VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC VÀ TÔN GIÁO TRONG TRIẾT HỌC CỦA FEUERBACH

VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC VÀ TÔN GIÁO TRONG TRIẾT HỌC CỦA FEUERBACH

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

B PHẦN NỘI DUNG 2

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 2

1.1 Khái quát triết học cổ điển Đức 2

1.1.1 Hoàn cảnh ra đời 2

1.1.2 Các nhà triết học tiêu biểu 3

1.1.2.1 Immanuel Kant 3

1.1.2.2 George Wilhelm Friedrich Hegel 3

1.1.2.3 Johann Gottlieb Fichte 4

1.1.2.4 Ludwig von Andreas Feuerbach 4

1.2 Quan điểm chung về đạo đức và tôn giáo 5

1.2.1 Đạo đức là gì 5

1.2.2 Tôn giáo là gì 5

1.2.3 Sơ lược các quan điểm về đạo đức và tôn giáo 6

1.2.3.1 Quan niệm về đạo đức 6

1.2.3.2 Quan điểm về tôn giáo 7

Chương 2: QUAN ĐIỂM VỀ ĐẠO ĐỨC VÀ TÔN GIÁO TRONG TRIẾT HỌC CỦA LUDWIG FEUERBACH 8

2.1 Quan điểm của Ludwig Feuerbach về đạo đức 8

2.1.1 Lý luận về đạo đức 8

2.1.2 Về tự do và tất yếu 9

2.1.3 Vấn đề khát vọng hạnh phúc 10

2.2 Quan điểm của Ludwig Feuerbach về tôn giáo 12

2.3 Thành tựu và hạn chế trong Triết học Feuerbach 15

2.3.1 Thành tựu 15

2.3.2 Hạn chế 18

2.4 Ảnh hưởng của triết học Feuerbach đến đời sống văn hóa tinh thần của thời đại 19

Chương 3: Kết luận 21 Phụ lục, Tài liệu tham khảo 22,23

A PHẦN MỞ ĐẦU

Triết học là là sản phẩm tinh thần của hiện thực và thời đại, là nền tảng hìnhthành và phát triển của xã hội loài người Triết học được xem như là gốc rễ của cácngành khoa học Triết học phát triển từ thấp đến cao, giống như một cây cổ thụ từlúc nảy mầm, phát triển đến khi trưởng thành

Dưới tán cây cổ thụ triết học lịch sử có biết bao bông hoa nở rộ, mỗi mộtbông hoa mang một gam màu làm tươi đẹp cuộc sống của chúng ta, giúp khai sángtri thức của nhân loại Trong số những bông hoa ấy, Ludwig Feuerbach nổi lên nhưđại biểu cuối cùng của triết học cổ điển Đức Và ông đã mang đến vinh quang chotoàn bộ nền triết học tư sản cổ điển Feuerbach là nhà triết học duy vật duy nhất mộtmình chống lại hệ thống triết học duy tâm của triết học tư bản cổ điển Đức Triếthọc của ông chất chứa đầy tính duy vật khả tri và nhân bản, nó là cội nguồn tưtưởng của triết học Marx

Đặc biệt trong quan điểm triết học của Feuerbach thì vấn đề về tôn giáo vàcon người chiếm vị trí chủ đạo Hơn nữa, vấn đề con người của ông thể hiện tínhnhân bản cao, ông đề ra các nguyên tắc và chuẩn mực hành vi của con người trong

xã hội – đạo đức Đây là những khía cạnh rất quan trọng trong đời sống xã hội, nó

đã và đang chi phối mạnh mẽ đến hành vi của mỗi con người Và Feuerbach chính

là một trong những người đặt nền tảng đầu tiên và sâu sắc trong vấn đề này Vì vậy,nhóm 7 đã chọn lựa đề tài này nhằm đem đến một cái nhìn rõ hơn về quan điểm củaFeuerbach về bản chất của tôn giáo và đạo đức

Về phương pháp nghiên cứu bài viết này dùng phương pháp mô tả, phân tíchdựa trên các tài liệu sẵn có Đây chỉ là một bài khảo cứu chuyên ngành nên bài viếtchỉ giới hạn trong những điểm cơ bản nhất về quan điểm đạo đức và tôn giáo trongTriết học Feuerbach Tuy nhiên, với những giới hạn nhất định và khả năng nghiêncứu có hạn nên bài tiểu luận không tránh khỏi một số thiếu sót, rất mong đượcnhững lời góp ý chân thành của Thầy và bạn đọc

B PHẦN NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Khái quát triết học cổ điển Đức

Thứ nhất, về địa lý, nước Đức đứng ngoài những đường thương mại quốc tếlớn, chủ yếu bấy giờ đang phát triển ở bờ biển Đại Tây Dương (Tư bản phát triển ởAnh, Hà Lan, Pháp), ngoại thương không có điều kiện phát triển nên nền kinh tếĐức lúc bấy giờ vẫn lạc hậu và kém phát triển

Thứ hai, trong giai đoạn này nền kinh tế và chính trị của Đức lạc hậu và rơivào khủng hoảng Các lực lượng tiến bộ ở Đức đã bị đàn áp và tiêu hủy phần lớn,các giai cấp nông dân, tiểu tư sản và tư sản bị chế độ hoàng thân lần lượt đàn áp Cảđất nước bao trùm bầu không khí bất bình của đông đảo quần chúng Chế độ phongkiến thối nát vẫn được tích cực duy trì làm cản trở đất nước phát triển theo conđường tư bản chủ nghĩa Liên bang Đức chỉ tồn tại về hình thức, thực chất, đấtnước cũng phân chia thành nhiều tiểu vương quốc nhỏ tách biệt nhau (1)

Trong bối cảnh đó, Nước Đức cần phải có cách nhìn mới về hiện tượng tựnhiên và tiến trình lịch sử nhân loại, cần có quan niệm mới về khả năng và hoạtđộng của con người Với nhu cầu đó, triết học cổ điển Đức ra đời Với sứ mạng lịch

sử đó, Triết học cổ điển Đức thời kỳ này đạt được sự phát triển chưa từng có đồngthời góp phần phát triển về tự nhiên, văn hoá nghệ thuật nhằm đáp ứng nhu cầu về

tư tưởng của nước Đức cũng như các nước phương tây

1.1.2 Các nhà triết học tiêu biểu

Đây là thời kỳ vàng son của Triết học cổ điển Đức, vì nó được xem như đãhoàn thành sứ mạng lịch sử với nhiều đại diện triết học tiêu biểu như:

1.1.2.1 Immanuel Kant

Immanuel Kant (22/4/1724 - 12/2/1804) được xem là triết gia quan trọngcủa nước Đức, vì tư tưởng triết học của ông thể hiện nền văn hóa tân tiến và củanhiều lĩnh vực khoa học nhân văn khác Sự nghiệp triết học của ông được biết đếnqua hai giai đoạn: "tiền phê phán" và sau năm 1770 là "phê phán" Học thuyết "Triết

học siêu nghiệm" (Transzendentalphilosophie) của Kant đã đưa triết học Đức bước

vào một kỉ nguyên mới "Danh tiếng của ông đã đẩy lùi những gì đi trước vào bóngtối và toả sáng lên trên những gì đi sau", như nhận xét của triết sử gia J.Hirschberger

1.1.2.2 George Wilhelm Friedrich Hegel.

George Wilhelm Friedrich Hegel ( 27/8/ 1770 – 14/11/1831) là một nhàtriết học người Đức, cùng với Johann Gottlieb Fichte và Friedrich Wilhelm JosephSchelling, được coi là người sáng lập ra chủ nghĩa duy tâm Đức

Là người có ảnh hưởng tới vô số các nhân vật, bao gồm cả những ngườihâm mộ ông (Bauer, Marx, Bradley, Sartre, Küng) lẫn những người không ủng hộông (Schelling, Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger, Russell) Ôngbàn luận về mối quan hệ giữa tự nhiên và tự do, tính nội tại và sự siêu nghiệm, về

sự thống nhất của hai mặt mà không phải loại trừ hay giảm bớt thái cực nào Nhữngkhái niệm có tầm ảnh hưởng của ông là về Logic phân tích, Biện Chứng, Chủ NghĩaDuy Tâm Tuyệt Đối, tinh thần, biện chứng về "ông chủ/nô lệ", về cuộc sống đạođức và tầm quan trọng của lịch sử Ông bị kết tội là cha đẻ của Chủ nghĩa phát xít,

dù nhiều người ủng hộ ông lại không đồng ý với quan điểm này

Dù thế nào đi nữa thì ông vẫn là người có công lớn trong việc phát triển triếthọc thế giới vì ông là người đầu tiên sử dụng phép biện chứng một cách có hệthống, chính nhờ vào phép biện chứng của mà Marx đã có những thành công rực rỡ

trong việc phát triển lý luận Chủ Nghĩa Xã Hội khoa học, là hạt nhân của ChủNghĩa Marx-Lenin ngày nay.

1.1.2.3 Johann Gottlieb Fichte

Johann Gottlieb Fichte (19/5/1762 – 27/1/1814) là một nhà triết học Đức.

Ông là một trong những nhân vật sáng lập phong trào triết học được gọi là chủnghĩa duy tâm Đức, một phong trào đã phát triển từ các tác phẩm lý luận và đạo đứccủa Immanuel Kant Fichte thường bị coi như là một con số mà triết lý hình thànhmột cầu nối giữa các ý tưởng của Kant và chủ nghĩa duy tâm của Hegel Fichtecũng đã viết triết học chính trị và được xem là một trong những cha đẻ của chủnghĩa dân tộc Đức

1.1.2.4 Ludwig von Andreas Feuerbach

Ludwig von Andreas Feuerbach (28/7/1804 - 13/9/1872) là một nhà triết

học Đức và nhà nhân chủng học Ông là con trai thứ tư của luật gia nổi tiếng PaulRitter von Johann Anselm Feuerbach, anh trai của nhà toán học Karl WilhelmFeuerbach, và chú của họa sĩ Anselm Feuerbach

Ông là đại diện cuối cùng, là sự kết thúc vẻ vang của Triết học cổ điển Đức.Ông là nhà cải cách triệt để, nhà duy vật và vô thần Feuerbach bắt đầu sự nghiệpcủa mình với tư cách là một nhà duy tâm, là môn đệ và là học trò của Hegel Ôngthuộc nhóm Hegel trẻ Tư tưởng cải cách triết học của ông nhen nhóm từ 1828 vàđược hình thành từ năm 1829, khi ông vừa hoàn thành Luận án Tiến sĩ và bắt đầugiảng môn logic học và siêu hình học tại Erlangen Triết học Feuerbach là sản phẩmtất yếu của những điều kiện mới, hình thành vào cuối những năm 30 - đầu nhữngnăm 40 Đó là thời kỳ nhen nhóm tình thế cách mạng ở nhiều nơi trên nước Đức,thời kỳ gia tăng các cuộc đấu tranh tư tưởng giữa giai cấp tư sản và phản động

Feuerbach là nhà tư tưởng tự do và là nhà triết học duy vật duy nhất mộtmình chống lại chủ nghĩa duy tâm bài viết “Góp phần phê phán triết học Hegel

”(1839) trong hệ thống triết học Đức, tuy nhiên Ông chỉ là nhà triết học duy vậttrong lĩnh vực tự nhiên nhưng trong lĩnh vực xã hội ông vẫn bị ảnh hưởng của chủnghĩa duy tâm Đồng thời, các tư tưởng triết học của ông mang đậm tính nhân bản

nên mặc dù công có rất nhiều tác phẩm nhưng nó không phục vụ cho giai cấp thốngtrị và tư sản nên các tác phẩm: “Tư tưởng về cái chết và sự bất tử”(1830); “Lịch sửtriết học cận đại từ Becơn đến Spinnôda(1833), “Trình bày, phát triển và phê phántriết học Lépnít”(1837) ; “Pie Beilơ Về lịch sử triết học và lịch sử loàingười”(1838); “Luận cương khởi đầu về cải cách triết học” (1842); “Các luận điểmtriết học cơ bản của tương lai" (1843) lúc bấy không được quan tâm

1.2 Quan điểm chung về đạo đức và tôn giáo

1.2.2 Tôn giáo là gì

Khi nói đến tôn giáo, dù theo ý nghĩa hay cách biểu hiện nào thì luôn luônphải đề cập đến vấn đề hai thế giới: thế giới hiện hữu và thế giới phi hiện hữu, thếgiới của người sống và thế giới sau khi chết, thế giới của những vật thể hữu hình và

vô hình

Tôn giáo không chỉ là những sự bất lực của con người trong cuộc đấu tranhvới tự nhiên và xã hội, do thiếu hiểu biết dẫn đến sợ hãi và tự đánh mất mình do đóphải dựa vào thánh thần mà còn hướng con người đến một hy vọng tuyệt đối, mộtcuộc đời thánh thiện, mang tính “Hoàng kim nguyên thủy”, một cuộc đời mà quákhứ, hiện tại, tương lai cùng chung sống Nó gieo niềm hi vọng vào con người, dù

có phần ảo tưởng để yên tâm, tin tưởng để sống và phải sống trong một thế giới trầngian có nhiều bất công và khổ ải

Như vậy: Tôn giáo là niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên, vô hình, mangtính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách

hư ảo, nhằm lý giải những vấn đề trên trần thế cũng như ở thế giới bên kia Niềm tin

đó được biểu hiện rất đa dạng, tuỳ thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý– văn hóa khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành bằngnhững nghi lễ, những hành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội tôngiáo khác nhau

1.2.3 Sơ lược các quan điểm về đạo đức và tôn giáo

1.2.3.1 Quan niệm về đạo đức

+ Nho gia: Những phạm trù đạo đức thể hiện các nguyên tắc cơ bản của đạo

đức Nho gia – đạo đức hướng đến xây dựng mẫu người quân tử, và muốn trở thànhngười quân tử cần phải tu thân (3)

+ Đạo gia: Đạo đức thực hiện theo quan điểm vô vi, ông khuyên con người

trong cuộc sống phải thực hiện sáu điều: a) Tri túc (biết đủ thì dừng lại), b) Khôngcạnh tranh, không bạo động, lấy thiện thắng ác, lấy nhu thắng cương, c) công thànhthân thoái, d) Sống vô tư, hồn nhiên, đ) Lấy đức báo oán, e) Tu luyện thần hóa, hạnchế dục tính (4)

+ Aristote: Đời sống đạo đức, hạnh phúc của con người không nằm trong

thế giới ý niệm trên trời mà nằm trong thế giới hiện thực dưới đất, nơi trần gian,đồng thời chúng phụ thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh, nhu cầu của từng người trongcộng đồng xã hội (5)

+ Immanuel Kant: Kant cho rằng một mặt con người là một nhân cách đạo

đức, trong đó lý tính là nguồn gốc duy nhất phát sinh các nguyên lý, chuẩn mựchướng dẫn hành vi đạo đức, mặt khác khát vọng cá nhân hướng con người đến hành

vi phi đạo đức Đạo đức của ông thể hiện lý tưởng cao đẹp nhất mà cả nhân loạihướng đến - lý tưởng tự do (6) Do đó quan điểm đạo đức tuy có nhiều điểm khôngtưởng phi lịch sử, phi giai cấp, thiếu cơ sở hiện thực nhưng chứa đựng nhiều tưtưởng nhân đạo sâu sắc vì nó góp phần xóa bỏ quan niệm ích kỷ hẹp hòi, giải phóng

tư tưởng con người khỏi gông cùm của ý thức hệ phong kiến

+ Hegel : Khi cá nhân pháp lý trở thành chủ thể đạo đức thì tinh thần khách

quan tự phát triển vào lĩnh vực đạo đức Đạo đức là pháp quyền của hành vi, nó lấy

sự hòa hợp hành vi của các chủ thể làm cơ sở

1.2.3.2 Quan điểm về tôn giáo

+ Denis Diderot: Phủ nhận sự tồn tại của Thượng đế từ lập trường duy vật.

Ông cho rằng, Thượng đế chỉ là sự thần thánh hóa các điều kiện hiện thực của conngười Không phải Thượng đế sáng tạo ra con người mà ngược lại Lý tính khoahọc và tôn giáo không thể kết hợp được với nhau Vì lý tính khoa học mang lại chocon người hiểu biết đúng đắn về thế giới còn tôn giáo chỉ mang lại cho người những

ảo tưởng

+ Paul Henri Ditrich Holbach: Tôn giáo được bịa đặt để đặt các vua chúa

lên trên các dân tộc, và đặt các dân tộc nhận thấy cuộc sống vô cùng khổ cực củamình trên trái đất này và tìm cách thay đổi nó thì người ta lấy Thượng để để đe dọa

họ, hòng buộc họ khuất phục, chấp nhận và tim tiếng

+ Vinhem Giodep Senlinh: ông coi giới tự nhiên là sản phẩm sáng tạo của

Thượng đế Bằng trực giác nghệ thuật, con người chỉ có thể nhận biết một cách mơ

hồ về Thượng đế - cái tuyệt đối Khi không tin tưởng vào trí tuệ lý trí mà cũngkhông hài lòng với trực giác ngoại (phi) lý, Senlinh đặt niềm tin vào ý chí Sự đềcao ý chí này của ông đã được Sôpenhauơ phát triển

+ Hegel: Tôn giáo là phương thức mà ý niệm tuyệt đối sử dụng để tự khám

phá ra chính mình, để rũ bỏ mọi dấu vết vật chất bám vào mình nơi trần gian màquay về với mình, quay về với cái khởi đầu trong tính toàn vẹn và đầy đủ của nó

Chương 2

QUAN ĐIỂM VỀ ĐẠO ĐỨC VÀ TÔN GIÁO

TRONG TRIẾT HỌC CỦA LUDWIG FEUERBACH

Xuất phát từ quan điểm coi triết học mới phải là triết học về con người,Feuerbach lấy con người làm đối tượng nghiên cứu của mình Trên cơ sở đó, ôngxây dựng hệ thống quan điểm về đạo đức và tôn giáo của mình

2.1 Quan điểm của Ludwig Feuerbach về đạo đức

Trong triết học của ông Quan điểm đạo đức đề cập rải rác trong một số tácphẩm nên nếu cố gắng đào sâu phân tích chúng ta có thể tìm thấy nhiều nét đặctrưng

2.1.1 Lý luận về đạo đức.

Đạo đức học của Feuerbach giả định rằng những phương tiện và những vật

để thoả mãn yêu cầu đó thì hiển nhiên mọi người đều có, hoặc là nó chỉ mang lạicho con người nhiều lời dạy bảo tốt nhưng không áp dụng được; và như vậy thì đạođức học đó không đáng giá một xu đối với những người thiếu những phương tiệnnói trên Và đó là điều mà chính Feuerbach cũng đã giải thích bằng lời lẽ thẳngthắn: “Trong một cung điện người ta suy nghĩ khác trong một túp lều tranh Nếunhư vì đói, vì nghèo, mà trong cơ thể anh không có chất dinh dưỡng, thì trong đầu

óc anh, trong tình cảm của anh và trong trái tim anh cũng không có chất nuôi đạođức”

Theo học thuyết của Feuerbach về đạo đức thì sở giao dịch chứng khoán làngôi đền cao nhất của đạo đức, nếu như ở đó người ta luôn luôn đầu cơ một cách cótrí tuệ Nếu như lòng mong muốn hạnh phúc của tôi dẫn tôi đến sở giao dịch và nếunhư ở đó, tôi biết cân nhắc thật đúng đắn những hậu quả của hành động của tôi saocho những hành động đó chỉ đem lại cho tôi những điều lợi, chứ không đem lại một

sự bất lợi nào, nghĩa là nếu tôi luôn luôn có lợi thì điều căn dặn của Feuerbach đãđược hoàn thành Và đồng thời, tôi hoàn toàn không làm hại đến lòng mong muốnhạnh phúc của người khác, vì người ấy cũng đi tới sở giao dịch một cách tự nguyện

như tôi, và khi người đó giao dịch đầu cơ với tôi, thì cũng như tôi, người đó đã theođuổi lòng mong muốn hạnh phúc của mình Nếu như anh ta mất tiền thì chính dohành động của anh ta tỏ ra là vô đạo đức vì tính toán sai, và bằng cách buộc anh taphải chịu sự trừng phạt xứng đáng, tôi có thể tự hào rằng mình là một Ra-đa-man-tơhiện đại.

Theo Feuerbach tính cảm giác là động lực chủ yếu quyết định hành vi củamỗi cá nhân và xã hội nói chung Feuerbach phân biệt đạo đức của con người vớiđạo đức tôn giáo, Feuerbach phủ nhận Thượng đế, đề cao tôn giáo “thuần khiết” củatình yêu Do vậy đạo đức học của Feuerbach có cơ sở từ nguyên lí nhân bản và chủnghĩa tự nhiên Nếu cảm giác là tính chân lí, thì nó chi phối đạo đức, đó là điều dễhiểu Các hình thức của tính cảm giác rất đa dạng: Tình yêu cuộc sống, khát vọng,hạnh phúc, ích kỉ, quyền lợi, nhu cầu thoả mãn bản chất cảm tính của con người, sựhài lòng.v.v….tất cả chúng đều hiện hữu, ngự trị trong con người, biến con ngườithành một thực thể phức tạp

2.1.2 Về tự do và tất yếu

Feuerbach nói, con người tự do trong tính tất yếu của mình Con người hànhđộng vì thích thú, vì bị thúc giục từ một nỗi đam mê nào đó, nhưng khi hành độngcon người thể hiện mình tự do Tự do thực sự không nằm ngoài thời gian và khônggian, ngoài các sự vật được tri giác Tự do tinh thần chỉ đến khi thể xác được giảiphóng Feuerbach viết: “chỉ có tự do cảm tính mới là tự do tinh thần, chỉ có khátvọng hạnh phúc mới gắn tự do với tính tất yếu” Khái niệm tự do của Feuerbach về

cơ bản đồng nhất với khái niệm tự do của Spinoza Con người theo Spinoza, chỉ làphần quá nhỏ bé của thiên nhiên, vì vậy hoạt động vừa nó phải phù hợp với “trật tựthiên nhiên phổ quát” Trong quá trình hoạt động,con người tìm thấy mình, khẳngđịnh mình bằng xúc cảm và tư duy, bằng khả năng tự bảo vệ

Đối với Feuerbach tự do là sự thống nhất con người với hoàn cảnh, nơi bảnchất của nó bộc lộ ra chủ nghĩa chim tự do trong không khí, con cá tự do trong biển

cả, con người tự do ở nơi nào và khi nào mà hoàn cảnh sống của nó cho phép nóthoả mãn khát vọng hạnh phúc Quan điểm trừu trượng, tự nhiên chủ nghĩa

Feuerbach về tự do tương xứng với đòi hỏi của các nhà khai sáng tư sản đặt hoàncảnh sống của con người phù hợp với bản chất của con người, làm cho hoàn cảnh ấymang tính người.

2.1.3 Vấn đề khát vọng hạnh phúc

Mỗi cá nhân đều có quyền sống hạnh phúc và hướng tới hạnh phúc Kháiniệm hạnh phúc được hiểu khá rộng, nhưng ý nghĩa, tính chất của nó chỉ có một -tính cá thể “mỗi nước, mỗi dân tộc và mỗi con người có hạnh phúc riêng củamình…” Cái gì là hạnh phúc của anh, không phải là hạnh phúc của tôi, cái gì làmanh khiếp sợ, thì làm cho tôi thích thú…tuy nhiên ở một chổ khác

Feuerbach nhấn mạnh con người xã hội Chỉ có con người xã hội mới là conngười Con người không tồn tại và phát triển trong đơn độc Sự liên hợp tự nhiêncủa con người trở nên tính tất yếu Sự giao thiệp và hòa đồng làm cho hạnh phúccủa con người không còn là cái gì khó đạt được Bên ngoài tôi và bên ngoài anhkhông có hạnh phúc, vì vậy không có đạo đức

Bao trùm lên toàn bộ đạo đức học của Feuerbach là nguyên lý tình yêu phổquát Tình yêu là công cụ sáng tạo, cơ sở xây dựng quan hệ giữa người với người,đối với hận thù là công cụ phá hoại, tiêu diệt xung đột

Về hình thức, Feuerbach là một người hiện thực chủ nghĩa, ông lấy conngười làm xuất phát điểm Ông cho rằng con người mang bản tính cá nhân, và conngười – cá nhân cũng mang bản tính cộng đồng, có bản chất nằm trong tình yêu.Theo đó, mỗi con người là một cá thể sinh học đặc biệt có lý trí, có ý chí, có trái tim

… của riêng mình để nhận thức, để khát vọng đam mê, để rung động cảm xúc.Hạnh phúc của mỗi cá nhân là hạnh phúc được kiếm tìm trong sự hòa họp với mọingười, trong cộng đồng Tình yêu giữa con người với nhau vừa là phương tiện vừa

là mục đích của sự hòa hợp xã hội, và hơn thế nữa, nó còn là động lực tiến bộ xãhội, bởi vì nó là sự thể hiện rõ nhất bản chất người trong mỗi con người

Đứng trên quan điểm nhận thức, ông cho rằng thực tiễn là hoạt động bảnnăng mang tính thấp hèn, cần được loại ra khỏi nhận thức, trục xuất ra khỏi hệ

thống triết học mà không thấy được vai trò của thực tiễn đối với hoạt động nhậnthức và đối với đời sống xã hội

Feuerbach chưa hề nghĩ đến nghiên cứu vai trò lịch sử của điều ác về mặtđạo đức Đối với ông, lịch sử nói chung là một lĩnh vực không được dễ chịu lắm vàđáng ngại, mặc dù ông đã từng phát biểu châm ngôn sau đây: “Khi con người mớivừa sinh ra từ giới tự nhiên, chỉ là một sinh vật tự nhiên đơn thuần chứ không phải

là người Con người là sản phẩm của con người, của văn hóa, và của lịch sử”, Từviệc công nhận con người như là sản phẩm của văn hoá, của lịch sử, Feuerbach điđến quan điểm cho rằng, tính ích kỷ không chỉ mang tính cá nhân như các nhà tưtưởng, các nhà đạo đức học trước ông (đặc biệt là những người theo eudaimonism -chủ nghĩa duy hạnh) tuyên bố, mà nó còn mang tính xã hội

Feuerbach viết: "Không chỉ có một tính ích kỷ đơn độc hay là tính ích kỷ cánhân mà còn có một tính ích kỷ xã hội, một tính ích kỷ của gia đình, của tập thể, củacộng đồng, một tính ích kỷ yêu nước Tất nhiên, tính ích kỷ là nguyên nhân của mọiđiều ác, nhưng cũng là nguyên nhân của mọi điều thiện, bởi vì không cái gì khácngoài tính ích kỷ đã tạo nên sự chiếm hữu ruộng đất, nên thương nghiệp, cũng vìtính ích kỷ mà có nghệ thuật, có khoa học tính ích kỷ ngăn cấm sự trộm cướp, dốitrá, làm hạn chế sự ngoại tình"

Theo Feuerbach, lòng mong muốn hạnh phúc là bẩm sinh ở con người, do

đó, nó phải là cơ sở của mọi đạo đức Song, lòng mong muốn hạnh phúc phải chịuhai sự uốn nắn Thứ nhất, của những hậu quả tự nhiên của hành vi của chúng ta: sautrác táng thì đến chán chường, sau thói quen chơi bời quá độ thì đến bệnh tật Thứhai, của những hậu quả xã hội của những hành vi đó: nếu như chúng ta không tôntrọng lòng mong muốn hạnh phúc đó của những người khác thì những người đó sẽphản kháng lại và phá hoại lòng mong muốn hạnh phúc của chúng ta Do đó, nếunhư chúng ta muốn thỏa mãn lòng mong muốn hạnh phúc của chúng ta, chúng taphải biết đánh giá đúng những hậu quả của hành vi của chúng ta, và ngoài ra, chúng

ta phải tôn trọng những người khác cũng có quyền bình đẳng với chúng ta trongviệc mong muốn hạnh phúc Do đó, sự tự hạn chế một cách hợp lý bản thân, và tình