lang, tự xưng là Tiên Sinh nói là vâng mệnh đi sứ để dụ dỗ nhân dân làng Cầu Muối, rồi kéo quân tàn phá làng Thế giặc mạnh, nhà vua và triều thần

vô cùng lo lắng trước họa xâm lăng Tự Minh xin gặp vua bàn chuyện giúp

dân “Nhà vua giao cho ông binh mã cùng văn thần Dương Tự Minh ra trận

như một vị tù trưởng oai phong lẫm liệt Ông chia quân thành hai đạo, trận chiến diễn ra theo thế gọng kìm, quân lý tiến công như vũ bão và giết chết tên tướng giặc Dương Tự Minh và đoàn binh mã đã ngự ở vùng Tân Thành - phủ Phú Bình một thời gian rồi kéo quân lên Đuổm Từ đó nhân dân không thấy ngài Dương Tự Minh quay lại nữa Nhân dân phủ Phú Bình tưởng nhớ lập đền thờ ông tại làng Cầu Muối”.[38]

Ở tại làng Trang Ôn nay thuộc khu vực Phố Hương (Phường Trung Thành - TP Thái Nguyên) dân trong vùng còn kể nhiều địa danh gắn liền với

các chiến công của Dương Tự Minh Truyền thuyết về Phốc Tắm Ngựa có kể

lại rằng:

“Khi Dương Tự Minh được lệnh của nhà vua đi dẹp yên bọn giặc Thân Lợi ẩn náu bên đất Quảng Tây ( Trung Quốc) trở về phá rối, tấn công nhiều châu huyện của phủ Phú Lương thì trên đường lên Phú Lương ông đã triệu tập binh mã và ngày đêm luyện tập Một lần ông cùng ngựa của mình đi qua vùng đất thuộc địa phận làng Trang Ôn để tiến công lên Phú Lương thì chẳng may ngựa bị xẩy chân và không thể tiếp tục đi nữa Cuộc hành trình lại hết sức khẩn trương Cuối cùng ông đành để ngựa ở lại Con ngựa nhìn theo ông

mà cứ hí vang những tiếng nghe não nề, thảm thiết Nghĩ đến con ngựa đã cùng mình bao phen xông pha nơi chiến trận ông không cầm được nước mắt nhưng sợ quân sĩ nhìn thấy nản lòng ông lại cố gắng đi tiếp và tuốt kiếm thề rằng nếu không giết chết quân giặc thề không trở lại nơi đây”.[38]

Truyền thuyết Phủ Trang Ôn kể rằng:

“Dương Tự Minh rời Quan Triều đi về khu Nam (Phủ Trang Ôn) và dừng chân tại đây Dương Tự Minh tập trận ròng rã ba tháng mười ngày ở đồi Quần Ngựa Sau khi tập trận xong ngài đưa ngựa xuống Phốc tắm ngựa rồi trở về yên nghỉ Ngựa Khi giặc thân Lợi sang xâm lược nước ta, ngài đã kéo quân lên Đuổm – Phú Lương đánh giặc Sau khi chiến thắng giặc Nguyên Mông ngài quay về Phủ Trang Ôn để tạ trời phật, Ngài có khắc tên mình vào bia đá Từ đó nhân dân không thấy ngài quay trở lại liền lập đền thờ ngài tại Phủ Trang Ôn - Chùa Phố Hương ngày nay”.[ 38 ]

Chính nhờ sự đoàn kết, trên dưới một lòng, đã tạo sức mạnh giúp quân

ta chiến đấu và chiến thắng bọn giặc Thân Lợi vào năm Đại Định thứ 3 (1142) Con người thời đó đó biết nuốt nước mắt vào trong và biến đau thương thành sức mạnh quật khởi để đánh tan quân xâm lược

Những phẩm chất của người anh hùng chống giặc ngoại xâm trong truyền thuyết anh hùng được biểu hiện sáng rõ trong hình tượng nhân vật Dương Tự Minh Đó là con người có lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần tự hào dân tộc sâu sắc, khí phách hiên ngang, anh dũng, mưu trí trong đánh giặc

và cần cù sáng tạo trong lao động sản xuất Tất cả những phẩm chất cao đẹp

đó đã được hiện rõ trong thời kỳ lịch sử đầy biến động của dân tộc

2.1.2 Thể hiện tấm lòng kính yêu của người dân với vị anh hùng dân tộc

Tấm lòng thương dân vô hạn của Dương Tự Minh được hiện lên trong những truyền thuyết hết sức kỳ vĩ, huyền ảo Đó không chỉ là cái nhìn ngưỡng vọng của nhân dân với vị thủ lĩnh của mình mà còn là cái nhìn gửi gắm ước

mơ, khát vọng của người xưa Khi đất nước bị nguy nan gặp nạn ngoại xâm, nhân dân mong muốn có một lực lượng giúp đỡ họ, bảo vệ họ Dương Tự Minh xuất hiện đã trở thành mẫu hình lý tưởng cho họ tôn thờ và phát huy trí tưởng tượng, sáng tạo của dân gian

Dương Tự Minh không chỉ là vị thủ lĩnh tài ba, trung quân ái quốc

mà ông còn là một người con rất có hiếu với cha mẹ Truyền thuyết Đền cha, đền mẹ thể hiện tấm lòng ngưỡng vọng của nhân dân với vị Đức

Thánh của mình

“Mặc dù rất yêu mến cha mẹ nhưng vì công việc của muôn dân bách tính nên ít khi ông được gần cha mẹ Cảm phục sự hiếu thảo của ông người dân Yên Đổ đã xây dựng đền cha, đền mẹ bên nguồn nước trong trẻo, nguồn nước này đã đem hình cha mẹ ông về tích tụ phía trước cổng đền Đuổm thành

hồ nước thanh khiết để Tự Minh lúc nào cũng được ngắm nhìn cha mẹ”.[38]

Không chỉ là một người con hiếu thảo, ông còn là một người chồng rất mực thương yêu vợ con Trong lịch sử dân tộc, Dương Tự Minh là người duy nhất được hai lần phong phò mã Ông là chồng của hai công chúa Thiều Dung (Đời vua Lý Anh Tông) và công chúa Diên Bình (Đời vua Lý Nhân Tông ) Tuy công việc của Phò mã lang Dương Tự Minh vô cùng bận rộn nhưng ông luôn giành thời gian đến thăm nom hai người vợ và dạy dỗ các con của mình luyện tập binh đao

Truyền thuyết Tương truyền về Giếng Dội phản ánh cụ thể và sinh động

tình cảm gia đình gắn bó giữa Dương Tự Minh và người vợ yêu quý của mình

“Vào thời nhà Lý, có một viên tướng nọ vì bất mãn với triều đình đã về

an trí Tuy đã để mình cùng cỏ cây hoa lá nhưng những hôm chớp bể mưa nguồn hoặc thoảng gặp lại người quen cảnh cũ tránh sao khỏi ngậm ngùi nhớ những ngày trận mạc xông pha Những lúc ấy, Thiều Dung bao giờ cũng tìm lời ngọt để an ủi nỗi đau của chồng Thời gian thấm thoát trôi, viên tướng cũng về già rồi chết Trước khi chết viên tướng đã thác lại lời cùng công chúa Thiều Dung: Nàng quả như dòng nước mát đã xoa dịu cho ta những phần đời đau khổ Viên tướng chết, người dân thương nhớ lập đền thờ, đó là đền Đuổm Còn công chúa sau khi chồng chết chẳng bao lâu thì nàng cũng mất