Yếu tố trinh thám trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng qua Bóng Đêm và Bến Bờ

Chúng tôi xin trích ra đây một số ý kiến tiêu biểu: Đánh giá chung về Ma Văn Kháng và sáng tác của ông, nhiều tác giả đã có những lời phê bình khá sắc sảo, đặc biệt đối với thể loại tiểu

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẶNG HỒNG VÂN

YẾU TỐ TRINH THÁM TRONG TIỂUTHUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG

QUA BÓNG ĐÊM VÀ BẾN BỜ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

THÁI NGUYÊN - 2013

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẶNG HỒNG VÂN

YẾU TỐ TRINH THÁM TRONG TIỂUTHUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG

QUA BÓNG ĐÊM VÀ BẾN BỜ

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Bích Thu

THÁI NGUYÊN - 2013

LỜI CẢM ƠN

Bằng sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn

PGS.TS Nguyễn Thị Bích Thu, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em

trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo khoa Ngữ văn, khoa Sau đại học, cán bộ phòng quản lý khoa học trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu tại trường

Tôi cũng xin được bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới bạn bè cùng gia đình

và những người thân đã động viên, quan tâm chia sẻ và tạo mọi điều kiện giúp tôi hoàn thành tốt khoá học này

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2013

Tác giả luận văn

Đặng Hồng Vân

MỤC LỤC

Trang Trang bìa phụ

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục i

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp mới của luận văn 5

7 Cấu trúc của luận văn 6

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT TRINH THÁM VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN MA VĂN KHÁNG 7

1.1 Những vấn đề chung về tiểu thuyết trinh thám 7

1.1.1 Khái lược lịch sử phát triển của văn học trinh thám thế giới 7

1.1.2 Khái lược một vài đặc trưng cơ bản của thể loại trinh thám 11

1.1.2.1.Chủ đề 11

1.1.2.2 Cốt truyện trinh thám 12

1.1.2.3 Nhân vật trinh thám 13

1.1.3 Khái lược sự hình thành và phát triển của văn học trinh thám Việt Nam 14

1.1.3.1 Thời kì đầu tiên: Phạm Cao Củng và Thế Lữ 14

1.1.3.2 Thời kì từ năm 1945 đến 1975 15

1.1.3.3.Thời kỳ từ năm 1975 đến nay 16

1.1.3.4 Sự vận dụng yếu tố trinh thám trong văn học Việt Nam 19

1.2 Hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng 22

1.2.1 Nhà Văn Ma Văn Kháng 22

1.2.2 Quan niệm về tiểu thuyết trinh thám của Ma Văn Kháng 24

Chương 2 NHỮNG CHỦ ĐỀ MANG MÀU SẮC TRINH THÁM TRONG HAI TIỂU THUYẾT BÓNG ĐÊM VÀ BẾN BỜ CỦA MA VĂN KHÁNG 31

2.1 Cuộc chiến đấu không khoan nhượng giữa cái thiện và cái ác 31

2.1.1 Người chiến sĩ công an trên mặt trận chống lại tội phạm, cái ác mang vẻ đẹp kiêu hùng, bi tráng 31

2.1.2 Con người với những ẩn ức, tâm linh 42

2.1.3 Con người trước những tình huống ngang trái 48

2.2 Thế giới ngầm của những kẻ tội phạm 54

2.2.1 Tội phạm mang bản tính ác 54

2.2.2 Cảnh báo nguy cơ, hiểm hoạ từ cội nguồn của cái ác 60

2.3 Những con người đời thường trước lằn ranh của cái thiện cái ác 63

2.3.1 Những người phụ nữ thánh thiện - Nạn nhân của cái ác 63

2.3.2 Những người dưới đáy - cặn bã của xã hội 66

Chương 3 MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN YẾU TỐ TRINH THÁM TRONG HAI TIỂU THUYẾT BÓNG ĐÊM VÀ BẾN BỜ 69

3.1 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện 69

3.1.1 Cốt truyện xoay quanh những chi tiết, sự kiện, vụ án 69

3.1.2 Cốt truyện tâm lý, ly kì, hồi hộp 72

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 75

3.2.1 Xây dựng hai tuyến nhân vật tương phản 76

3.2.2 Miêu tả nhân dạng, tướng hình 77

3.2.3 Nhân vật với đời sống tình dục 81

3.3 Ngôn ngữ 85

3.3.1 Ngôn ngữ đối thoại và độc thoại nội tâm 85

3.3.1.1.Ngôn ngữ đối thoại .85

3.3.1.2 Ngôn ngữ độc thoại nội tâm 90

3.3.2 Ngôn ngữ thông tục, kiểu chợ búa, xã hội đen 92

3.3.3 Ngôn ngữ đậm chất thơ (trữ tình ngoại đề) 93

KẾT LUẬN 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO 101

PHỤ LỤC 105

đó có những tác phẩm dành được giải thưởng trong nước, quốc tế Truyện

ngắn Xa phủ đoạt giải nhì (không có giải nhất) trong cuộc thi truyện ngắn của Tuần báo Văn nghệ 1967 - 1968, tập truyện ngắn Trăng soi sân nhỏ giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1995, giải cây bút vàng cho truyện San

Cha Chải trong cuộc thi truyện ngắn và ký 1996 - 1998 do Bộ Công an và

Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức Tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn được

giải thưởng Hội Nhà văn năm 1984, năm 1998 Ma Văn Kháng vinh dự nhận được giải thưởng văn học Đông Nam Á, 2001 nhận giải thưởng Nhà Nước về văn học nghệ thuật Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật năm

2012 cho cụm tác phẩm Truyện ngắn chọn lọc, Mưa mùa hạ, Côi cút giữa

cảnh đời, Gặp gỡ ở La Pan Tẩn Với những thành tựu kể trên, Ma Văn Kháng

đã có một vị trí xứng đáng trong nền văn học Việt Nam đương đại

1.2 Ma Văn Kháng là nhà văn lớn, có tạng viết văn riêng Các sáng tác của ông không chỉ đặt ra và lý giải những vấn đề có ý nghĩa thời đại, dân tộc

mà còn mang thông điệp nhân sinh sâu sắc về tình yêu đời, yêu con người, yêu cái đẹp và yêu cuộc sống Trong luận văn này, chúng tôi quan tâm tới những đóng góp của Ma Văn Kháng ở mảng tiểu thuyết, đặc biệt đi sâu vào tìm hiểu yếu tố trinh thám, là yếu tố xuất hiện trong các tác phẩm của nhà văn

từ Mưa mùa hạ, Chó Bi đời lưu lạc, Ngược dòng nước lũ đến hai tiểu thuyết gần đây nhất Bóng đêm và Bến bờ Và có thể nói, đến hai tác phẩm này yếu tố

trinh thám càng đậm đặc Chính vì thế, gần đây đã có một số ý kiến bàn về

vấn đề này trong hai tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ của Ma Văn Kháng Đó

là những gợi dẫn giúp chúng tôi lựa chọn đề tài Yếu tố trinh thám trong tiểu

thuyết của Ma Văn Kháng qua Bóng đêm và Bến bờ Nghiên cứu thành công

vấn đề này, luận văn sẽ góp phần khẳng định tài năng, sự độc đáo của Ma Văn Kháng trên hành trình sáng tạo đồng thời qua đó cho thấy thực tiễn phát triển của thể loại tiểu thuyết trong giai đoạn đổi mới văn học từ 1986 đến nay

2 Lịch sử vấn đề

Là nhà văn tích cực nhập cuộc và dấn thân, tha thiết hướng tới cái đẹp

và cái thiện, ngay từ buổi đầu cầm bút, Ma văn Kháng đã tự bộc bạch: “Cái đẹp được chưng cất trong tác phẩm của tôi là cái đẹp ở thể bi tráng, cái đẹp ngạo nghễ trong mất mát, đau thương, thua thiệt, cái đẹp hiện lên cao cả trong

hy sinh, trong bi thương”[5] Xuyên suốt trong tác phẩm của ông là cái đẹp trong đau đớn, bi tráng Gần 50 năm trụ vững với sự nghiệp cầm bút, Ma Văn Kháng đã có đến 200 truyện ngắn, 15 cuốn tiểu thuyết và một số truyện viết cho thiếu nhi Với khối lượng tác phẩm đồ sộ, Ma Văn Kháng đã neo tên mình trong lòng bạn đọc những dấu ấn thật đậm sâu Tất cả đã và đang được nhìn nhận, đánh giá ở nhiều góc độ khác nhau Chúng tôi xin trích ra đây một

số ý kiến tiêu biểu:

Đánh giá chung về Ma Văn Kháng và sáng tác của ông, nhiều tác giả

đã có những lời phê bình khá sắc sảo, đặc biệt đối với thể loại tiểu thuyết:

Nói về vẻ đẹp văn chương trong tác phẩm của Ma Văn Kháng, nhà nghiên cứu Phong Lê nhận xét: “Hàng trăm truyện ngắn, hàng chục tiểu thuyết trên một hành trình dài, dẫu có lúc ngôn ngữ chính luận tràn lấn, nhưng vẫn không làm thay đổi, biến dạng tiếng nói nghệ thuật đích thực trong tác phẩm của Ma Văn Kháng Một tiếng nói nghệ thuật từ chính cuộc đời trần

trụi, xù xì, thô nhám, đa sự cất lên; và lắm khi tác giả cũng không cần phải đóng vai trò khách quan “để sự thật tự nó nói lên” theo kiểu Balzac, Tolstoi,

mà cứ đàng hoàng cất lên tiếng nói riêng để khơi gợi ở bạn đọc sự đồng tình hay tranh luận”.[34]

“Dù viết về miền núi buổi hoang sơ hào hứng thời kỳ đầu đi theo cách mạng, hay về những sự thật khốc liệt sau đổi mới ở đời sống đô thị, thì trong tác phẩm của ông vẫn tràn đầy vẻ đẹp của văn chương”.[43]

Đoàn Trọng Huy trong bài viết: Vẻ đẹp bộ tiểu thuyết cặp đôi Bóng đêm và

Bến bờ của Ma Văn Kháng đã nhận xét: “Bóng đêm và Bến bờ là loại truyện

hình sự nhưng khái quát lại là tiểu thuyết luận đề mới Nó hàm chứa những

vấn đề về đạo đức, về triết lý nhân sinh, những thông điệp tinh thần mới”.[17]

Bình Nguyên Trang trong bài viết: “sống còn để mang thương tích…” đánh

giá cao về vị trí của nhà văn Ma Văn Kháng khi viết Bóng đêm và Bến bờ

“Ma Văn Kháng là nhà văn đầu tiên, khai mở một hướng đi mới cho văn học

về đề tài an ninh, một đề tài tưởng chừng như quá khô cứng và chật hẹp, đưa

nó về với đời sống”.[60]

Trong bài viết: Bóng đêm và nghệ thuật tự sự tổng hợp của Ma văn

Kháng, Nguyễn Ngọc Thiện đã khái quát được cái mới trong nghệ thuật xây

dựng nhân vật của tác phẩm Bóng đêm: “Tiểu thuyết Bóng đêm đã tái hiện sự

đa dạng của đời sống con người: tư tưởng, ý chí; bản năng và đời sống sinh

lý, tình dục; thế giới tâm lý, tình cảm; những miền sâu kín thuộc tâm linh, ẩn

ức, tiềm thức của con người”

“Xét về mặt ngôn ngữ tác phẩm Bóng đêm bộc lộ tài năng bậc thầy của

Ma văn Kháng trong dụng ngữ miêu tả thiên nhiên và môi truờng bao quanh con người, những rung động tinh tế trong đời sống tình cảm sâu kín; cái mơ

hồ lảng bảng, bất định của tâm linh, trực giác; niềm hân hoan của những giây phút thăng hoa, thiên khải khi Thiên - Địa - Nhân giao hoà thành một khối gắn kết…”.[58]

Theo nhà lí luận phê bình Nguyễn Hoà: “Không thể viết được như Ma

văn Kháng nếu chỉ lấy tài liệu ở mấy bài báo Bóng đêm và Bến bờ là tiểu

thuyết luận đề, Ma Văn Kháng là nhà văn có tiếp xúc nhiều với thực tiễn sinh động” [59]

Xét trên một khía cạnh khác, qua tác phẩm Bóng đêm và Bến bờ nhà

thơ Phùng Thiên Tân nhận thấy: “Thông thường các cuốn tiểu thuyết về đề tài hình sự mở đầu là những vụ án xảy ra, kết thúc là tìm ra hung thủ hay tên biệt kích Ma Văn Kháng không viết thế Cách viết mới này là hướng dẫn cho các nhà văn trẻ trong ngành ” [59]

Với nhà thơ Hữu Việt: “Bóng đêm, thể hiện tinh thần nhập cuộc của

nhà văn Ma Văn Kháng Nó thể hiện sức viết dẻo dai bền bỉ của một cây bút tuổi đã cao và đã có nhiều thành tựu Ông đã đem chất thơ, và các khát vọng vào tác phẩm của mình Hành động, chi tiết trong chuyện chỉ là bề nổi,phía sau tất cả là ý nghĩa nhân sinh của cuộc đời…” [59]

Qua khảo sát những ý kiến trên, chúng tôi nhận thấy vấn đề Yếu tố

trinh thám trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng qua Bóng đêm và Bến

bờ đã được khám phá trên nhiều bình diện, được phân tích, lí giải xoay quanh

hình tượng nhân vật trung tâm trong mỗi tác phẩm, đó là người chiến sĩ công

an trên mặt trận chống lại cái ác để bảo vệ cái thiện Họ hiện lên là những con người lý tưởng với tài trí và lòng dũng cảm kiên cường, sẵn sàng đối mặt với những khó khăn, gian khổ, hiểm nguy và cả những tủi cực, oan trái, đau đớn, giữa sự sống và cái chết Những ý kiến trên là những nhận định mang tính khái quát về sự nghiệp văn chương của Ma Văn Kháng nói chung và hai tiểu

thuyết Bóng đêm và Bến bờ nói riêng Đó là những gợi quý báu dẫn giúp

chúng tôi tiếp cận và triển khai đề tài

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua đề tài, luận văn muốn đưa ra một cái nhìn khái lược về văn học

trinh thám, nhận diện yếu tố trinh thám trong tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ của

Ma Văn Kháng nói riêng và tiểu thuyết của ông nói chung

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là:

- Những vấn đề chung về tiểu thuyết trinh thám và hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng

- Những chủ đề mang màu sắc trinh thám trong hai tiểu thuyết Bóng

đêm và Bến bờ của Ma Văn Kháng

- Một số phương thức nghệ thuật thể hiện yếu tố trinh thám trong hai tiểu

thuyết Bóng đêm và Bến bờ

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Yếu tố trinh thám trong tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ của MaVăn Kháng

4.2 Phạm vi tư liệu

Luận văn khảo sát chủ yếu 2 tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ ngoài ra

còn khảo sát các tiểu thuyết khác của nhà văn để đối chiếu và so sánh:

1 Mưa mùa hạ

2 Đám cưới không có giấy giá thú

3 Chó bi đời lưu lạc

4 Mùa lá rụngtrong vườn

5 Côi cút giữa cảnh đời

6 Ngược dòng nước lũ

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

5.1 Phương pháp thống kê – phân loại

5.2 Phương pháp so sánh – đối chiếu

5.3 Phương pháp phân tích – tổng hợp

6 Đóng góp mới của luận văn

Tìm hiểu yếu tố trinh thám trong sáng tác của Ma Văn Kháng trên cả phương diện nội dung và nghệ thuật, từ đó thấy được sự vận động và đổi mới

tư duy nghệ thuật của nhà văn

Góp phần khẳng định tài năng, bút pháp và năng lực sáng tạo của Ma Văn Kháng, một trong số nhà văn hàng đầu của nền văn học Việt Nam đương đại

Với hai tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ của Ma Văn Kháng, luận văn

góp phần ghi nhận hiện tượng giao thoa độc đáo giữa văn học đại chúng và

văn chương đặc tuyển

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung của luận

văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về tiểu thuyết trinh thám và hành trình

sáng tác của Ma Văn Kháng

Chương 2: Những chủ đề mang màu sắc trinh thám trong hai tiểu

thuyết Bóng đêm và Bến bờ của Ma Văn Kháng

Chương 3: Một số phương thức nghệ thuật thể hiện yếu tố trinh thám

trong hai tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT TRINH THÁM

VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN MA VĂN KHÁNG

1.1 Những vấn đề chung về tiểu thuyết trinh thám

Theo từ điển tiếng Việt: Trinh thám là dò xét, thám thính

Theo nghĩa Hán Việt là “rình xét” (trinh) và “thăm dò” (thám), nghĩa là phải bao gồm hai yếu tố: người dò xét và (cái) bị dò xét

Từ điển bách khoa thư - Wikipedia đã định nghĩa: Tiểu thuyết trinh thám là một nhánh của tiểu thuyết tội phạm Đó là những tác phẩm có vấn đề trung tâm là điều tra về tội ác, (thường là những vụ giết người) bởi một thám

tử cũng có thể chuyên nghiệp hoặc nghiệp dư Tiểu thuyết trinh thám là hình thức phổ biến nhất của cả tiểu cả thuyết bí ẩn và tiểu thuyết tội phạm

Từ điển Encarta cũng định nghĩa “truyện trinh thám là một bộ phận của tiểu thuyết bí ẩn, vì thực ra nó cũng là một câu đố ( ) Vậy có thể hiểu truyện trinh thám là những truyện mà ở đó điều bí ẩn được làm sáng tỏ chủ yếu bằng hành động của thám tử Công thức chung cho mọi truyện trinh thám là câu

chuyện được bắt đầu với điều bí ẩn

1.1.1 Khái lược lịch sử phát triển của văn học trinh thám thế giới

Văn học trinh thám bắt đầu từ Phương Tây, người ta có thể tìm thấy cội

nguồn của truyện trinh thám từ trong Kinh thánh, trong sử thi Homerơ, trong

bi kịch HiLạp, trong kịch Shakespers, trong những truyện bí hiểm thời khai

sáng Trong lịch sử, ở bất cứ thời đại nào cũng đều có những câu chuyện văn chương ghi dấu tội ác và sự trừng phạt Ngay từ thời xưa, con người đã chứng kiến những hành xử vượt ra ngoài phạm vi đạo đức, luật pháp Xã hội càng văn minh càng cố gắng điều chỉnh, nhưng chưa bao giờ con người loại bỏ hẳn cái ác ra khỏi đời sống của mình Tội ác và những ước mơ công bằng, là một trong những chủ đề được phản ánh trong các hình thức văn chương Điều này khiến các nhà nghiên cứu cho rằng: các yếu tố của truyện trinh thám đã tồn tại

từ rất lâu Thế nhưng chỉ đến cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, trinh thám mới xuất hiện như một hình thức tiểu thuyết độc lập, thực sự trở thành một thể loại chính thức, với tên tuổi và các sáng tác của nhà văn Mĩ E.A Poe - ông tổ của

văn học trinh thám Loạt truyện Vụ án mạng ở đường Morgue, Bức thư bị

đánh cắp, Bí mật của Marie Roget, được coi là những hình mẫu đầu tiên của

truyện trinh thám Sau Edgar Poe, thế giới bùng nổ thể loại trinh thám, liên tục xuất hiện hàng loạt các tác gia trinh thám, phát triển mạnh nhất ở Anh, Pháp, Mỹ Người đọc lại mải miết say sưa với hành trình phá án và những

thám tử tài ba trong tác phẩm: Người phụ nữ mặc đồ trắng; Viên đá mặt trăng của Wilkie Collin (Anh); Điệp viên 007 nhân vật James Bond của Ian

Fleming (Anh); Sherlock Holmes của Conan Doyle (Anh); hay Hồ sơ số 113,

Tội ác ở Orcival của Emile Gaboriau (Pháp); Philip Marlowe của Raymond

Chandler (Mỹ)

Tuy nhiên, lúc mới ra đời văn học trinh thám chỉ được xem là loại văn học “hạng hai”, “á văn học”, có địa vị thấp kém “ ba xu, rẻ tiền”, một thứ văn chương tầm phào để giết thời gian, thiếu danh giá trên văn đàn Không được coi như là một môn nghệ thuật đích thực mà giống như những thứ phẩm văn chương có giá trị mua vui, giải trí thuần tuý Là những tác phẩm được viết theo mô hình có sẵn, không đòi hỏi sự sáng tạo về hình thức, chủ đề tư tưởng thì không sâu sắc Người đọc không mất nhiều công sức giải mã ngôn ngữ Nhưng khi văn học đại chúng dần xích lại gần văn chương đặc tuyển và trở thành một bộ phận không nhỏ trong đời sống tinh thần của nhân loại thì văn học trinh thám đã được nhìn nhận đúng với giá trị của thể loại

G.L.Borges trong bài viết Về truyện trinh thám dẫn ra tác phẩm của

E.G.Poe khẳng định đây là một thể loại mang những giá trị truyền thống, đặc biệt là trong thời đại mà “nền văn học chúng ta đang hướng về sự hỗn loạn trong thời đại cực kì hỗn loạn ấy, có một thứ vẫn còn giữ, giữ một cách khiêm tốn, những giá trị truyền thống: đó là truyện trinh thám”, thì dù

“được đọc với đôi chút khinh thị, truyện trinh thám đang tham gia giữ gìn cái trật tự trong thế giới vô trật tự Đó chính là một chiến công không phải là vô giá trị mà chúng ta phải bết ơn” T.Todorov xác nhận giá trị chuẩn mực thẩm

mĩ đặc trưng của trinh thám: “trong xã hội của chúng ta không có một chuẩn mực nào thẩm mĩ duy nhất, mà có hai chuẩn mực; không thể dùng những đơn

vị đo lường giống nhau để đo nghệ thuật “lớn” và nghệ thuật “bình dân””

Laurence Devillairs, trong bài viết Tiểu thuyết trinh thám - một niềm may mắn

của văn học, đã thể hiện thái độ đề cao văn học trinh thám dù nhìn nó từ góc

độ “phản tiểu thuyết hư cấu”; tiểu thuyết trinh thám “là một sự hiệu chỉnh cho cái chết của tiểu thuyết, nhưng lại là niềm may mắn của văn học”.[15] Ở Việt Nam, truyền thống của văn học trinh thám và nghiêm cứu về nó còn rất mỏng nhưng cũng đã xuất hiện những cái nhìn khá tích cực về thể loại này

Nguyễn Duy Bình trong bài viết Bàn về tiểu thuyết trinh thám trả lời

câu hỏi “Tiểu thuyết trinh thám có phải là văn học không ?” nêu lên những đăc trưng về nội dung, hình thức nghệ thuật và chức năng của truyện trinh thám, đặc biệt nhấn mạnh vào đặc điểm của thế giới nghệ thuật: rằng nó xứng đáng ngang hàng với các thể loại văn học chính thống, “có khả năng mà các loại văn học khác không có, mở ra cho thấy những đặc điểm của cuộc sống

mà bằng những con đường khác không thể nhận thức được”[4, tr.444] Nhà

học?:“Ai đó cho rằng truyện trinh thám chỉ cốt giải trí nhưng tôi lại nghĩ

khác, nó chính là thước đo của một nền văn học Nếu như trước đây bàn về truyện trinh thám chúng ta hay dùng từ như "câu khách", "đốt thời giờ" thì bây giờ truyện trinh thám phức tạp hơn nhiều Nó không còn giản lược với vài tuyến kể chuyện mà bắt đầu xây dựng những cấu trúc, kiến trúc thượng tầng thách thức tay nghề nhà văn và trình độ bạn đọc.Vì vậy thể hiện được tầm vóc của văn học trinh thám chỉ có được ở những nền văn học vạm vỡ mà Việt Nam cần hướng tới”

Nhà thơ trẻ Nguyệt Phạm trong cuộc hội thảo "Văn học trinh thám có phải là văn học?" đưa ra một cái nhìn khách quan hơn với một thể tài văn

học Đọc một cuốn sách trinh thám rõ ràng tâm lý mình rất hồi hộp, căng thẳng, vỡ òa sung sướng từ hiệu ứng đích thực của tác phẩm mang lại nhưng sau đó đã quên đi rất nhanh Thậm chí còn nghĩ đề tài rẻ tiền, cuốn sách rẻ tiền Vậy cảm xúc có rẻ tiền không?

thám có phải là văn học?": Cũng là văn học nhưng nó thuần túy kể chuyện

đặc trưng nhưng văn học trinh thám gần gũi với tuổi trẻ vì những ước mơ thám hiểm, chinh phục cái mới Nó đứng ở đường biên giữa văn học và chuyện kể

Nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào đã bàn về truyện trinh thám trong thời điểm hiện tại Tác giả đã bàn đến vấn đề phải xem xét truyện trinh thám thời hiện đại như thế nào ? xếp nó vào loại hình “á văn học” hay là một loại hình văn học thực thụ: “Truyện trinh thám hiện đại phải đối đầu với một loạt độc giả sành sỏi hơn có lựa chọn hơn có trình độ văn hoá cao hơn, chỉ những người đó ngày nay họ còn đọc sách (còn loại độc giả kia thì chỉ thích xem những loại phim trinh thám non-stop) Cho nên ta khó có thể xếp truyện trinh thám vào loại hình “á văn chương” như trước kia[7;121] ( ) “ranh giới giữa văn chương đích thực và văn học tiêu thụ đang bị xoá nhoà” [8, tr.411]

Nguyễn Chiến qua G Simenon để khẳng định địa vị của văn học trinh thám về quan niệm và cách thể hiện chủ đề về cái ác, rằng G Simenon đã

“góp phần đạp tan những lí thuyết hồ đồ coi trinh thám là thứ văn học phi chính thống, ngoại lề Ông đã đặt ra cho thể loại những nhiệm vụ mới bằng việc đẩy sự nghiên cứu các bằng chứng xuống hàng thứ yếu và tạo ra dạng tiểu thuyết trinh thám khác nghiên cứu các tính cách, tình cảm và tâm lí con người trong bối cảnh xã hội hiện đại luôn luôn phát triển với mọi thang bậc giá trị thay thế lẫn nhau”[6,12-13] Cao Vũ Trân nói đến một số phẩm chất cơ

bản của tiểu thuyết trinh thám đích thực: “ phải là tiểu thuyết thực sự, phải là một thể loại chân chính, chứ không phải một tác phẩm chỉ thoả mãn chức năng giải trí, thoả mãn trí tò mò của người đọc”[62, tr.74] Từ những nhận xét đánh giá của những nhà nghiên cứu về văn học trinh thám chúng tôi nhận thấy văn học trinh thám không còn là một thể loại giải trí thuần tuý nữa mà tiến tới chỗ giúp con người nhận thức được chính mình và thế giới, nó đánh động con người trước nguy cơ tiềm tàng của cái ác và thức tỉnh lương tâm, trách nhiệm của con người Nó đã trở thành một bộ phận của văn học có mối quan hệ chặt chẽ với văn học nghệ thuật chân chính Hướng đến một nền văn học hiện đại

đa dạng, phong phú và toàn diện

1.1.2 Khái lược một vài đặc trưng cơ bản của thể loại trinh thám

trinh thám mà còn thấy xuất hiện trong Kinh Thánh, trong bi kịch Hi Lạp,

trong kịch của Shakespers Trong cách viết để thể hiện chủ đề, các nhà văn trinh thám không suy tư nhiều đến tư tưởng mà chỉ suy tư về ý tưởng: người viết sẽ viết về một câu chuyện gì - đó là ý tưởng về một bí ẩn, bí ẩn thường là một tội ác Mục đích chủ yếu của tác giả trinh thám là kể một câu chuyện hấp dẫn, cuốn hút, ly kì, có nghĩa là chú trọng đến tính giải trí chứ không phải đưa

ra những ý nghĩa sâu xa, mang tầm tư tưởng Truyện trinh thám hay là những tác phẩm hướng đến tính giải trí nhưng giải trí có tính thẩm mỹ chứ không

phải tầm thường rẻ tiền Và mục đích khác nữa của văn học trinh thám là nhằm vào nhận thức: cung cấp cho con người nhiều kiến thức về cuộc sống, rèn luyện trí tuệ và đem đến những cảm giác thích thú trí tuệ cho người đọc

sự chiến thắng của chính nghĩa, công bằng Sự kiện một cái chết là một cách thức quen thuộc mở đầu cốt truyện trinh thám, nếu không, tác phẩm sẽ trở thành tiểu thuyết thông thường Đó cũng là điều trước tiên mà người đọc hình dung và mong đợi ở truyện trinh thám Có thể nói vụ phạm tội chính là căn cớ đầu tiên để có một cốt truyện trinh thám Như vậy mô hình cốt truyện trinh thám có tính cố định: mở đầu - diễn biến (sẽ có những nhầm lẫn, xung đột cao trào, giải cao trào) - kết thúc (rất rõ ràng) Các nhà nghiên cứu Pháp xác định:

“truyện trinh thám gồm ba thành phần cơ cấu Trước hết xảy ra một vụ phạm pháp; thông thường có một nạn nhân bị sát hại hoặc bị mưu sát, có khi chỉ là một vụ trộm cướp Tiếp đến là có thám tử, cảnh sát điều tra ; Cuối cùng

là quá trình truy tìm ra thủ phạm trên cơ sở lập luận theo các chứng cứ”[dẫn theo 53, tr.363] Kết thúc sẽ chấm dứt những suy tư về câu chuyện, bởi ý nghĩa của truyện đã rõ ràng, người ta không có lý do gì để đọc lại một bí ẩn

đã được làm rõ Cái bí ẩn làm nên cốt truyện trinh thám Sự kiện bí ẩn sẽ cách thức mở đầu quen thuộc cốt truyện trinh thám, nếu thiếu tác phẩm sẽ không phải là tiểu thuyết trinh thám Đó cũng là điều tạo nên không khí hồi hộp, ly

kì của truyện trinh thám “Thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết trinh thám bắt nguồn từ cái thế giới mà chúng ta đang sống hàng ngày Nhưng đó là thế giới

mang tính chất riêng, bí mật, khó hiểu, không thể hiểu được nếu ta không khám phá được những mối liên hệ thực tại của các sự việc”[4, tr.460] Như vậy mô hình cốt truyện trinh thám khá đơn giản, rõ ràng, có sự phân tuyến

song lại tập trung sức hút tâm điểm là: điều bí ẩn

1.1.2.3 Nhân vật trinh thám

Một cuốn sách được gọi là trinh thám không thể thiếu bóng dáng của nhân vật thám tử Sự hiện diện của nhân vật trong tác phẩm giống như những hình mẫu có sẵn mà nhà văn chỉ cần áp dụng Cho nên khi xây dựng nguyên tắc viết truyện trinh thám,Van Dine đã đưa ra những tiêu chí xây dựng hình tượng: “tiểu thuyết trinh thám bắt buộc phải có một thám tử Và một thám tử

sẽ không phải là một thám tử nếu anh ta không phá án”, “phải xuất hiện một thi thể trong một tiểu thuyết trinh thám”, “Chỉ cần có một kẻ phạm tội duy nhất” và “kẻ phạm tội bao giờ cũng phải là một người đóng vai trò ít hay nhiều quan trọng trong câu chuyện, nghĩa là một người nào đó mà độc giả đã biết và gây hứng thú cho họ” [14] Nếu như trong các tác phẩm trữ tình đó là các chủ thể trữ tình hay nhân vật trữ tình thì trong các tác phẩm tự sự nhân vật chính là những con người được miêu tả một cách cụ thể sinh động Nó mang chức năng khái quát những quy luật của cuộc sống và con người thể hiện những hiểu biết, những ao ước và kì vọng của con người Nhà văn sáng tạo nhân vật là để thể hiện những cá nhân xã hội nhất định và quan niệm về các

cá nhân đó Nhân vật trong truyện trinh thám gắn với tư cách chức năng đã được quy định với vai trò cụ thể trong câu chuyện, cốt để làm nổi bật toàn vẹn

ý đồ nghệ thuât sẵn có của nhà văn chứ chưa phải những cá thể sinh động Cách thức xây nhân vật truyện trinh thám theo tuyến cặp đôi (thám tử - tội phạm) hay có thể nhận thấy một tam giác nhân vật thống nhất trong truyện trinh thám: thủ phạm - nạn nhân - thám tử Nhân vật với những đặc điểm quen thuộc; cô đơn, lập dị, có trí tuệ và óc phán đoán, suy luận hơn người, mang dáng dấp của kẻ đại diện công lý, pháp luật đậm màu sắc chính nghĩa Ở dạng

trinh thám cổ điển, hoạt động của tam giác nhân vật này theo trình tự nhân quả; nạn nhân xuất hiện với hành động tội phạm, tiếp đó là hành động điều tra của thám tử, sau cùng là thủ phạm bị trừng trị Còn ở trinh thám hiện đại, kết cấu này có thể bị phá vỡ, chỉ có ba nhân vật trung tâm với mối quan hệ phức tạp song cấu trúc này làm nên một lát cắt đặc biệt của đời sống Truyện trinh thám hiện đại sau này yếu tố tâm lý và tính cách nhân vật được chú ý đến Nhân vật thám tử luôn đóng một vai trò nhất định trong tiến trình truy tìm thủ phạm bí mật của tiểu thuyết trinh thám Nếu thiếu vai trò quan trọng của thám

tử, thì đó không còn là một cuốn tiểu thuyết trinh thám nữa

1.1.3 Khái lược sự hình thành và phát triển của văn học trinh thám Việt Nam

Dòng văn học trinh thám Việt Nam ra đời muộn, phải đến những năm đầu của thế kỷ XX, chịu ảnh hưởng trực tiếp của văn hoá Phương Tây, đặc biệt là văn học Pháp, Anh, Mỹ, Thuỵ Điển, Nhật với những bâc thầy truyện trinh thám như: EdgarPoe, ConanDoyle, Maurice Leblanc, GeorgesSimenon, Christie, ….đã ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình tiếp nhận của nhà văn và công chúng Việt Nam Một số nhà văn đã mô phỏng các cốt truyện hình sự - điều tra trong truyện trinh thám nước ngoài, làm manh nha một thể loại mới: Tiểu thuyết trinh thám

1.1.3.1 Thời kì đầu tiên: Phạm Cao Củng và Thế Lữ

Từ cuối thập niên 1930 đến trước 1945 là thời kỳ phát triển nở rộ của

tiểu thuyết trinh thám nước ngoài ở Việt Nam Các bộ truyện trinh thám như

Fantomas, các tác phẩm của Edgar Allan Poe, Conan Doyle, Gaston Leroux, Maurice Leblanc, Georges Simenon dịch từ tiếng Pháp, tiếng Anh, in theo

dạng sách ba xu, được bày bán ở các đô thị và có rất đông độc giả Theo đó

xuất hiện cùng lúc nhiều tác giả chuyên viết trinh thám, mà các tên tuổi được

nhắc đến ngày nay là Phạm Cao Củng (Vết tay trên trần (1936), Chiếc tất

nhuộm bùn (1938), Ba viên ngọc bích (1938) Người một mắt (1940), Kỳ Phát giết người (1941), Nhà sư thọt (1941), Đôi hoa tai của bà Chúa (1942), Đám

cưới Kỳ Phát (1942) Bùi Huy Phồn (1911-1990) có Lá huyết thư (1931), Gan dạ đàn bà (1942), Mối thù truyền kiếp (1942), Tờ di chúc (1943) Tuy

nhiên các tác phẩm của Bùi Huy Phồn (ký B.H.P) là dã sử và vụ án, tính trinh thám chưa đậm nét Tác giả đáng chú ý là Thế Lữ, nhà thơ tiêu biểu của Thơ mới Ông thành công trên nhiều thể loại, về thể loại trinh thám có series thám

tử Lê Phong gồm Lê Phong phóng viên (1937), Những nét chữ, Lê Phong và

Mai Hương, Đòn hẹn (1939), Gói thuốc lá (1940) Ngoài ra còn có Lê Văn

Trương dù các tác phẩm thuộc dòng văn học này của ông không thật nhiều

Phạm Cao Củng được xem là người mở đường, người cắm cột mốc trên địa hạt tiểu thuyết trinh thám Việt Nam Về giá trị tác phẩm, sinh thời chính

nhà phê bình Vũ Ngọc Phan - tác giả bộ Nhà văn hiện đại, đã nêu lên nhận

xét tổng quát: “Trong các tiểu thuyết trinh thám của Thế Lữ, Bùi Huy Phồn và Phạm Cao Củng, chỉ có tiểu thuyết của Phạm Cao Củng là có phần đặc sắc hơn!”, “…chúng chính là những tác phẩm mở đường cho văn học trinh thám Việt Nam” Truyện và tiểu thuyết trinh thám thời kì này được sáng tác chủ yếu phục vụ nhu cầu giải trí, còn non về kĩ thuật và phần lớn học tập máy móc

mô hình truyện trinh thám Phương Tây Các nhà văn Việt Nam đầu thế kỉ XX vẫn chưa thực sự có quan niệm rõ ràng về thể loại trinh thám Do những năm đầu thế kỉ XX, ý thức hệ của các nhà văn còn mang đậm dấu ấn trung đại, phong trào dịch thuật truyện Tàu, truyện Pháp còn ảnh hưởng đến việc sáng tác truyện trinh thám; ngoài ra do chạy theo phong trào viết truyện đăng nhật báo nên thường tác phẩm không được gia công

1.1.3.2 Thời kì từ năm 1945 đến 1975

Đây là thời kỳ, đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp rồi sau đó là cuộc chiến tranh chống Mỹ, thống nhất Tổ quốc Hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt đã làm đứt gãy một trong những nền tảng cơ bản để văn học trinh thám có thể tồn tại và phát triển, đó là một tầng lớp người đọc thị dân, chủ yếu tập trung ở các đô thị, những người có nhu cầu lớn đối với

văn học giải trí Sau 1954, ở một số đô thị lớn miền Nam vẫn còn tầng lớp người đọc này nên văn học trinh thám có điều kiện tồn tại, mặc dù không đóng vai trò chủ lưu và có được ảnh hưởng lớn về mặt xã hội Ở miền Bắc, văn học trinh thám rẽ sang một nhánh khác, được gọi là các tác phẩm (tiểu thuyết) tình báo - phản gián Ngoài các tác phẩm dịch của Liên Xô, Trung Quốc và một số nước xã hội chủ nghĩa, các tác giả trong nước cũng sáng tác

một số tiểu thuyết tình báo - phản gián như: Cất vó của Đặng Thanh; Toạ độ

bí mật, Mũi tên mười bảy của Phạm Thanh Đàm; Bản án tử hình của Nguyễn

Khắc Trứ; Nhóm rắn lục của Văn Phan; Trong bối cảnh chiến tranh, văn

học về đề tài chiến tranh được đề cao, những tác phẩm này được coi là một bộ phận của văn học chiến tranh, phản ánh hé lộ một mặt khác của chiến tranh là những cuộc chiến bí mật, thầm lặng mà những chiến sĩ tình báo, trinh sát đã tiến hành để đưa tới thắng lợi chung của cả nước trong cuộc chiến đấu giải phóng và thống nhất đất nước Măc dù các tác phẩm kể trên được phát hành với số lượng lớn và trong những năm đất nước khó khăn cũng có tái bản, nhưng lại không gây được tiếng vang lớn và cũng không tạo dựng được các nhân vật điển hình, đủ sức lưu lại được trong tâm trí người đọc Giai đoạn này, người đọc tiểu thuyết trinh thám ở miền Bắc chủ yếu nhớ đến những

nhân vật nước ngoài như Nam tước Phôn Gôn rinh trong cuốn truyện cùng

tên, một cuốn tiểu thuyết tình báo của tác giả Iuri Mikhailic (Liên xô cũ) Về

cơ bản những tác phẩm trinh thám dưới hình thức là tiểu thuyết phản gián tình báo, trong giai đoạn này hầu hết vẫn mang tính chất truyện kể cảnh giác, kém chất tiểu thuyết, ít giá trị văn chương

1.1.3.3.Thời kỳ từ năm 1975 đến nay

Chỉ đến sau năm 1975, khi đất nước đã được thống nhất, văn học trinh thám, lúc này vẫn còn mang đậm hơi hướng chiến tranh dưới tên gọi tiểu thuyết tình báo - phản gián, mới lại có cơ hội nảy mầm, phát triển Những bí mật của hai cuộc chiến vừa mới kết thúc được hé mở, nhu cầu nhận thức lại

các cuộc chiến tranh, cùng với nhu cầu được đọc sách giải trí của một bộ phận độc giả đã khiến cho tiểu thuyết tình báo - phản gián có điều kiện để phát triển mạnh Cuốn tiểu thuyết đầu tiên có dấu ấn đáng kể trong thể loại này

là X30 phá lưới của Đặng Thanh, với nhân vật tình báo viên Phan Thúc Định, in

dài kỳ trên báo Sài Gòn giải phóng rồi sau đó được xuất bản dưới dạng sách vào

năm 1976 Ván bài lật ngửa (của Nguyễn Trương Thiên Lý), Ông cố vấn (của Hữu Mai), Ông tướng tình báo và hai bà vợ (của Đặng Trần Thiết)…

Vào những năm 1980 văn học trinh thám Việt Nam phát triển dưới hình thức tiểu thuyết vụ án Có thể nói tiểu thuyết vụ án là dạng đặc thù của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam Sau chiến tranh, tội phạm hình sự trở thành một vấn đề bức xúc Nó dẫn đến sự ra đời các truyện vụ án, các tiểu thuyết hình sự, phản ánh và nhận thức thực trạng tội phạm và các cuộc chiến đấu chống lại tội phạm hết sức gay gắt của các lực lượng thực thi pháp luật Sau

1985, là thời kì mở cửa giao lưu rộng rãi với thế giới, kinh tế thị trường phát triển, những vấn đề đời sống ngày mỗi phức tạp, tội phạm xuất hiện ngày càng nhiều và trở nên tinh vi, khó nhận thức Vấn đề tội phạm trở thành một vấn đề xã hội nóng bỏng Văn học về tội phạm và chống tội phạm phát triển là một tất yếu Tuy nhiên ở Việt Nam loại hình văn học này được phát triển theo cách phân định đề tài Mảng văn học viết về các vấn đề an ninh, trật tự, dù là

hư cấu hay không hư cấu đều được xếp chung vào một khu vực: văn học về

đề tài “an ninh trật tự”, hay như trong các cuộc thi sáng tác văn học, trong các báo cáo tổng kết, người ta đã cấp cho nó một khái niệm: văn học “vì an ninh

Tổ quốc và bình yên cuộc sống”, thậm chí có người còn gọi đó là “văn học công an” Tội phạm và vụ án là đối tượng miêu tả chính yếu của tiểu thuyết điều tra vụ án Miêu tả tội ác như một mặt trái của đời sống cần được lý giải, cần được nhận thức để hướng tới cái thiện, hướng tới cái công bằng Do đó nhân vật, dù gian manh đến đâu cuối cùng bị bắt và phải trả giá cho những hành vi tội ác Đồng thời vì không chấp nhận tội phạm như một tất yếu xã hội,

nên trong tiểu thuyết vụ án, nhân vật luôn phải có số phận, luôn phải có tâm

lý, bên cạnh những âm mưu, hành động tội ác, tác giả thường hay miêu tả những khoảng sáng trong tâm hồn kẻ tội phạm, hướng thiện Coi nhân vật tội phạm là một dạng nhân vật nhận thức Thành tựu được nhìn nhận ở một số tác

phẩm tiêu biểu: Người không mang họ (1995) của Xuân Đức; Kẻ ám sát cánh

đồng (1990) của Nguyễn Quang Thiều; Bí mật những cuộc đời (2005) của

Nguyễn Như Phong; Hồ sơ một tử tù của Nguyễn Đình Tú

Tiểu thuyết trinh thám tình báo - phản gián và tiểu thuyết vụ án tuy có thời phát triển rầm rộ nhưng đã khép lại từ năm 1995 nhường chỗ cho một loại hình mới phát triển đó là tiểu thuyết trinh thám điều tra Đây chính là hình thức trinh thám điển hình nhất của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam Viết lại vụ án, bám sát hiện thực nhằm phản ánh và tuyên truyền cho hoạt động chống tội phạm của công an Mỗi câu chuyện chứa đựng một ẩn số (bí ẩn của tội ác) và toàn bộ câu chuyện là một quá trình giải đố, trong đó người đóng vai trò quan trọng nhất để giải đáp câu đố là nhân vật thám tử - trong tiểu thuyết trinh thám Việt Nam nhân vật thám tử chính là nhân vật công an Tác

phẩm: Hồ sơ chưa kết thúc (1984) của Phùng Thiên Tân; Bóng dáng hạnh

phúc (1996) của Phan Đức Nam; Kế hoạch J.96 (1999) của Trần Tử Văn; Một thế giới không có đàn bà (2002) của Bùi Anh Tuấn Văn học trinh thám

hiện đại không còn thuần một nghĩa như xưa mà trải rộng, bao quát nhiều đề tài, lĩnh vực chi phối con người hiện đại Dịch giả, nhà nghiên cứu Nguyễn

trong tương lai văn học hiện đại trinh thám Việt Nam sẽ phát triển vì rõ ràng qua lịch sử chúng ta đã có những nhân vật tình báo, điệp báo lẫy lừng tầm cỡ thế giới nể phục như Phạm Xuân Ẩn, Vũ Ngọc Nhạ, Phạm Ngọc Thảo…thì tại sao chúng ta không có những tác phẩm văn học hay, độc đáo về họ? Sự

thật thì cũng đã có rồi chứ như: Ván bài lật ngửa của Nguyễn Trường Thiên

Lý, Ông cố vấn của Hữu Mai… nhưng chưa phải là nhiều Có những sự thật

đã quá độc đáo qua hư cấu, ngòi bút tài tình của nhà văn càng nâng tầm giá trị hơn nữa

Gần đây, Di Li và một số nhà văn trẻ Việt Nam khác đang rất hứng thú

với đề tài này Trại Hoa Đỏ, tiểu thuyết trinh thám kinh dị của Di Li đã mang

đến cho bạn đọc nhiều ngạc nhiên và hứng thú, như một độc giả nhận xét

"còn hay hơn một số truyện trinh thám nước ngoài" Xu hướng các nhà văn Việt Nam thể nghiệm đề tài trinh thám rất đáng khuyến khích Xoá nhoà dần quan niệm tiểu thuyết trinh thám chỉ là thứ á văn chương Đưa văn chương Việt hòa nhập nhiều phương diện với thế giới Như vậy văn học trinh thám Việt Nam đã có sự vận động, biến dạng theo thời gian gắn với đặc thù của lịch sử đất nước Trên thế giới hiện nay, bên cạnh kiểu truyện trinh thám truyền thống, cổ điển, nhiều tác phẩm đã đi đến cấp độ những truyện trinh thám siêu hình: phá bỏ mẫu mực trinh thám truyền thống, vụ án không có kết cục, thủ phạm mãi là một bí ẩn, không nhất thiết phải tìm ra Ở Việt Nam, Li

Di cũng có một số truyện viết theo kiểu này như tác phẩm Điệu valse địa

ngục Sự đột phá mới này chứng tỏ mối giao thoa giữa văn chương chính

thống và văn chương giải trí Nhiều tác phẩm trinh thám khiến người đọc hồ nghi về thể loại của nó Điều này đã chứng tỏ, văn học trinh thám - trước đây

bị người ta xem là một “ thể loại bẩn thủi” (Pal Clandel) là “món ăn tinh thần

ưa thích của giai cấp tư sản” (Gorki) - đã, đang và sẽ bám rễ vào văn chương nghệ thuật Điều đó làm nảy sinh một chiều hướng tiếp nhận sáng tạo mới: nhiều nhà văn nghiêm túc đã mượn hình hài của thể trinh thám để sáng tạo ra đứa con tinh thần của mình

1.1.3.4 Sự vận dụng yếu tố trinh thám trong văn học Việt Nam

Xuất phát từ truyền thống thể loại, sự vận dụng yếu tố trinh thám trong văn học Việt Nam là không nhiều, tuy nhiên yếu tố trinh thám đã có ở ngay một số sáng tác văn học dân gian Những âm mưu, hành động ám hại của nhân vât phản diện với nhân vật chính diện trong truyện cổ tích tạo nên bí ẩn tội ác Kết cục có hậu khi tội ác bị phanh phui, bị trừng trị và nhân vật chính

diện được giải cứu gần giống với kết cục bí ẩn được giải đáp trong truyện

trinh thám (ở những câu chuyện cổ tích như: Tấm cám, Thạch Sanh) Sau này,

ta cũng bắt gặp các yếu tố như vậy trong một số tác phẩm trung đại như Lục

Vân Tiên - Nguyễn Đình Chiểu; Truyện Kiều - Nguyễn Du Trong Truyện Kiều dấu hiệu trinh thám được thể hiện qua các vụ án: vụ vu cáo cho gia đình

Thuý Kiều, vụ bắt cóc Thuý Kiều, vụ Thuý Kiều bỏ trốn bị tố giác, vụ Hồ Tôn Hiến lập âm mưu giết Từ Hải mà Thuý Kiều là kẻ tiếp tay cho tội ác, cuộc dò la tin tức tìm kiếm người bị mất tích của kim Trọng .Trong nghệ thuật kể chuyện của Nguyễn Du có dấu hiệu trinh thám: suy luận những báo hiệu trước, tiên cảm tạo nên sự hồi hộp, lôi cuốn hấp dẫn cho người đọc, nhịp điệu trần thuật linh hoạt, biến tấu nhanh - chậm tuỳ thuộc vào diễn biến của cốt truyện

Đến đầu thế kỉ XX, khi thể loại trinh thám đã ra đời, văn học Việt Nam

bị ảnh hưởng trực tiếp từ những trào lưu văn học Phương Tây, thì yếu tố của thể loại trinh thám được các nhà văn vận dụng một cách linh hoạt hơn, đưa người đọc có cảm giác được phiêu lưu trong một trò chơi trí tuệ, tích cực giải những câu đố bí ẩn Đó là những bí ẩn của quá khứ, của lịch sử và của cá

nhân Một số tiểu thuyết của Nguyễn Khải Điều tra về một cái chết (1984); của Ma Văn Kháng Chó bi đời lưu lạc; Ngược dòng nước lũ mang màu sắc

của những câu đố bí ẩn Nhưng yếu tố trinh thám được vận dụng ở phương

diện nội dung (Giống như một số tác phẩm nổi tiếng: Tội ác và trừng phạt - Đôtxtôiepxki; Những người khốn khổ - V.Huygo; cũng sử dụng yếu tố trinh

thám để tạo nên những câu chuyện về bí ẩn cuộc sống)

Trong văn xuôi đương đại, một số tác giả đã bắt đầu có ý thức sử dụng yếu tố trinh thám như một kiến tạo hình thức Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bình nhận định: “Có thể thấy tư tưởng sáng tạo nghệ thuật trước hết là sáng tạo hình thức hiện đang được coi trọng hơn trước nhiều” Tiểu thuyết trinh thám là tiểu thuyết có nhân vật chính là thám tử, cốt truyện là điều tra vụ án, cách kể phải giữ được bí mật để thu hút bạn đọc Sức hấp dẫn của truyện trinh

thám trước hết là ở tính hình sự - một vụ trọng án xảy ra đòi hỏi phải truy bắt

và trừng trị tội phạm Thứ nữa là ở tài trí xuất chúng của thám tử làm các đầu mối của vụ án lần lượt được phơi bày một cách kịch tính, bất ngờ, làm bạn đọc thán phục Tài trí ấy thể hiện qua hành động thực hiện các bước điều tra

hiện cái chết của thằng bé đánh giày là một vụ án hình sự nhưng vụ án này chỉ được nhắc đến như cái cớ để nhân vật tôi khởi hành trên con đường tìm lại

An Mi, cũng là một bí ẩn đánh dấu mốc xuất phát để An Mi phiêu du trên

hành trình đi tìm ý nghĩa của cái chết Hay trong một số tác phẩm khác: T mất

tích, Nháp, Phiên bản, Hồ sơ một tử tù, Kín, Mười lẻ một đêm, Cõi người rung chuông tận thế, Ngồi, đều sử dụng yếu tố trinh thám, hình sự nhưng

những vụ án và việc phá án đều không phải là mục đích trọng tâm mà như một phương tiện khai thác, khám phá cái ẩn dụ lớn về những vấn đề nhân sinh: về hiện thực cuộc sống với trạng thái nhân sinh phức tạp, tha hóa, nhiều góc tối, về thế giới nội tâm có nhu cầu được bộc lộ và soi rọi đến tận cùng Không khí trinh thám làm tăng mức độ nghiêm trọng của cuộc sống sa đọa và

sự huyền bí của lục địa tâm linh Với mô hình viết như vậy đem đến cho văn chương một loại hình mới trong tiểu thuyết đương đại đó là: “Kết cấu giả trinh thám và giả hình sự”[42]

Trong dòng chảy của xã hội, cái hiện tại không ngừng biến đổi, tiểu thuyết không bao giờ cam chịu chấp nhận một hình thức hoàn kết Nhất là trong điều kiện thường xuyên biến đổi của các hệ hình tư duy và giá trị như hiện nay, tiểu thuyết cần có những bước đột phá, tự làm mới mình để thích ứng với xã hội và đáp ứng những nhu cầu thẩm mĩ mới của người đọc Kết quả là khuôn khổ truyền thống của thể loại bị phá vỡ, các quan niệm về tiểu thuyết cũng biến đổi và ngày càng đa dạng, thể hiện khát vọng làm giàu cho văn học dân tộc nói chung và tiểu thuyết nói riêng Tuy nhiên, nếu chỉ đơn thuần thiên về hình thức dễ rơi vào “chủ nghĩa kỹ trị”, chỉ thấy kĩ thuật kĩ xảo

mà mờ nhòe nội dung Không thể phủ nhận tính trò chơi của tiểu thuyết, nhưng đằng sau trò chơi đó phải là một ẩn dụ lớn về những vấn đề nhân sinh Bởi lẽ, “sự thống nhất giữa trò chơi và ẩn dụ lớn là con đường đi tới các giá trị văn học” (Trịnh Bá Đĩnh)

1.2 Hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng

1.2.1 Nhà Văn Ma Văn Kháng

Ma Văn Kháng tên thật là Đinh Trọng Đoàn, sinh ngày 01 tháng 12 năm 1936 tại một làng quê nghèo ô Đồng Lâm, ngoại thành Hà Nội Đó là một làng cổ thanh bình nhưng nghèo nàn, lạc hậu Năm 1954, hòa bình lập lại, theo tiếng gọi của Đảng, Ma Văn Kháng tạm biệt quê hương Hà Nội lên Tây Bắc công tác Quãng đời trẻ trung của ông đã trải qua bao công việc khác nhau: dạy học, làm thư ký cho bí thư tỉnh ủy Lào Cai, làm phóng viên, viết báo ….Ma Văn Kháng cần cù, “chi chút như con ong làm mật”, bền bỉ đi vào cuộc sống Ông gặp gỡ, hỏi han, ghi chép và lặng lẽ, khiêm nhường chuyển hóa những hiểu biết về cuộc sống nhân dân, hiện thực của đất nước lên những trang viết Với những tác phẩm của mình, nhà văn đã lần lượt đặt ra những vấn đề bức xúc từ các khía cạnh của đời sống muôn mặt và qua các nhân vật

đủ hình, đủ kiểu Ông viết báo, viết văn như một sự thôi thúc từ trái tim dạt dào cảm xúc

Trên hành trình sáng tạo nghệ thuật, với 2 mảng đề tài chính là miền núi và đô thị và hai thể loại mà Ma Văn Kháng theo đuổi, thể loại nào cũng sung sức như nhau, cũng đều có những thành tựu lớn: là truyện ngắn và tiểu thuyết Đọc Ma Văn Kháng, thấy xuyên suốt những trang văn một triết luận đời sống hết sức nhất quán Triết luận ấy là tình người, tính người và sự hồn nhiên làm mẫu số để nhà văn trò chuyện về con người và cuộc đời

Ở thể loại truyện ngắn, Ma Văn Kháng đã hòa nhập, thấu hiểu cuộc sống vùng Tây Bắc Trước khi trở thành nhà văn, Ma Văn Kháng đã gắn bó, thâm nhập đến tận cùng vào: “cuộc sống tuy vẫn còn lạc hậu nhưng rất đỗi chân tình của đồng bào các dân tộc thiểu số, những mảnh đời gieo neo của

người dân miền xuôi tha phương cầu thực và lập nghiệp ở đây, những trai gái hăm hở lên khai hoang, xây dựng quê hương mới, những điều mới mẻ từ quan

hệ thầy trò ấm áp tình xuôi ngược”[57] Ma Văn Kháng đã thực sự bị cuốn hút từ chính cuộc sống lam lũ và tình người nơi đây Vì vậy trong sáng tác của ông, hình ảnh người dân miền núi hiện lên thật đẹp Người đọc bắt gặp ở

họ tình yêu quê hương xứ sở, sự trung thực, thật thà, say mê, yêu đời và nhiệt tình cách mạng

Hàng loạt tác phẩm của nhà văn đã trở thành "tài sản" quý giá của văn chương Việt Nam

Phố cụt truyện ngắn mở đầu văn nghiệp của Ma Văn Kháng, được giải

nhì (không có giải nhất) trong cuộc thi viết truyện ngắn 1967 - 1968 được trang

trọng in trên trang nhất tuần báo Văn nghệ số 136, ngày 3/3/1961 Với cốt

truyện đơn giản, văn mạch rõ ràng, truyện ngắn đầu tay đã báo hiệu những đường nét cơ bản sẽ được bồi đắp dày dặn tiếp về sau của đời văn tác giả

Những tập truyện ngắn viết về đề tài miền núi như : Xa phủ (1969), Bài

ca trăng sáng (1972), Góc rừng xinh xắn (1972), Người con trai họ Hạng

(1972), Mùa mận hậu (1972), Cái móng ngựa (1973), đã khẳng định tài năng,

tâm huyết của nhà văn và góp phần làm cho bức tranh hiện thực cuộc sống được phản ánh trong nền văn học hiện đại Việt Nam trở nên phong phú, đa dạng

Không chỉ thành công ở thể loại truyện ngắn, MaVăn Kháng còn rất

thành công ở thể loại tiểu thuyết: từ Gió rừng (1976), Đồng bạc trắng hoa xoè (1978), Mùa lá rụng trong vườn (1982),Vùng biên ải (1983) đến Đám cưới

không có giấy giá thú (1989), Côi cút giữa cảnh đời (1989) Bên cạnh đề

tài miền núi ông nhanh chóng thành công ở đề tài thành thị Ở mảng đề tài thành thị, Ma Văn Kháng hướng ngòi bút của mình vào những vấn đề nóng hổi: vấn đề đời tư, thế sự, nhân sinh … Ông đề cập đến nhiều lĩnh vực của cuộc sống con người hôm nay: tình yêu, tình dục, hôn nhân, gia đình, sự toan tính vụ lợi, cơm áo gạo tiền … Nhà văn trăn trở nhiều cho số phận con người, cho sự tác động chi phối khủng khiếp của hoàn cảnh với con

người Ông chú ý đến cuộc đụng độ quyết liệt giữa con người với con người, con người với môi trường - hoàn cảnh sống, con người trong quan hệ với chính mình để giữ vững nhân cách và hoàn thiện nhân cách

Ma Văn Kháng là một cây bút miệt mài, đầy nỗ lực trong lao động nghệ thuật và đã tạo được một phong cách văn xuôi không lẫn với bất cứ ai Sáng tác

ở mảng đề tài nào: miền núi, gia đình, đời sống đô thị, an ninh trật tự … Ma Văn Kháng cũng đều neo tên mình bằng những dấu ấn thật đậm sâu Là bởi, ông luôn viết như là sống Mỗi truyện ngắn, tiểu thuyết của ông đều dung dị, chân thật và hết mình Không một chút lên gân, cố gắng để thể hiện một tư tưởng chủ đạo nào đó Mỗi tiểu thuyết, truyện ngắn đều ứng với một đoạn đời, hoặc

có bóng hình của ông trong đó Nếu ở Mưa mùa hạ là hình ảnh một thanh niên trẻ lên miền núi trở về thì Gặp gỡ ở La Pan Tẩn cũng in bóng hình Ma Văn Kháng trong những tháng ngày sống ở miền núi cao Tây Bắc Côi cút

giữa cảnh đời lại có hình ảnh người mẹ của ông Mùa lá rụng trong vườn

cũng vậy, là những áng văn viết về cuộc sống của chính gia đình ông Cho

đến hai cuốn tiểu thuyết mới là Bóng đêm và Bến bờ, chất liệu cũng là những

ghi chép, những trải nghiệm sau thời gian dài sống và đi thực tế cùng lực lượng công an

Tự nhận mình luôn yêu cái đẹp, nhưng là cái đẹp trong sầu thương, ở

độ tuổi gần 80, vẫn bắt gặp trong con người Ma Văn Kháng một sức sống và tình yêu mãnh liệt, bền bỉ với nghệ thuật, một nội lực văn chương đáng nể trọng

Qua quá trình tìm hiểu hành trình sáng tác của nhà văn Ma Văn Kháng,

ta có thể thấy sự đổi thay rõ nét trong cái nhìn đời sống, trong cách lựa chọn

đề tài và trong nghệ thuật thể hiện của nhà văn

1.2.2 Quan niệm về tiểu thuyết trinh thám của Ma Văn Kháng

Xuất phát từ một mỹ cảm: yêu thích cái đẹp, yªu c¸i đẹp trong thể bi

hùng, trong sự dang dở trên con đương hoàn thiện một vẻ đẹp thực sự nhân tính Mỹ cảm đó thể hiện rõ ở hệ thống nhân vật trong hàng loạt tiểu thuyết

của Ma Văn Khỏng Nhõn vật Pao trong tiểu thuyết Vựng Biờn ải đó chiến

thắng sau bao khổ ải đau đớn và tan nỏt Nam, Trọng hai nhõn vật trong tiểu

thuyết Mưa mựa hạ thỡ một chết vì bạo bệnh trong khi đang ấp ủ bao dự định

tốt đẹp, cũn Trọng thỡ hy sinh trong một lần cứu đờ, giữa bao ai oỏn, day dứt, nhưng lòng vẫn sáng ngời những khao khát nhân văn ễng Thuần trong tiểu

thuyết Chú Bi đời lưu lạc là cõu chuyện về một kẻ sống ngạo nghễ, tràn đầy

tình yêu đời trong đau thương oan trỏi Cỏc nhõn vật như bà nội và bộ Duy

trong Cụi cỳt giữa cảnh đời là những con người ỏnh lờn bao vẻ đẹp cao

thượng trong những khỳc đoạn sầu thương giữa cuộc đời Thiờm một thầy

giáo mê say sống với ảo mộng huy hoàng trong Gặp gỡ ở La Pan Tẩn mang

thương tớch oan ức sau bao năm thỏng tận tụy với nghề thầy Cũng vậy, đoạn

đời của thầy giỏo Tự duy lý và trữ tình trong Đỏm cưới khụng cú giấy giỏ thỳ,

là một vở bi kịch dai dẳng và thờ thiết Cú vẻ đẹp nào mà khụng cần được thử thỏch Nhõn cỏch chỉ tỏa sỏng trong những cảnh huống tưởng như khụng thể

chịu được Người phụ nữ đẹp càng đẹp trong sầu thương Nhõn vật của Ma

Văn Khỏng, người anh hùng bao giờ cũng hướng về cái đẹp trữ tình mang

phẩm chất lóng mạn và lý tưởng Một mỹ cảm như thế đó hỡnh thành một cỏch

tự nhiờn, ngẫu nhiờn trong cỏc sỏng tỏc của Ma Văn Khỏng, đặc biệt hai cuốn

tiểu thuyết Búng đờm và Bến bờ nhõn vật cũng nằm trong dũng mỹ cảm đú

Nhõn vật chiến sĩ an ninh như: Trừng, Nhõm, Điền thể hiện cỏi đẹp của sự dũng cảm, kiờn cường, của con người đối mặt với gian khổ, nhọc nhằn, hiểm nguy và cả tủi cực, oan trỏi, đớn đau

Hiện thực cuộc sống là bức tranh đa màu sắc, mỗi một mảng nhỏ, một mảnh vụn của nú cú thể tạo nờn những kiệt tỏc văn học Và đề tài là một trong những phương diện khỏch quan của nội dung tỏc phẩm văn học Đề tài là

“khỏi niệm chỉ loại cỏc hiện tượng đời sống được miờu tả, phản ỏnh trực tiếp trong cỏc sỏng tỏc văn học Đề tài là phương diện khỏch quan của nội dung tỏc phẩm” [46, tr.110] Trong sự nghiệp sỏng tỏc văn học, Ma Văn Khỏng đó

rất thành công ở mảng đề tài miền núi, đề tài thành thị Chưa dừng lại ở đó

Ma Văn Kháng tiếp tục thử sức với đề tài an ninh xã hội, một đề tài xuất hiện

ở Việt Nam khá muộn - những năm 30 của thế kỉ XX, một đề tài đối với người đọc chỉ mang tính chất giải trí, thời sự, chỉ gây chí tò mò và hầu như không có chất văn học trong đó Trong hội thảo văn học đề tài “Vì an ninh quốc gia và tình yêu cuộc sống” lần II (1996) do Bộ công an và Hội nhà văn

tổ chức tại Hà Nội Đề tài đã được nhìn nhận, đánh giá một cách nghiêm túc, gợi mở sức vô tận của loại đề tài này Rất nhiều ý kiến xác đáng của các tác giả như Phạm Văn Dần, Xuân Thiều, Hồ Phương, Đinh Xuân Dũng, Ma Văn Kháng , đều khẳng định đề tài này là một mảng “đề tài lớn mà có thể xem như một vùng rừng nguyên sinh” [3, tr.15], “đề tài văn học này là vô tận, các nhà văn có thể khai thác không bao giờ hết”[3, tr.13], “tác phẩm văn học ở đề tài này có khả năng mang lại cho độc giả niềm vui thích bất tận đối với cái xa

lạ, cái chưa biết, cái mới mẻ, cái ly kì”[3, tr.33]

Đề tài an ninh -Văn chương chống lại cái ác Văn học từ khi ra đời, thì

lập quyết liệt với cái thiện, nhưng lại là một mặt của đời sống, nằm trong kết cấu của cuộc sống Là một phần trong bản tính của mỗi con người “trong con người luôn có phượng hoàng và rắn rết” Trong cuộc sống hiện đại cái ác, cái xấu ngày càng phổ biến: “đã quá quen nhàm, chẳng có gì lạ lùng, là khác thường cả”[29, tr.15] Thậm chí, bất cứ ai cũng có trong ký ức mình đồng thời

có thể kể lại cho người khác nghe dăm ba câu chuyện hình sự khủng khiếp về

sự hoành hành của cái ác Để chống lại cái ác, cái xấu thì phải cực đẹp, cực kì thông minh và trí tuệ Trên địa hạt ngành an ninh, những chiến sĩ công an

luôn phải đối mặt với cái ác, giữa sự sống và cái chết Đó là một công việc lớn lao và vô cùng cao cả của họ Đấu tranh chống lại cái ác không phải là để

chết Mục tiêu quan trọng là bảo toàn sự sống, sự sèng ngay ở con người làm

việc này nhưng họ sẵn sàng hy sinh cho sự nghiệp Chúng ta ở đời không phải

chỉ để ra nụ ra hoa mà cũn để mang thương tớch (Chế Lan Viờn) Ma Văn

Khỏng chọn cõu thơ của nhà thơ Chế Lan Viờn khụng chỉ thể hiện được tầm vúc của tư tưởng, mà cũn diễn đạt đỳng với số phận cỏc chiến sĩ ở mặt trận núng bỏng này Nú mang tớnh tất yếu với cỏc nhõn cỏch cao thượng khi gặp phải những hoàn cảnh bi đỏt

Cụng việc điều tra, khỏm phỏ cỏi ỏc, khuất phục và chiến thắng cỏi ỏc, cỏi xấu, thoạt đầu nghe thỡ cú vẻ đơn giản nhưng kỡ thực khụng phải là giản đơn, hoặc nú đõu cú phải chỉ là cõu chuyện đuổi bắt với tam thập lục kế mưu mẹo cựng cỏc pha đấu vừ, ra dao, nổ sỳng Đõy là cuộc đối nghịch giữa hai mặt tồn tại của cuộc sống Là sự đối lập giữa cỏi thiện và cỏi ỏc; giữa sự phỏt triển nẩy nở tốt tươi và sự phỏ hoại hoang tàn hộo ỳa Giữa tỡnh yờu nhõn tớnh

và thói ăn thịt người man rợ thời tiền sử còn sót lại Giữa sự sống và cỏi chết.Vậy thỡ văn chương ở đõy phải là cõu chuyện chữ nghĩa ngụn từ đặt trờn

cơ sở một tư duy văn học căn bản: lấy chính đời sống để miêu tả, để giải thớch đời sống Và như vậy, cõu chuyện hỡnh sự đõu cú phải chỉ là chuyện riờng của một chuyờn ngành, một lĩnh vực riờng rẽ, tuy là cú đặc thự Nú chớnh là cõu chuyện cuộc đời của con người được phản ỏnh vào văn chương trở thành một lỏt cắt đặc biệt, rất đặc biệt và độc đỏo của đời sống hiện thực Như vậy đề tài hỡnh sự, khai thỏc yếu tố vụ ỏn chỉ là cỏi cớ để nhà văn bộc lộ tư tưởng gắn với một mỹ cảm độc đỏo

Trong nửa cuộc đời cầm bỳt, bờn cạnh đề tài miền nỳi và thành thị đó đem đến một bộ mặt mới cho văn chương sau đổi mới thỡ đề tài về cuộc

đấu tranh chống lại cỏi ỏc - cỏc thế lực phản động, cỏc loại tội phạm, để bảo

vệ cuộc sống bỡnh yờn của nhõn dõn là một mảng hiện thực được Ma Văn Khỏng nghiền ngẫm, quan tõm tỏi hiện từ những ngày đầu khởi nghiệp, ghi

dấu những thành tựu trong sỏng tạo nghệ thuật của tỏc giả Tỏc phẩm Đồng

bạc trắng hoa xũe và Vựng biờn ải, ra đời từ cuối những năm 70 đầu 80 thế kỷ

trước, hai tiểu thuyết đầu tay của ụng đó sớm đề cập đến cụng cuộc tiễu phỉ

trừ gian nhọc nhằn mà vinh quang của các lực lượng quân đội vũ trang, lực

lượng công an thuộc chính quyền cách mạng non trẻ nơi biên giới phía Bắc

Rồi tiếp đến là gần 50 truyện ngắn được viết từ sau 1975 đến nay mà nổi bật là

tập truyện Vệ sĩ của quan châu (1988), truyện ngắn San cha chải (1997) khắc

họa sinh động hình tượng người chiến sĩ trên mặt trận an ninh với những phẩm

chất cao đẹp, anh hùng, bảo vệ và giữ gìn cuộc sống bình yên cho nhân dân

Tiếp tục mạch viết trên, Ma Văn Kháng với bút lực vẫn dồi dào, mạnh

mẽ và bút pháp ngày càng điêu luyện, kết hợp với ý tưởng đã được ấp ủ, nung nấu từ lâu, với khát vọng đem đến một loại hình văn chương mới về thể loại văn học trinh thám - hình sự, khác hẳn Thế Lữ, Phạm Cao Củng trên văn đàn trước 1945 và một số cây bút sau này như: Văn Phan, Ngôn Vĩnh, Tôn Ái Nhân, Như Phong, Hồng Thái, Phan Quế… cũng như đã xem và muốn khác một số tác giả truyện trinh thám thế giới: Cônan Đôilơ (Sir Arthur Conan Doyle -1859-1930, Anh), Ximơnông (Georges Simemon -1903-1989, Bỉ) Trong quá trình sáng tác của mình, Ma Văn Kháng sẵn có lợi thế về chất liệu được chắt chiu và ấp ủ từ nhiều lần đi thực tế sáng tác với các nhà văn công

an, được gợi mở từ cốt truyện với các tình tiết đan cài chặt chẽ, có mở đầu, có diễn biến, có thắt nút, có cao trào, có giải toả Đó là sự vận động rất logíc của cái tam giác: hung thủ - nạn nhân- nhà điều tra, rất hấp dẫn và luôn gợi chí tò

mò của độc giả Và như chính lời tự bạch của tác giả: “Tôi đã viết Bóng đêm

và Bến bờ như thế nào”: “Thực sự thì phác thảo về chúng đã được hoàn thành

từ mươi năm trước và tôi đã định cho chúng vào quên lãng, coi chúng chỉ là

kỉ niệm của một thời bồng bột và say mê trong ảo tưởng hoặc là dấu tích ghi nhớ của hơn hai mươi năm đi vào thực tế của ngành công an; vì tuổi đã cao, tình trạng sức khoẻ ngày càng giảm sút; vì cảm thấy chúng chưa thoát khỏi con đường mòn của các tiểu thuyết hình sự quen thuộc, thường bị coi là cận văn chương, á văn học, kể cả những cuốn hay nhất của các tác giả Việt Nam,

kể cả của những là Conan Doyle, Agatha Christi Tuy nhiên, vào đầu năm

2011, trong những giây phút rỗi rãi tình cờ, mở computer ra đọc chơi, bỗng

thấy những cái phác thảo này có cái gì đó đang manh nha hình thành và có thể tạo nên cho chúng một giá trị mới mẻ khác thường nếu gia thêm cho chúng những yếu tố của cuộc sống và văn chương hiện đại Và thế là bắt tay vào sửa chữa và không ngờ càng sửa càng thấy hào hứng Một nguồn sáng từ đâu bỗng dọi tới lunh linh cả trăm trang chữ Tôi đã gia thêm vào chất liệu câu chuyện những yếu tố hiện đại của văn chương Chẳng hạn: cái mặc cảm cô đơn, những ám ảnh của tàng thức, sức nặng của tầm vóc văn hoá, vị trí của tâm linh và cơ duyên cùng khát vọng của libido, chất sex Và tôi có cảm tưởng câu chuyện thế là bỗng nhiên thoát ra khỏi cái lốt tầm tầm của một tiểu thuyết hình sự mang tính giải trí mua vui trong chốc lát; nó hiện ra trong tầm vóc văn chương khác lạ Một cách ngẫu nhiên, cuộc sinh nở kép thế là đã

được tổ hợp và hai đứa con sinh đôi mang tên Bóng đêm và Bến bờ cuối cùng sau mấy tháng hoài thai thế là đã chào đời”[19] Đoàn Trọng Huy gọi Bóng

đêm và Bến bờ là “bộ tiểu thuyết cặp đôi”( ) “bộ đôi tiểu thuyết tác phẩm

đỉnh cao của Ma Văn Kháng”( ) “Có thể coi bộ đôi tiểu thuyết này là tập đại thành văn xuôi, tích tụ được nhiều ưu điểm vốn có, phát huy được những

Nhà văn phải biết “khơi lên ở con người niềm trắc ẩn ý thức phản kháng

cái ác, cái khát vọng khôi phục và bảo vệ những cái tốt đẹp” (AiMaTôp) Chống

cái ác là sứ mệnh cao cả của văn học, nhưng chống cái ác ở tầm tư tưởng mới chính là sứ mệnh cao cả của nhà văn Ma Văn Kháng đã khẳng định được tầm

tư tuởng trong hai cuốn tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ Tiểu thuyết tập trung

phản ánh một cuộc chiến cam go của cái Thiện chống lại cái Ác, của Ánh sáng xua tan Bóng đêm Đồng thời nó như là tiếng chuông báo động khẩn cấp, lời cảnh tỉnh đầy tâm huyết của nhà văn về việc phải kiên trì đấu tranh bảo vệ những giá trị cao quý của xã hội và con người, của văn hóa và văn minh, của cái Tốt và cái Đẹp

Tiểu kết : Từ việc ảnh hưởng trực tiếp của nền văn học trinh thám nước

ngoài, văn học trinh thám Việt Nam trong tiến trình phát triển đã có sự kế

thừa, tiếp thu, và sáng tạo Bằng quá trình Việt hoá tiểu thuyết trinh thám Việt Nam có những tên gọi khác nhau phù hợp với sự phát triển của từng giai đoạn lịch sử xã hội, lịch sử văn học Trong quá trình vận động và phát triển của thể loại, từ sau 1986 loại hình tiểu thuyết trinh thám điều tra đã thu hút sự chú ý của giới sáng tác và phê bình Người ta đã nhận ra sự giao thoa giữa văn học đại chúng và văn học tinh tuyển và sự cần thiết của tiểu thuyết trinh thám điều tra trong đời sống văn học đương đại Với ý thức sáng tạo và quan niệm của riêng mình về tiểu thuyết trinh thám, Ma Văn Kháng đã cho ra đời hai

cuốn tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ mang ý nghĩa kép vừa là tiểu thuyết

trinh thám điều tra vừa là tiểu thuyết với những đặc trưng của loại hình, gắn với con người và cuộc sống, có sự tương tác giữa văn học thế sự và văn học trinh thám

Chương 2 NHỮNG CHỦ ĐỀ MANG MÀU SẮC TRINH THÁM TRONG HAI TIỂU THUYẾT BÓNG ĐÊM VÀ BẾN BỜ CỦA MA VĂN KHÁNG

2.1 Cuộc chiến đấu không khoan nhượng giữa cái thiện và cái ác

2.1.1 Người chiến sĩ công an trên mặt trận chống lại tội phạm, cái ác mang

vẻ đẹp kiêu hùng, bi tráng

Trong truyền thống đạo đức của dân tộc ta, cái thiện luôn được trân trọng,

đề cao Cái thiện được xem như là “mặt trời chân lý” để mỗi hành động, việc làm của con người hướng tới Ngược lại, cái ác luôn được lên án, phê phán, ghét bỏ kết tội Trong cuộc chiến giữa cái thiện và cái ác, thì cái thiện luôn chiến thắng

Đó cũng là ước mơ và cũng là sự thật ở đời Cuộc chiến đó được văn học phản ánh như một nhiệm vụ chính Ngay từ xa xưa, qua những câu chuyện cổ tích như:

Tấm cám, Thạch Sanh, ta đã nhận thấy cuộc đấu tranh thiện và ác vô cùng gian

nan và phức tạp Và trong cuộc sống hiện đại, vấn đề cái xấu, cái ác đang ngày càng gây ra bức xúc, phẫn nộ trong đời sống xã hội thì văn học càng phải đi sâu

hơn để nói về cái ác Nói như GS Phong Lê thì Mùa văn học thứ ba là mùa văn

học nói về cái ác, ra đời trong thời điểm đạo đức xã hội suy thoái ngay trong gia đình và tội ác xuất hiện ngày càng nhiều Như vậy cuộc đấu tranh thiện và

ác đã được đề cập, con người luôn phải đối mặt với nhiều thách thức nghiệt ngã và đòi hỏi phải vượt thoát và chiến thắng Với các tiểu thuyết của mình,

Ma Văn Kháng đã làm cuộc tiếp sức ngoạn mục và tỏ ra sung sức, dũng cảm nhưng cũng đầy nhọc nhằn, chông gai trên hành trình diệt trừ cái ác bằng chính cái đẹp, cái thiện Con người thiện, con người ác, xuất hiện nhiều trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng Nhưng tiểu biểu nhất có thể nói đến những

nhân vật trong hai tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ

Nếu như nhân vật của tiểu thuyết trinh thám Phương Tây luôn là nhân vật thám tử Đó là nhân vật có tài năng hơn người, với phẩm chất nổi trội, có khi được cường điệu để tăng tính li kì, độ căng của cốt truyện Phá án không

phải chỉ nhờ vào kĩ thuật điều tra, mà nhờ vào những phẩm chất thiên phú cá nhân Họ nhận công việc điều tra có thể vì tiền hoặc vì sở thích cá nhân, vì muốn đem lại một trật tự cho xã hội như anh ta mong muốn, thì tiểu thuyết trinh thám điều tra Việt Nam, do đặc trưng của xã hội, tư duy cảm tính của người Việt, công việc điều tra, phá án thuộc về ngành công an Nhân vật trung tâm là nhân vật công an Trong tiểu thuyết đề tài an ninh Việt Nam lấy cốt truyện điều tra làm nội dung tường thuật, do đó vai trò trung tâm, liên kết các

sự việc, giải đáp các ẩn số thuộc về nhân vật công an Quan niệm con người tập thể - anh hùng đã chi phối cách thể hiện hình tượng nhân vật Có thể nhận thấy nhân vật công an được đề cao không phải với tư cách cá nhân mà đó là một tập thể công an, mặc dù trong tập thể đó thường có một người nổi trội, được tập trung miêu tả hơn các nhân vật khác Người công an là một mắt xích trong thiết chế hành pháp, tiến hành điều tra vụ án vì nhiệm vụ trong tư cách

là những con người đứng về lẽ phải, bảo vệ pháp luật, bảo vệ đất nước trên hết là bảo vệ cái đẹp, cái thiện đem đến bình yên cho cuộc sống của con người Quan niệm văn học luôn phải thể hiện con người trong tính đầy đặn của số phận đã chi phối sự thể hiện hình tượng người công an trong tiểu thuyết điều tra Nói như Ma Văn Kháng: “Không phải chỉ là cốt truyện mà còn là nhân vật, không phải chỉ là hành động mà còn là con người”[47] Hay nói như nhà phê bình văn học Hà Quảng: “Hiện thực xã hội hôm nay được nhìn nhận đa phương, đa chiều, con người hôm nay được nhìn nhận là con người đa bản thể”[50] Các tác giả tiểu thuyết điều tra luôn đặt ưu tiên thể hiện con người lên hàng đầu Hơn nữa, do nhu cầu tuyên truyền, văn học phải phản ánh cuộc đấu tranh của xã hội Cuộc đấu tranh trên địa hạt chống tội

chuyện đời thông qua việc đào bới bản thể mình ở chiều sâu tâm hồn, chứ đâu phải là đi hớt lấy cái váng bọt nổi trên mặt của ngoại vật”[22] Người chiến sĩ công an được nhìn nhận dưới góc độ một con người mang vẻ đẹp lý tưởng lãng mạn nhưng cũng rất đời thường

Xuyờn suốt trong tư duy nghệ thuật của Ma Văn Khỏng, chớnh là đi từ

một mỹ cảm đặc sắc: cỏi đẹp trong thể bi hựng, con người được hoàn thiện

trong những cảnh huống bi đỏt nhất tưởng chừng khụng thể vượt qua Tỏc

phẩm Búng đờm và Bến bờ là tiểu thuyết trinh thỏm điều tra, thuộc đề tài cụng

an hỡnh sự, nhõn vật trung tõm là hỡnh tượng người chiến sĩ cụng an, xoay quanh những vụ điều tra phỏ ỏn lớn nhỏ Nhưng tỏc giả khụng đi sõu vào mụ

tả tỡnh tiết diễn biến phỏ ỏn, điều tra, những cuộc đối đầu, giao tranh trực diện trong cỏc vụ ỏn như những tiểu thuyết hỡnh sự thụng thường Trọng tõm miờu

tả của Ma Văn Khỏng chớnh là thế giới tinh thần phức tạp, bớ ẩn của con người đương thời Nhõn vật chiến sĩ cụng an được thể hiện trờn hai phương diện: Vừa là một con người trong bản thể vừa là kẻ đại diện cho cụng lý đối mặt với búng đờm tàn ỏc Họ là những con người mang phẩm chất anh hựng, giàu lý tưởng và lóng mạn, cú học vấn cao, nhưng họ cũng là những con người rất nhạy cảm, mang ẩn ức libido và mặc cảm cụ đơn Đối với bọn tội phạm ngũi bỳt Ma Văn Khỏng đi sõu tỡm hiểu những căn nguyờn sõu xa, động

cơ phạm tội và diễn biến tõm lý khi gõy ỏn, khi đối mặt với sự trừng trị của phỏp luật “Mỗi tỏc phẩm phải là mỗi phỏt minh về hỡnh thức và khỏm phỏ về nội dung” (Lờonit Lờonop) Đõy chớnh là điểm mới về hỡnh thức và nội dung của thể loại

Trong tiểu thuyết Búng đờm và Bến bờ, Ma Văn Khỏng đó tỏi dựng

nhiều vụ ỏn với cỏi chết xuất hiện như một bớ ẩn tội ỏc Điển hỡnh vụ ỏn hỡnh

sự kinh hoàng, man rợ: một xỏc chết bị cắt mất đầu, bị xoỏ nhoà về nhõn

dạng, dấu vết về nhận dạng chỉ là mỏi túc cắt ngắn của người đàn ụng (Búng

đờm), vụ ỏn nhà hàng Đại Dương, vụ đuổi bắt tờn Phỉ, thằng Nghiệm buụn

bỏn thuốc phiện (Bến bờ) Bắt tay vào khám phá những vụ án mạng man rợ

này là những chiến sĩ an ninh Đú là ụng Tầm, Quận trưởng công an cùng

Trừng và Nhâm, hai thiếu úy trẻ (Búng đờm), là Điền (Bến bờ) Họ nhận nhiệm

vụ với tinh thần tự nguyện, như một vinh dự được gỏnh vỏc hơn là một trỏch

nhiệm được giao phú Trong cuộc chiến chống lại cỏi ỏc, cỏi xấu, họ hiện ra với những vẻ đẹp thể chất và tõm hồn, vừa can trường, vừa quả cảm, vừa lóng mạn,

mờ đắm, vừa mang tớch cỏch đặc trưng của nghề nghiệp lại vừa là những con người của đời thường

ễng Tầm là trưởng cụng an Quận, xuất thõn trong gia đỡnh cú căn cốt

chỉnh tề, cú tầm văn hoỏ cao Cuộc đời ụng là cuốn biờn niờn sử của cụng việc Chiến cụng nối tiếp chiến cụng Ông Tầm - người anh cả của đơn vị, vững vàng, uyên bác, sâu sắc, dạn dầy kinh nghiệm nghề nghiệp, trường đời, tấm lòng và tầm nhìn rộng lớn Ông là nhân vật nền móng của tiểu thuyết,

đồng thời cũng là người phát ngôn cho tư tưởng: “Chúng ta sống ở đời không

chỉ để ra nụ ra hoa mà còn để mang thương tích” Trong xó hội tốt đẹp mà

chỳng ta đang xõy dựng và bảo vệ, vẫn cũn đõy đú khụng ớt những mảng tối, những búng đờm hắc ỏm - hỡnh ảnh tượng trưng chỉ nơi ẩn nấp cuối cựng, sào huyệt của “bọn tội phạm rỏc rưởi”, “ bọn dó nhõn, nghiệt sỳc”, “ thỳ đội lốt người” như tỏc giả đó mệnh danh Chỳng là những thế lực cặn bó, nguy hiểm

đe dọa cuộc sống bỡnh yờn đời thường tươi sỏng của dõn chỳng, gõy bao thiệt hại tổn thất cho xó hội và con người, về tớnh mạng, của cải, về những giỏ trị đạo đức, nhõn phẩm Diệt trừ loại tội phạm nảy sinh từ bọn phi nhõn này là sứ mệnh cao cả, trọng đại đặt lờn vai cỏc chiến sĩ ngành cụng an, đũi hỏi ở họ sự dũng cảm, sỏng suốt, sẵn sàng hi sinh quờn mỡnh vỡ nghĩa lớn Cuộc đấu trớ, đấu lực, đọ tài giữa chiến sĩ ta và cỏc thế lực đen tối, phi nhõn, khụng phải lỳc nào thuận lợi cũng thuộc về phớa ta và thắng lợi giành được là chúng vỏnh, dễ dàng Khụng dễ dàng bởi sự liều lĩnh cựng đường, tỏo tợn bất cẩn, hằn thự gian trỏ, chống trả quyết liệt của bọn tội phạm, nhiều khi cỏi giỏ phải trả là vụ giỏ Thương tớch, hi sinh là khụng thể trỏnh được, nhưng trận chiến đấu với cỏc thế lực hắc ỏm khụng vỡ thế mà dừng lại, nú vẫn luụn tiếp diễn, khụng

ngưng nghỉ Búng đờm, cỏi Ác khụng thể để lọt lưới sự trừng trị của phỏp luật,

của cỏi Thiện