Tổ chức hoạt động ngoại khóa có nội dung ứng dụng kỹ thuật về cảm ứng điện tử vật lý 11 theo hướng phát huy tính tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh

KIỀU THANH BẮC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA CÓ NỘI DUNG ỨNG DỤNG KĨ THUẬT VỀ CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ VẬT LÍ 11 THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC VÀ NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH LUẬN VĂN

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

………… o0o…………

KIỀU THANH BẮC

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA

CÓ NỘI DUNG ỨNG DỤNG KĨ THUẬT VỀ CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ VẬT LÍ

11 THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC VÀ NĂNG LỰC SÁNG

TẠO CỦA HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu của đề tài là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả

Kiều Thanh Bắc

Tôi cũng xin gởi lời cảm ơn đến các Thầy, Cô trong Khoa vật lí và các Thầy,

Cô trong Khoa SĐH trường Đại học sư phạm Thái Nguyên đã tạo điều kiện tốt cho tôi học tập và nghiên cứu để hoàn thiện luận văn này

Cuối cùng tôi xin gởi lời cảm ơn đến BGH, các Thầy Cô, các em học sinh ở trường THPT Lương Phú, các Thầy Cô và các em học sinh trường THPT Phú Bình, THPT Điềm Thụy đã tạo điều kiện cũng như góp ý cho tôi rất nhiều trong quá trình tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm

Tác giả

Kiều Thanh Bắc

MỤC LỤC Trang phụ bìa

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vii

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU viii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ ĐỒ THỊ iv

DANH MỤC CÁC HÌNH x

MỞ ĐẦU 1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: 1

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 2

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC 3

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 3

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4

7 ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI 4

8 CẤU TRÚC LUẬN VĂN 4

1.1 Hoạt động ngoại khóa trong hệ thống dạy học ở nhà trường phổ thông 6

1.1.1 Hoạt động ngoại khóa trong nhà trường phổ thông 6

1.1.2 Vai trò của hoạt động ngoại khóa trong nhà trường phổ thông 6

1.2 Hoạt động ngoại khóa vật lí ở trường THPT 6

1.2.1 Khái niệm hoạt động ngoại khóa 6

1.2.2 Đặc điểm của hoạt động ngoại khóa 7

1.2.3 Mục tiêu giáo dục của hoạt động ngoại khóa môn vật lí 8

1.2.3.1 Đối với học sinh 8

1.2.3.2 Đối với giáo viên: 9

1.2.4 Vai trò của hoạt động ngoại khóa môn vật lí 9

1.2.4.1 Vai trò của hoạt động ngoại khóa trong việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh 9

1.2.4.2 Vai trò của hoạt động ngoại khóa vật lí đối với việc nâng cao hứng thú học tập môn vật lí 11

1.2.4.3 Vai trò của hoạt động ngoại khóa vật lí với việc củng cố và mở rộng kiến thức 11

1.2.5 Các hình thức thường dùng trong việc tổ chức hoạt động ngoại khóa môn vật lí 12

1.2.5.1 Hội thi vui vật lí 12

1.2.5.4 Câu lạc bộ vật lí 22

1.2.6 Các bước tiến hành tổ chức một hoạt động ngoại khóa môn vật lí.24 1.2.7 Vai trò, nhiệm vụ và yêu cầu đối với giáo viên trong tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lí 26

1.2.7.1.Vai trò và nhiệm vụ trong việc tổ chức hoạt động ngoại khóa 26

1.2.7.2 Yêu cầu 26

1.3 Tính tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập 27

1.3.1 Tính tích cực trong học tập của học sinh 27

1.3.2 Năng lực sáng tạo trong học tập của học sinh 28

1.4 Phát huy tính tích cực, năng lực sáng tạo của HS trong HĐNK về các ứng dụng kĩ thuật 29

Chương 2: Tổ chức hoạt động ngoại khóa có nội dung ứng dụng kĩ thuật về “Cảm ứng điện từ” cho học sinh lớp 11 THPT 31

2.1 Mục tiêu dạy học mà học sinh cần đạt được khi học về “Cảm ứng điện từ” ở lớp 11 THPT 31

2.1.1 Mục tiêu về kiến thức 31

2.1.2 Mục tiêu về kĩ năng 31

2.1.3 Mục tiêu phát triển tư duy 31

2.2 Tìm hiểu tình hình dạy và học về “Cảm ứng điện từ” ở lớp 11 32

2.2.1 Mục đích điều tra 32

2.2.2 Phương pháp điều tra 32

2.2.3 Đối tượng điều tra 32

2.2.4 Kết quả điều tra 32

2.2.4.1 Kết quả điều tra bằng phiếu điều tra: 32

2.2.4.2 Kết quả điều tra bằng phương pháp phỏng vấn: 33

2.2.5 Nguyên nhân của những suy nghĩ sai lầm của học sinh, sự thiếu tích cực, sáng tạo của HS và một số giải pháp khắc phục 35

2.2.5.1 Nguyên nhân 35

2.2.5.2 Biện pháp khắc phục 35

2.3 Xây dựng nội dung, quy trình hoạt động ngoại khóa về “Cảm ứng điện từ” ở lớp 11 THPT 36

2.3.1 Mục tiêu sư phạm chung khi xây dựng quy trình tổ chức hoạt động ngoại khóa 36

2.3.2 Nội dung hoạt động ngoại khóa về ứng dụng kĩ thuật của kiến thức “Cảm ứng điện từ” 36

2.3.2.1 Thiết kế và biểu diễn mô hình về ứng dụng kĩ thuật 36

2.3.2.2 Thiết kế phần thi kiến thức dưới hình thức gameshow “Rung chuông vàng” 37

2.3.3 Hình thức, qui trình và phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa 43

2.3.3.1 Hình thức, quy trình tổ chức hoạt động ngoại khóa 43

2.3.3.2 Phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa 44

2.3.4 Dự kiến những khó khăn mà học sinh gặp phải trong khi thực hiện nhiệm vụ và phương pháp hướng dẫn học sinh 45

Kết luận chương 2 47

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 48

3.1 Mục đích thực nghiệm 48

3.2 Đối tượng thực nghiệm 48

3.3 Thời điểm thực nghiệm 48

3.4 Những thuận lợi và khó khăn trong quá trình thực nghiệm sư phạm và cách khắc phục 48

3.4.1 Những thuận lợi và khó khăn trong quá trình thực nghiệm sư phạm 48

3.4.1.1 Thuận lợi 48

3.4.1.2 Khó khăn 49

3.4.2 Cách khắc phục 49

3.5 Phân tích diễn biến của các hoạt động ngoại khóa trong quá trình thực nghiệm sư phạm 50

3.5.1 Sơ bộ đánh giá tính khả thi của quy trình đã lập 68

3.5.2 Sơ bộ đánh giá hiệu quả của hoạt động ngoại khóa phát huy tính tích cực, năng lực sáng tạo của học sinh 71

3.5 Kết quả thực nghiệm sư phạm 72

Kết luận chương 3 76

KẾT LUẬN CHUNG CỦA LUẬN VĂN 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Kết quả điều tra 33

Bảng 2.2: Ma trận câu hỏi trắc nghiệm 1 37

Bảng 2.3: Ma trận câu hỏi trắc nghiệm 2 38

Bảng 3.1 Chất lƣợng HS của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 72

Bảng 3.2 Chất lƣợng HS của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng 72

Bảng 3.3 Xếp loại kiểm tra 73

Bảng 3.4: Phân phối tần suất kết quả kiểm tra 73

DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ ĐỒ THỊ

Đồ thị 3.1: Đồ thị đường phân bố tần suất 74 Biểu đồ 3.1: Biểu đồ xếp loại kiểm tra 74

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1: Hình ảnh bếp từ 51

Hình 3.2: Nguyên lí hoạt động của bếp từ 52

Hình 3.3:Các bộ phận chính của bếp từ 53

Hình 3.4: Hình ảnh một động cơ điện 55

Hình 3.5: Mô hình bếp từ 60

Hình 3.6: Mô hình động cơ điện 61

Hình 3.7: Mô hình máy phát điện 62

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Việt Nam đang bước trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Viễn cảnh sôi động, tươi đẹp nhưng cũng nhiều thách thức, đòi hỏi ngành Giáo dục – Đào tạo phải có những đổi mới căn bản, mạnh mẽ, đồng bộ về mọi mặt Trong đó, đặc biệt chú trọng đến đổi mới phương pháp dạy học và phương

tiện dạy học Theo nghị quyết TW 2 khóa VIII đã chỉ rõ “Đổi mới mạnh mẽ

phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và

thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh…”

Định hướng trên đây đã được pháp chế trong luật giáo dục điều 28.2

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,

sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác đ ộng đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh…” (Luật giáo d ục năm 2005).[6]

Vấn đề đặt ra đối với các trường học là cần không ngừng đổi mới về nội dung và phương pháp dạy học (PPDH) Giáo dục phải gắn chặt với yêu cầu phát triển của đất nước, phù hợp với xu thế thời đại Song nền giáo dục nước ta trong giai đoạn vừa qua chưa đáp ứng được điều đó Trong kiểm điểm việc thực hiện nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII đã chỉ rõ những yếu kém và nguyên nhân:

“Hoạt động học tập trong các nhà trường ở mọi cấp học chủ yếu vẫn là hướng

vào mục đích khoa cử, chưa quan tâm làm cho người dạy, người học, người quản lý coi trọng thực hiện mục đích học tập đúng đắn Phương pháp giáo dục nặng về áp đặt thường khuyến khích tiếp thu một cách máy móc, chưa khuyến

khích sự năng động, sáng tạo của người học ”

Đã có nhiều phương pháp dạy học tích cực được nghiên cứu và áp dụng thành công ở nhiều nước trên thế giới, ở Việt Nam cũng đang từng bước triển khai áp dụng

Hoạt động ngoại khóa là hoạt động được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa trên lớp và là một trong những mảng giáo dục quan trọng ở nhà trường phổ thông Hoạt động này có ý nghĩa bổ trợ cho các hoạt động giáo dục chính khóa được tổ chức trên lớp, góp phần giúp học sinh phát triển và hoàn thiện nhân cách, củng cố và mở rộng kiến thức đã được học, rèn luyện kĩ năng sống, bồi dưỡng năng khiếu và tư duy sáng tạo của học sinh

Trong các môn học của chương trình trung học phổ thông, vật lí là một trong những môn học có rất nhiều ứng dụng trong thực tế cuộc sống gần gũi với học sinh Các kiến thức ở chương “ cảm ứng điện từ” có những ứng dụng hết sức quan trọng trong cuộc sống như: Ứng dụng chế tạo máy phát điện, động

cơ điện, bếp từ, và có rất nhiều vấn đề khác nữa mà giáo viên không thể tổ chức cho học sinh lĩnh hội được hết trong các giờ học chính khóa vì thời gian

và điều kiện không cho phép

Trên cơ sở đã phân tích ở trên, tôi quyết định chọn nội dung “ Tổ chức hoạt động ngoại khóa có nội dung ứng dụng kĩ thuật về cảm ứng điện từ vật lí 11 theo hướng phát huy tính tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh” là đề tài nghiên cứu với mong muốn góp phần nâng cao hiệu quả dạy học

môn vật lí nói riêng và hiệu quả giáo dục nói chung

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu nội dung và quy trình tổ chức hoạt động ngoại khóa về ứng dụng kỹ thuật của các kiến thức về “Cảm ứng điện từ” cho học sinh lớp 11 nhằm phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh, đồng thời góp phần củng cố, đào sâu, mở rộng các kiến thức đã học trong nội khóa

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Quá trình nhận thức của học sinh (tính tích cực, năng lực sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức trong đời sống) trong HĐNK về ứng dụng kĩ thuật ở chương “cảm ứng điện từ” vật lí 11, THPT

-Phạm vi nghiên cứu:

Quá trình tổ chức hoạt động ngoại khóa ở chương “Cảm ứng điện từ”, vật lí

11 (cơ bản), đối với học sinh tại trường THPH Lương Phú

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu tổ chức hoạt động ngoại khóa về ứng dụng kĩ thuật của các kiến thức về cảm ứng điện từ theo hướng tăng cường cho học sinh giải thích ứng dụng trong kĩ thuật và chế tạo mô hình thì sẽ tạo được sự hứng thú của học sinh trong học tập, giúp phát huy tính tích cực, phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh đồng thời giúp học sinh củng cố, đào sâu mở rộng kiến thức về cảm ứng điện từ

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Để đạt được mục đích nghiên cứu ở trên, chúng tôi đề ra các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của hoạt động ngoại khóa, đặc biệt là lí luận về hoạt động ngoại khóa vật lí

- Nghiên cứu lí luận về tính tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh trong hoạt động ngoại khoá

- Nghiên cứu nội dung kiến thức chương “Cảm ứng từ”- Sách giáo khoa vật lí lớp 11 ban cơ bản

- Tìm hiểu thực tế dạy và học môn vật lí đặc biệt là chương “cảm ứng từ” Vật lí lớp 11 ban cơ bản và thực tiễn hoạt động ngoại khoá về vật lí về các ứng dụng kĩ thuật của các kiến thức trong chương “Cảm ứng điện từ”

- Xây dựng nội dung, qui trình, hình thức hoạt động ngoại khóa

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo nội dung quy trình, hình thức hoạt động đã soạn thảo Phân tích kết quả thực nghiệm thu được để đánh giá tính tích cực, chủ động, tính sáng tạo và hợp tác của học sinh trong học tập và hiệu quả của nội dung, qui trình, hình thức hoạt động đã soạn thảo

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện các nhiệm vụ trên, chúng tôi dử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu lí luận:

Nghiên cứu

- Lí luận về tổ chức hoạt động nhận thức tích cực và sáng tạo của HS, về

tổ chức HĐNK, về dạy học ứng dụng kĩ thuật của vật lí

- Chương trình, nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu tham khảo để xác định mức độ nội dung kiến thức Vật lí ở chương “Cảm ứng từ” mà học sinh cần tiếp thu được

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Tìm hiểu việc dạy (thông qua phỏng vấn, trao đổi với giáo viên) và việc học (thông qua trao đổi với học sinh, phiếu điều tra cơ bản) nhằm sơ bộ đánh giá tình hình dạy học chương “Cảm ứng từ” Vật lí lớp 11 ban cơ bản

- Phương pháp thực nghiệm: Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo kế hoạch Phân tích kết quả thu được trong quá trình thực nghiệm sư phạm, đối chiếu với mục đích nghiên cứu và rút ra kết luận của đề tài

7 ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

-Xây dựng nội dung và quy trình dạy học ngoại khóa (nội dung phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học) về các ứng dụng kĩ thuật thuộc chương “Cảm ứng điện từ” vật lí 11 cơ bản

-Bổ sung làm phong phú thêm tài liệu tham khảo cho cá giáo viên THPH, sinh viên các trường ĐHSP và CĐSP Góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn vật lí THPT

8 CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn có ba chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn việc hoạt động ngoại khóa vật lí ở trường THPT

Chương 2: Tổ chức hoạt động ngoại khóa về các ứng dụng kĩ thuật của kiến thức chương “Cảm ứng điện từ” vật lí 11 cơ bản

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

Cơ sở lí luận và thực tiễn về hoạt động ngoại khóa vật lí ở trường THPT 1.1 Hoạt động ngoại khóa trong hệ thống dạy học ở nhà trường phổ thông

1.1.1 Hoạt động ngoại khóa trong nhà trường phổ thông

Hoạt động ngoại khóa là những hoạt động được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa, có tổ chức, có kế hoạch Hoạt động trên nguyên tắc tự nguyện, dưới sự hướng dẫn của giáo viên với số lượng học sinh không hạn chế Hoạt động ngoại khóa nhằm mục tiêu:

- Nâng cao hiểu biết của học sinh trong các lĩnh vực văn hóa xã hội và khoa học tự nhiên

- Củng cố và hoàn thiện hơn các kỹ năng cơ bản, phát triển các năng lực chủ yếu như: Năng lực giao tiếp ứng xử, năng lực thích ứng, năng lực tổ chức quản

lí, năng lực hợp tác và cạnh tranh lành mạnh

-Bồi dưỡng nhân sinh quan, thế giới quan khoa học để học sinh có nhận thức đúng đắn trước các vấn đề của cuộc sống, biết cảm thụ và đánh giá cái đẹp

1.1.2 Vai trò của hoạt động ngoại khóa trong nhà trường phổ thông

Hoạt động ngoại khóa là một trong các hình thức tổ chức đào tạo trong nhà trường hiện nay Nó đóng vai trò quan trọng trong quá trình đào tạo và giáo dục học sinh, nó là sự tiếp nối hoạt động dạy trên lớp, là con đường gắn lí thuyết với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức và hành động Đồng thời hoạt động ngoại khóa còn là điều kiện thuận lợi để học sinh phát huy vai trò chủ thể của mình trong hoạt động, nâng cao tính tích cực của hoạt động, qua đó

rèn luyện những nét nhân cách của con người phát triển toàn diện

1.2 Hoạt động ngoại khóa vật lí ở trường THPT

1.2.1 Khái niệm hoạt động ngoại khóa

Hoạt động ngoại khóa là hoạt động được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa trên lớp và là một trong những mảng giáo dục quan trọng ở nhà trường phổ thông Hoạt động này có ý nghĩa bổ trợ cho các hoạt động giáo dục chính khóa

được tổ chức trên lớp, góp phần giúp học sinh phát triển và hoàn thiện nhân cách, củng cố và mở rộng kiền thức đã được học, rèn luyện kĩ năng sống, bồi dưỡng năng khiếu và tư duy sáng tạo cho học sinh.[3]

1.2.2 Đặc điểm của hoạt động ngoại khóa

- Hoạt động ngoại khóa được thực hiện ngoài giờ học chính khóa trên lớp, thường không mang tính bắt buộc mà tùy thuộc vào hứng thú, sở thích, nguyện vọng của mỗi học sinh và khả năng tổ chức của giáo viên cùng với điều kiện của nhà trường

- Hoạt động ngoại khóa có thể được tổ chức dưới nhiều dạng như: dạng tập thể lớp, dạng nhóm năng khiếu, dạng học tập, dạng vui chơi, dạng thường kì, dạng đột xuất nhân những dịp kỉ niệm ngày lễ…

- Hoạt động ngoại khóa có thể tổ chức dưới nhiều hình thức như: Tổ chức hội thi tìm hiểu kiến thức, câu lạc bộ khoa học, tham quan học tập, hội vui, dạ hội khoa học, dạ hội nghệ thuật…

- Hoạt động ngoại khóa có nội dung rất đa dạng bao gồm cả về mặt kiến thức văn hóa, thể dục thể thao, văn nghệ , khoa học công nghệ…

- Hoạt động ngoại khóa do giáo viên bộ môn, giáo viên chủ nhiệm, Đoàn thanh niên hay cả nhà trường cùng tổ chức, tùy thuộc vào mục đích, quy mô của từng hoạt động Học sinh tham gia có thể là một nhóm, một lớp, một khối hoặc toàn

bộ học sinh của nhà trường

- Hoạt động ngoại khóa có kế hoạch cụ thể về hình thức tổ chức, phương pháp,

và nội dung

- Kết quả của hoạt động ngoại khóa không được đánh giá bằng điểm như kết quả học tập nội khóa mà thông qua sản phẩm học sinh làm được, thông qua sự tích cực, hứng thú, sáng tạo của học sinh trong quá trình tham gia Sự đánh giá này phải được công khai, kịp thời khích lệ, động viên học sinh

1.2.3 Mục tiêu giáo dục của hoạt động ngoại khóa môn vật lí

Hoạt động ngoại khóa vật lí là một trong những hình thức tổ chức dạy học vật lí trong nhà trường phổ thông hiện nay Do đó mục tiêu của hoạt động ngoại khóa môn vật lí là cùng các hình thức tổ chức dạy học vật lí khác hoàn thành mục tiêu dạy học vật lí đã được Bộ giáo dục xác định, từ đó góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện học sinh

Tuy nhiên do đặc thù của hoạt động ngoại khóa nói chung, hoạt động ngoại khóa bộ môn vật lí có những mục tiêu cụ thể như sau:

1.2.3.1 Đối với học sinh

a Về kiến thức

- Củng cố những kiến thức đã được học trong giờ học chính khóa cho học sinh, giúp học sinh khắc sâu kiến thức và nắm giữ kiến thức tốt hơn

- Mở rộng về những ứng dụng của kiến thức được học trong lĩnh vực khoa học

kĩ thuật và thực tiễn cuộc sống

- Cung cấp cho học sinh những kiến thức về lịch sử vật lí: Tiến trình hình thành

và phát triển của các kiến thức vật lí, lịch sử các phát minh, cuộc đời và sự nghiệp của các nhà bác học vật lí…

- Bồi dưỡng những phương pháp đặc thù của nhận thức vật lí, đặc biệt là phương pháp thực nghiệm

- Rèn cho học sinh có tính kiên trì, tỉ mỉ, tinh thần trách nhiệm cao trong công việc

1.2.3.2 Đối với giáo viên:

- Nâng cao và mở rộng những hiểu biết về kiến thức chuyên môn

- Rèn luyện, bồi dưỡng những kĩ năng trong tổ chức các hoạt động ngoại khóa như: kĩ năng tập hợp học sinh, kĩ năng giao tiếp, quan hệ với các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường, kĩ năng lập kế hoạch và thực hiện kế hoạch, kĩ năng đánh giá học sinh thông qua hoạt động ngoại khóa…

- Có thái độ tinh thần trách nhiệm cao, nhiệt tình trong công việc, thương yêu, gần gũi, thân thiện với học sinh, tăng cường sự hiểu biết giữa thầy và trò

1.2.4 Vai trò của hoạt động ngoại khóa môn vật lí

1.2.4.1 Vai trò của hoạt động ngoại khóa trong việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh

Có rất nhiều kĩ năng sống được rèn luyện thông qua việc học sinh tham gia các hoạt động ngoại khóa Tuy nhiên, trong hoạt động ngoại khóa môn vật lí, một

số kĩ năng sống chủ yếu sẽ được rèn luyện cho học sinh thông qua quá trình các

em tham gia các hoạt động ngoại khóa

* Kĩ năng thể hiện sự tự tin

Thông qua các hoạt động ngoại khóa vật lí, học sinh được rèn luyện kĩ năng thể hiện sự tự tin Các em tin vào khả năng bản thân mình khi thực hiện các công việc được giao Kĩ năng thể hiện sự tự tin giúp các em học sinh giao tiếp hiệu

quả hơn, mạnh dạn bày tỏ suy nghĩ và chính kiến của mình, quyết đoán trong việc ra quyết định và giải quyết vấn đề

Hoạt động ngoại khóa nói chung và hoạt động ngoại khóa vật lí nói riêng là cơ hội tốt để rèn luyện kĩ năng hợp tác cho học sinh Bởi lẽ, thông thường các hoạt động ngoại khóa được tổ chức cho các nhóm học sinh.Tham gia vào các hoạt động sinh hoạt, học sinh sẽ rèn luyện được các đức tính:

- Biết tôn trọng mục đích, mục tiêu hoạt động của nhóm, tôn trọng những quyết định chung, những điều đã cam kết Ví dụ như: thực hiện giờ giấc sinh hoạt của nhóm, hoàn thành công việc được giao đúng thời hạn…

- Biết giao tiếp hiệu quả, tôn trọng, đoàn kết và cảm thông, chia sẻ với các thành viên khác trong nhóm

- Biết bày tỏ ý kiến, tham gia xây dựng kế hoạch hoạt động của nhóm Đồng thời biết lắng nghe, tôn trọng, xem xét các ý kiến, quan điểm của mọi người trong nhóm

- Nỗ lực phát huy năng lực, sở trường cá nhân để hoàn thành tốt nhiệm vụ đã được phân công

- Biết cùng cả nhóm đồng cam cộng khổ, vượt qua những khó khăn, vướng mắc

để hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ của nhóm

- Có trách nhiệm về những thành công hay thất bại của nhóm, về những sản phẩm do nhóm tạo ra

* Kĩ năng tìm kiếm và xử lí thông tin

Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, kĩ năng tìm kiếm và xử lí thông tin

là một kĩ năng sống quan trọng giúp con người có thể có được những thông tin cần thiết một cách đầy đủ, khách quan, chính xác, kịp thời

Hoạt động ngoại khóa vật lí là một hoạt động giúp học sinh củng cố và mở rộng kiến thức Do đó, để tham gia các hoạt động kiến thức yêu cầu đối với học sinh không những chỉ có ở sách giáo khoa mà còn ở nhiều tư liệu khác như các tạp chí, sách tham khảo, internet… Với nhiều nguồn thông tin như vậy thì học sinh cần có kĩ năng tìm kiếm, phân tích và chọn lọc những thông tin cần thiết và phù hợp cho mình

1.2.4.2 Vai trò của hoạt động ngoại khóa vật lí đối với việc nâng cao hứng thú học tập môn vật lí

Hiện nay, với chủ trương đổi mới phương pháp học tập ở mọi bậc học, cấp học, yêu cầu phương pháp học tập phải tác động đến tình cảm và đem lại hứng thú học tập cho học sinh Hoạt động ngoại khóa với những nội dung và hình thức tổ chức phong phú là điều kiện tốt để giúp nâng cao hứng thú học tập bộ môn vật

đó giúp các em củng cố lại các kiến thức đã học

Môn vật lí có rất nhiều loại kiến thức rất hay như: Kiến thức về ứng dụng vật lí trong đời sống và kĩ thuật, kiến thức về lịch sử vật lí… mà trong giờ học chính khóa giáo viên không thể có điều kiện truyền đạt được nhiều cho học sinh Tổ

chức hoạt động ngoại khóa là cơ hội tốt để giáo viên thực hiện việc này Tổ chức các hoạt động có liên quan đến những mảng kiến thức trên sẽ được sự ủng

hộ nhiệt tình của học sinh Tham gia các hoạt động ngoại khóa các em sẽ được tìm hiểu những kiến thức mở rộng so với chương trình chính khóa trên lớp học

1.2.5 Các hình thức thường dùng trong việc tổ chức hoạt động ngoại khóa môn vật lí

Hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa thì rất nhiều và đa dạng Qua tham khảo các tài liệu, các đồng nghiệp cũng như kinh nghiệm bản thân chúng tôi nhận thấy trong vật lí thường sử dụng hình thức hoạt động ngoại khóa sau:

1.2.5.1 Hội thi vui vật lí

Hội vui vật lí là một hình thức rất phổ biến trong hoạt động ngoại khóa, nó là một hình thức rất bổ ích có thể làm cho HS hiểu sâu và rộng về một vấn đề nào

đó Hội vui có thể tổ chức theo một chuyên đề, tổ chức tổng hợp thành các phần, với các môn khác; tổ chức theo lớp, khối lớp hay toàn trường.[4]

1.2.5.1.1 Nội dung của hội vui vật lí

Có rất nhiều nội dung của hội vui vật lí, sau đây là một số nội dung thường được tổ chức trong hội vui:

- Nói về tiểu sử của các nhà khoa học hay một giai đoạn phát triển của một vấn

đề nào đó liên quan đến vật lí

- Giới thiệu về những thành tựu của vật lí hiện đại

- Giới thiệu về cách giải hay đối với một bài toán vật lí khó

- Giới thiệu những vấn đề chưa có điều kiện đưa vào vật lí phổ thông: (Thiên văn học, GD môi trường…)

- Giới thiệu máy móc các thiết bị kĩ thuật của vật lí trong đời sống, lao động, an ninh quốc phòng

- Thảo luận, giải đáp những thắc mắc liên quan đến vật lí học

- Biểu diễn các thí nghiệm vật lí

- Cho HS tham gia vào một số trò chơi liên quan đến vật lí

1.2.5.1.2 Hình thức tổ chức hội vui vật lí

Hình thức tổ chức phụ thuộc vào mục đích, điều kiện tổ chức và nội dung rộng, hẹp của hội vui ta có thể chia theo hai hình thức: Hội vui chuyên đề hoặc hội vui tổng hợp

+ Hội vui chuyên đề: Cần đi sâu giới thiệu cho HS một chuyên đề nào đó, nhằm tạo cho HS hiểu sâu về mặt kiến thức, rèn luyện thêm về mặt kĩ năng và biết vận dụng của kiến thức vào trong thực tế đời sống hàng ngày Mọi hoạt động của thầy

và trò đều xoay quanh một vấn đề nào đó trực tiếp hoặc gián tiếp

+ Hội vui tổng hợp: Cần cho HS thấy mối liên hệ mật thiết của các môn học với nhau trong sự hoàn thiện nhân cách, cũng như việc ứng dụng hay vận dụng trong thực tế Hội vui này thấy được sự bao quát, sự logic của các môn học, gây được sự thiện cảm và yêu thích các bộ môn không thiên vị hay học lệch

Thời gian tổ chức hội vui có thể học xong từng phần của chương trình học hoặc vào một dịp nào đó (ngày 26/3, 30/4, 20/11…) cũng có thể tổ chức vào những ngày sự kiện của vật lí

Để hội vui đạt kết quả thì công tác chuẩn bị và lập kế hoạch chi tiết cho hội vui

là không thể thiếu

Tiến trình diễn ra hội vui có thể theo trình tự sau:

+ Khai mạc, giới thiệu nội dung hội vui: Có nhiều cách thực hiện phần này, có

thể vào đề bằng cách chiếu một đoạn phim tư liệu về chủ đề hội vui hoặc có thể đưa ra những thành tựu và những ứng dụng thực trong đời sống hàng ngày Có thể bắt đầu vào hội vui bằng một cuộc nói chuyện về lịch sử của vấn đề hay tiểu sử của nhà khoa học có liên quan Có thể đặt câu hỏi trực tiếp tới HS để tạo tình huống có vấn đề Cũng có thể ủy nhiệm cho một số HS phụ trách phần mở

đầu bằng cách đóng một vở kịch ngắn nói về chủ đề hội vui… (Nếu những hội

vui có quy mô nhỏ ta có thể rút gọn phần khai mạc)

+ Nội dung hội vui: Trong phần này thì rất đa dạng, phụ thuộc vào chủ đề hội

vui, mục tiêu, tính chất, điều kiện cơ sở vật chất và đối tượng tham gia

Sau phần mở đầu có thể mời một chuyên gia hiểu biết về nội dung của chủ đề nói về ý nghĩa, hiểu biết, cách vận dụng sử dụng và những kinh nghiệm thành công của mình Khán giả có thể đặt câu hỏi trực tiếp về những gì mình chưa hiểu về vấn đề liên quan đến chủ đề…

Sau mỗi phần có thể mời trực tiếp khán giả thành lập các đội tham gia thi với nhau, dưới đây là một số nội dung thường được tổ chức thi trong các đội của hội vui:

- Thi giải thích các hiện tượng liên quan đến chủ đề

- Thi thuyết trình giữa các đội về một chủ đề nào đó

- Thi “Hái hoa dân chủ” có nội dung về vật lí

- Thi giải câu đố vui

- Thi giải các bài toán vui

- Thi làm thí nghiệm

- Thi năng khiếu (đọc thơ, đóng kịch, biểu diễn thời trang…) có nội dung nói

về vật lí

- Thi một số trò chơi ứng dụng kiến thức vật lí…

Sau mỗi phần thi người dẫn chương trình (MC) có thể nhận xét, đánh giá và đưa ra đáp án hoặc mời ban cố vấn nhận xét, đánh giá giữa các đội

Một số điều cần chú ý phải bố trí sắp xếp các nội dung một cách khoa học, linh hoạt, sáng tạo để làm sao các em đứng ngoài xem mà vẫn có thể học hỏi

và rút kinh nghiệm được mà không ảnh hưởng đến người tham gia Giữa mỗi phần có thể xen vào những tiết mục văn nghệ hoặc có những câu đố vui đối với khán giả để gây sự chú ý

+ Tổng kết hội vui: Sau mỗi hội vui ta tổng kết lại các vấn đề, đánh giá, nhận

xét, rút kinh nghiệm và trao quà cho những thành viên chuẩn bị tốt hoặc cho cá nhân, đội thi đạt giải Thông báo chủ đề ngoại khóa tiếp theo

1.2.5.2 Hội thi vật lí

Đây là hình thức tổ chức rất phổ biến và hấp dẫn, thu hút được nhiều HS, mang lại hiệu quả cao trong GD và rèn luyện cho HS rất nhiều những kĩ năng bổ ích Hội thi là cơ hội để mỗi cá nhân hay tập thể khẳng định được khả năng, thành tích, kết quả của quá trình tu dưỡng, rèn luyện, học tập trong suốt thời gian trên ghế nhà trường cũng như ngoài xã hội.[4]

Quy mô của hội thi có thể tổ chức trong phạm vi một lớp, một khối lớp, toàn trường hoặc các trường với nhau Đối tượng tham gia hội thi là cá nhân hay là một nhóm HS Thời gian và địa điểm phụ thuộc vào mục đích, nội dung, ý nghĩa, tính chất và điều kiện tổ chức của hội thi

1.2.5.2.1 Quá trình tiến hành tổ chức một hội thi

Để tiến hành một hội thi thành công ta triển khai theo các bước sau:

Bước 1: Đưa ra chủ trương tổ chức hội thi:

- Quyết định chủ trương tổ chức hội thi

- Quyết định thành lập: Ban lãnh đạo, Ban tổ chức, Ban giám khảo

- Tên chủ đề của hội thi

Bước 2: Lập kế hoạch tổ chức hội thi:

- Những căn cứ để tổ chức

- Mục đích, yêu cầu

- Thành phần tham gia, đối tượng tham gia

- Nội dung hội thi

- Lập chương trình cho hội thi (Dự kiến thời gian, thời lượng, nội dung từng

phần, nhiệm vụ của các thành viên trong hội thi…)

- Thời gian, địa điểm hội thi

- Quy chế, thang điểm thi và khen thưởng của hội thi

- Nguồn kinh phí (Lập dự toán nguồn thu, chi)

Bước 3: Họp Ban tổ chức, Ban giám khảo triển khai kế hoạch và thực hiện nội

dung nhiệm vụ của mình

Bước 4: Tổ chức hội thi và công bố kết quả

- Khai mạc (Tuyên bố lí do, giới thiệu đại biểu…)

- Thi từng nội dung (Có người dẫn chương trình điều khiển, kết thúc mỗi phần thi Ban giám khảo cho điểm, thư kí tổng hợp điểm…)

- Kết thúc mỗi phần thi có thể xen kẽ các tiết mục văn nghệ (Có thể có thêm phần thi cho khán giả)

- Kết thúc hội thi, Ban giám khảo công bố kết quả, trao giải hoặc quà lưu niệm (Phần thưởng cho mỗi giải không cần lớn mà chủ yếu là mang ý nghĩa động viên tinh thần)

Bước 5: Tổng kết hội thi:

Đánh giá, rút kinh nghiệm, công khai tài chính…

1.2.5.2.2 Một số lưu ý khi tổ chức hội thi

- Ban tổ chức nên chọn những người có năng lực, nên là những người ban giám hiệu nhà trường vì có nhiều vấn đề liên quan đến khâu tổ chức và tìm nguồn kinh phí hoặc mời những người có kinh nghiệm tổ chức

- Ban giám khảo nên chọn những người có kiến thức tốt về chuyên môn, vô tư, khách quan Thông qua nội dung và thống nhất về đáp án

- Thư ký cần chọn những người có khả năng nhanh, chính xác trong tính toán

- Người dẫn chương trình giữ một vai trò quan trọng trong hội thi Do vậy, cần đạt được một số tiêu chuẩn sau:

+ Kiến thức vững vàng, thông minh, nhanh nhẹn trong ứng xử

+ Có thái độ vô tư, khách quan khi bình luận, đánh giá

+ Có khả năng diễn đạt trước công chúng

Yêu cầu:

Cần đọc kĩ nội dung, kịch bản; chọn lời dẫn đa dạng, phong phú; thuyết trình ngắn gọn, rõ ràng; biết động viên, khích lệ tạo cho HS bình tĩnh tự tin; trước tình huống bất ngờ cần tự tin bình tĩnh…

- Trong việc chuẩn bị âm thanh, ánh sáng và các thiết bị cần sử dụng cần: chu đáo, bố trí hợp lí, an toàn…

- Nội dung câu hỏi trong hội thi: Câu hỏi phải, rõ ràng, chính xác, dễ hiểu; câu hỏi đưa ra phải phù hợp với kiến thức của HS, có tính sáng tạo; câu hỏi phải có đáp án rõ ràng và thang điểm cho các câu phải phù hợp

- Khâu tổ chức: Cần giữ trật tự không gây lôn xộn làm ảnh hưởng đến chất lượng cuộc thi

1.2.5.2.3 Một số nội dung thi trong hội thi vật lí

Trong hội thi ta có thể chọn một phần nội dung thi hoặc kết hợp một số phần nội dung thi với nhau phụ thuộc vào điều kiện của hội thi (số lượng đội thi, thời gian, tính chất…)

* Thi trả lời nhanh: Sau khi nêu câu hỏi, thời gian dành cho mỗi đội suy nghĩ

và trả lời câu hỏi là cố định (15 giây, 20 giây…) Đội nào có tín hiệu trả lời trước sẽ được quyền trả lời, sau 5 giây trả lời đúng sẽ được điểm, trả lời sai đội khác sẽ được quyền trả lời Nếu trong suốt thời gian cố định không có đội nào trả lời hoặc trả lời sai thì có thể mời khán giả trả lời hoặc người dẫn chương trình nêu đáp án

Thi trả lời nhanh ta có thể dùng câu hỏi tự luận hoặc câu hỏi trắc nghiệm, đặc điểm của câu hỏi phải ngắn gọn, dễ hiểu, không quá dài hay quá khó

* Thi giải thích hiện tượng: Sau khi nêu hiện tượng hoặc làm thí nghiệm yêu

cầu các đội giải thích diễn biến, kết quả Trong thời gian ấn định, các đội trả lời

ra giấy hoặc viết vào bảng sau đó lần lượt trả lời Căn cứ vào kết quả trả lời của các đội, ban cố vấn nhận xét, đánh giá cho điểm các đội hoặc người dẫn chương trình nêu đáp án chính xác và ban giám khảo cho điểm

Trong phần thi giải thích hiện tượng thì hiện tượng đưa ra phải căn cứ vào nội dung học của chương trình và phải gắn liền với đời sống, lao động thực

tế hàng ngày

* Thi giải bài tập: Bài tập có thể là định tính có thể là định lượng Tất cả các

đội thi có thể cùng làm một bài tập hoặc tất cả các đội bốc thăm chọn bài (các bài tập có độ khó là tương đương nhau) Sau thời gian ấn định các đội giải bài

ra giấy hoặc viết vào bảng sau đó lần lượt trả lời Căn cứ vào kết quả trả lời của các đội, ban cố vấn nhận xét, đánh giá cho điểm các đội hoặc người dẫn chương trình nêu lời giải chính xác và ban giám khảo cho điểm

*Thi giải ô chữ: Ô chữ gồm nhiều hàng ngang có đánh số thứ tự và có một cột

dọc là cột từ khóa mang một ý nghĩa nào đó, mỗi một ô vuông tương ứng với một chữ cái Các đội lần lượt chọn từ hàng ngang, mỗi từ hàng ngang có câu hỏi gợi ý, đội chọn sẽ được quyền trả lời trước, trả lời đúng sẽ được điểm và chuyển sang từ hàng ngang khác; trả lời sai đội nào có tín hiệu trước sẽ được quyền trả lời, trả lời đúng được điểm, trả lời sai thì chuyển sang đội khác chọn

từ hàng ngang Trong thời gian trả lời từ hàng ngang mỗi đội có một lần duy nhất trả lời từ khóa hàng dọc, trả lời đúng kết thúc; trả lời sai sẽ bị loại và các đội khác lại tiếp tục Các đội đã chọn hết từ hàng ngang mà không trả lời được

từ khóa thì người dẫn chương trình nêu đáp án hoặc mời khán giả trả lời

Cũng có thể ô chữ không có cột dọc nhưng mỗi một hàng ngang đều đánh dấu một ô vuông tương ứng với một chữ cái trong từ khóa, để tìm từ khóa phải sắp xếp các chữ cái cho phù hợp và mỗi từ hàng ngang là một gợi ý có liên quan đến ý nghĩa của từ khóa

* Thi mở miếng ghép: Có hai mảnh ghép hình chữ nhật được ghép lên nhau

Mảnh thứ nhất là hình ảnh có nội dung mang một ý nghĩa nào đó (ảnh nhà khoa học, dụng cụ thí nghiệm, hiện tượng nào đó…), mảnh thứ hai ở phía trên được cắt ra thành những miếng ghép khác nhau trên đó có đánh số thứ tự (số lượng miếng phụ thuộc vào nội dung và số lượng đội chơi…) Hình thức thi là các đội lần lượt mở các miếng ghép đánh số thứ tự phía trên, mở được càng nhiều thì càng có nhiều gợi ý về hình ảnh của miếng đằng sau Các đội lần lượt chọn miếng ghép theo số, ứng với mỗi miếng là một câu hỏi, miếng ghép được mở khi trả lời đúng Trong thời gian mở các miếng ghép mỗi đội có một lần duy nhất trả lời hình ảnh ở miếng thứ nhất, trả lời đúng kết thúc, trả lời sai sẽ bị loại

và các đội còn lại tiếp tục Các đội chọn lần lượt hết các mảnh ghép mà không

trả lời được hình ảnh của miếng ghép thứ nhất thì người dẫn chương trình đưa

ra đáp án hoặc mời khán giả trả lời

* Thi chơi một số trò chơi có sử dụng kiến thức vật lí: Ví dụ: Thi viết chữ

qua gương, thả đinh vào cốc xem đội nào thả được nhiều đinh hơn mà nước không tràn, thi lấy ra quyển sách ở đáy chồng sách mà không làm cho chồng sách dịch chuyển…

* Thi thực hành, làm thí nghiệm: Có thể phát cho mỗi đội thi các dụng cụ thí

nghiệm, yêu cầu trình bày cách làm thí nghiệm hoặc xem đội nào làm được nhiều thí nghiệm hơn với bộ dụng cụ đó Vì thời gian và điều kiện thi hạn chế nên chỉ có thể dừng lại ở mức độ nêu cách làm hoặc nếu có làm thì chỉ làm những thí nghiệm đơn giản không đòi hỏi độ chính xác cao

* Thi ra câu hỏi: Đội này ra câu hỏi để hỏi đội kia theo hình thức vòng

tròn, các câu hỏi này được ban giám khảo thẩm định và được đảm bảo bí mật Câu hỏi đưa ra không được vượt quá chương trình học và cũng không được quá khó

1.2.5.3 Tham quan ngoại khóa vật lí

Tham quan ngoại khóa vật lí là một hình thức dạy học trong thực tế, nhờ sự quan sát trực tiếp của HS, nhằm nghiên cứu sự vật hiện tượng liên quan đến nội dung học dưới sự hướng dẫn của GV và cơ sở tham quan.[4]

Hình thức tham quan ngoại khóa có thể được tổ chức trước, trong hoặc sau khi học một đề mục nào đó dựa vào đó ta có thể chia thành:

-Nếu tiến hành tham gia trước khi học một bài học mới, ta gọi là tham quan chuẩn bị, mục đích là giúp HS tích lũy được những hiểu biết cần thiết phục vụ cho sự lĩnh hội những tri thức mới được dễ dàng và tăng hứng thú trong học tập

-Nếu tiến hành tham gia trong khi học một bài học mới, ta gọi là tham quan bổ sung, mục đích của nó là nhằm minh họa, làm rõ những vấn đề riêng

rẽ, là tư liệu bổ sung cho bài học và làm sáng tỏ ý nghĩa của sự vận dụng kiến thức vào thực tế

-Nếu tiến hành tham gia sau khi học một bài học mới, ta gọi là tham quan tổng kết, mục đích là củng cố nội dung học tập và thấy được vai trò của việc vận dụng kiến thức

1.2.5.3.1 Tác dụng của tham quan ngoại khóa vật lí

- Mở rộng, nâng cao những hiểu biết xung quanh những vấn trong chương trình đã học

- Rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích, tổng hợp những tư liệu khi tham quan thu thập được

- Nâng cao hứng thú học tập, phát triển tính tư duy trừu tượng, tính tò mò khoa học

- Góp phần GD kĩ thuật tổng hợp, định hướng nghề nghiệp

- Góp phần GD tư tưởng, tình cảm cho HS lòng yêu đất nước, yêu lao động, tôn trọng những đóng góp cho khoa học

- GD bảo vệ môi trường xung quanh

1.2.5.3.2 Nội dung của tham quan ngoại khóa vật lí

Đối với đặc thù của môn học vật lí thì nội dung tham quan phổ biến là: + Tham quan tìm hiểu máy móc, thiết bị

+ Tham quan các cơ sở sản xuất, nhà máy

+ Tham quan các cơ sở kĩ thuật

+ Tham quan bảo tàng

1.2.5.3.3 Tổ chức tham quan ngoại khóa vật lí

* Quá trình chuẩn bị: Để tham quan ngoại khoá đạt kết quả thì khâu chuẩn bị

của GV và HS là rất quan trọng cụ thể:

+ Giáo viên:

- Đặt ra kế hoạch tham quan một cách cụ thể: Mục đích, yêu cầu, địa điểm tham quan, đối tượng tham quan, thời điểm tham quan

- Khả năng phối hợp với các bộ môn, đoàn thanh niên, hội cha mẹ HS, cơ

sở sẽ đến tham quan và các các cơ quan tổ chức đỡ đầu khác…

- Nội dung kế hoạch tham quan cụ thể trong buổi tham quan:

Phân phối thời gian đi, thời gian tham quan, thời gian về

Cách thức tổ chức, phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng nhóm

Đưa ra nội quy của buổi tham quan

Trình tự các phần cầu quan sát khi tham quan, đối tượng cần quan sát chính và tài liệu cần thu thập

Nội dung cần trao đổi đối với HS

Kế hoạch sử dụng tài liệu thu được sau khi tham quan…

+ Học sinh: Chuẩn bị đầy đủ các điều kiện cần thiết cho buổi tham quan

- Trang phục, bút, vở ghi…

- Sưu tầm nghiên cứu tài liệu về những vấn đề có liên quan

- Nghiên cứu nội quy tham quan

* Quá trình tham quan:

- Bám sát mục đích yêu cầu: Cần thống nhất với các cán bộ, công nhân của nhà máy, xí nghiệp làm nhiệm vụ hướng dẫn tập trung vào những vấn đề chính, tránh giới thiệu tản mạn GV cũng cần chỉ ra nguyên lí dùng trong máy móc, thiết bị đó

- Giữ kỉ luật, trật tự: Hướng dẫn HS ghi chép, thu thập kết quả cần thiết Chú ý hướng dẫn các em đi lại theo đúng quy định, không vi phạm nội quy, không được hỏi cắt ngang lời thuyết minh của người hướng dẫn

- Duy trì được tính hứng thú của người học trong quá trình tham quan: Được tìm hiểu đúng nội dung theo nguyện vọng đặt ra, bố trí thời gian đi, nghỉ ngơi hợp lí tránh làm HS quá mệt mỏi

* Tổng kết:

- Tổng kết sẽ giúp cho HS hệ thống lại những gì thu nhận được, các điểm hiểu sai sẽ được sửa lại và kiến thức được củng cố và mở rộng Nội dung

tổng kết được xây dựng trên cơ sở báo cáo của các nhóm về những vấn đề

mà GV đã giao từ trước

- Hình thức tổng kết có thể là thuyết trình, đàm thoại trong đó có thể mời

HS báo cáo tổng kết những vấn đề được giao Muốn báo cáo được tốt thì

HS phải được chuẩn bị và GV phải trợ giúp hướng dẫn cách viết, cách trình bày Cũng có thể kết hợp tổng kết bằng tổ chức hội thi, hội vui hay viết bài…

Như vậy, việc tham quan ngoại khóa có tác dụng bổ trợ cho việc giảng dạy

và GD HS trong nhà trường Tuy nhiên, để việc tham quan đạt được mục đích đặt ra, GV phải xem xét, chuẩn bị chu đáo để khai thác nội dung, yêu cầu về mặt kiến thức cần bổ sung, biết phối hợp linh hoạt các hoạt động để trong thời gian cho phép khai thác được tối ưu nhất

1.2.5.4 Câu lạc bộ vật lí

Câu lạc bộ tổ vật lí là một tổ chức nhóm người được xây dựng trên tinh thần yêu thích vật lí muốn mở rộng tầm nhận thức và hiểu biết về văn hóa, khoa học kỹ thuật, GD lòng yêu lao động, giúp phát triển toàn diện khả năng sáng tạo một các toàn diện.[4]

1.2.5.4.1 Tổ chức câu lạc bộ vật lí:

- Hội trưởng, hội phó câu lạc bộ: Trong trường phổ thông, hội trưởng câu

lạc bộ có thể là GV bộ môn, có khả năng tổ chức, điều hành, có kiến thức chuyên môn vững vàng và có sự nhiệt tình Hội phó có thể là GV nhưng thường là những HS xuất sắc, yêu thích bộ môn và năng động

- Thư kí câu lạc bộ: Kế cận và trợ giúp cho hội về mọi mặt

- Ban cố vấn: Có nhiệm vụ giúp đỡ câu lạc bộ về việc tổ chức, nội dung và

các hình thức của hoạt động…

- Thành viên câu lạc bộ: Có thể là GV, HS yêu thích bộ môn, có tinh thần nhiệt

huyết, tự nguyện Nếu các thành viên tham gia đông, có sự phân hóa về học tập

ta có thể phân ra các nhóm trưởng trong việc phụ trách

1.2.5.4.2.Hoạt động của câu lạc bộ

Tùy theo điều kiện của các nhà trường mà phạm vi hoạt động khác nhau, có thể là toàn trường, các khối lớp, lớp Thường thì hoạt động câu lạc bộ theo khối lớp vì có

sự đồng đều về các mặt, cũng có thể là quy mô trường nhưng chia thành các nhóm khối lớp Thời gian sinh hoạt của câu lạc bộ ít nhất một tháng một lần, hay có thể nhiều hơn vào một thời gian nhất định phụ thuộc vào điều kiện hoạt động câu lạc bộ

Các hoạt động của câu lạc bộ bao gồm:

+ Tổ chức các buổi thảo luận:

Các buổi thảo luận liên quan đến các vấn đề của vật lí học Hội trưởng thông báo đến các thành viên của câu lạc bộ về thời gian, địa điểm và chủ đề của buổi thảo luận trước, có thể giao trước nội dung để các thành viên, nhóm tìm hiểu, nghiên cứu, chuẩn bị cho buổi thảo luận Trong buổi thảo luận Hội trưởng đưa

ra vấn đề cần thảo luận, các thành viên hoặc các nhóm trao đổi đưa ra ý kiến của mình, nhận xét về các nhóm Kết thúc một vấn đề Hội trưởng đưa ra nhân xét và kết luận

Chủ đề của buổi thảo luận có thể là kết thúc một chương, một phần học trong nội dung chương trình vật lí, cũng có thể là những vấn đề thắc mắc của các thành viên gửi tới hội câu lạc bộ

+ Tổ chức thi giữa các nhóm tham gia câu lạc bộ:

Trong câu lạc bộ cũng có thể tổ chức thi giữa các nhóm thành viên với nhau, tổ chức như hội thi nhưng quy mô cũng như tổ chức ta có thể lược đi một số khâu

+ Tổ chức các buổi giao lưu học hỏi tìm hiểu kiến thức:

Các câu lạc bộ vật lí của các trường thường là các cụm trường kết hợp với bên Đoàn nhà trường, có thể mời các Câu lạc bộ trường bạn giao lưu

Có rất nhiều hình thức giao lưu: Có thể đến tham quan trường, phòng thí nghiệm ; học hỏi kinh nghiêm học, làm bài tập, thí nghiệm vật lí, kinh nghiệm

tự học của các thành viên ưu tú; Có thể có những trường ở xa không có điều

kiện gặp được thì có thể trao đổi qua thư (website của trường nếu có)

+ Viết bài báo về nội dung vật lí

Với điều kiện công nghệ thông tin phát triển như hiện nay, đối với một trường THPT đều có Website riêng của trường Khi đó Câu lạc bộ sẽ giao cho các thành viên viết tin bài đăng lên trang Web có nội dung về vật lí như là: Các bài

về chuyên đề vật lí; hướng dẫn cách học vật lí; các phương pháp giải toán vật lí; thi giải các bài toán hay và khó; giải đáp các câu hỏi cho học sinh; giới thiệu

về lịch sử vật lí, các nhà khoa học, bác học trong và ngoài nước; giới thiệu về những thành tựu, ứng dụng của vật lí trong đời sống, lao động, kỹ thuật, an ninh quốc phòng; hướng dẫn làm thí nghiệm, vui vật lí

+ Câu lạc bộ Phát thanh

Cũng có thể viết tin bài có nội dung như viết bài cho trang Web Cử một nhóm

có giọng đọc tốt, truyền cảm thay nhau đọc những tin bài ở thời gian đầu giờ, giữa giờ trong những ngày quy định

Chú ý những tin bài trước khi được đưa tin và phát thanh đều phải được duyệt trước và thông qua Ban duyệt tin bài Nếu làm đuợc điều này học sinh sẽ đọc nhiều sách báo phát huy tính sáng tạo và thúc đẩy phong trào học tập

1.2.6 Các bước tiến hành tổ chức một hoạt động ngoại khóa môn vật lí

Ngoại khóa vật lí có thể diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau Việc thiết kế một giáo án ngoại khóa là một nghệ thuật, đòi hỏi phải dựa trên cơ sở thực tế của từng trường, của từng địa phương… Nhưng nói chung việc tổ chức hoạt động ngoại khóa có thể tiến hành theo các bước:

+ Lập kế hoạch tổ chức: Chọn chủ đề ngoại khóa, yêu cầu của buổi ngoại khóa,

hình thức tổ chức, đối tượng tổ chức, thời gian, địa điểm…

+ Chuẩn bị: Kế hoạch, nội dung, cơ sở vật chất , con người, kinh phí…

+ Tổ chức thực hiện:

+ Tổng kết: Đánh giá, rút kinh nghiệm

Thành công của buổi ngoại khóa phụ thuộc vào việc xây dựng giáo án ngoại khóa Giáo án càng chi tiết, cụ thể thì chất lượng của buổi ngoại khóa càng cao

Nội dung của giáo án ngoại khóa cơ bản:

kĩ năng quan sát, phân tích, tổng hợp…)

- Thái độ: GD tư tưởng, thái độ yêu, ghét, hứng thú, tích cực…

+ Chuẩn bị chương trình:

-Thời gian, địa điểm, thời lượng tiến hành

- Đối tượng tham gia

- Ban tổ chức: Cơ cấu, số lượng, chức năng, nhiệm vụ

- Cơ sở vật chất, kinh phí, phương tiện phục vụ buổi ngoại khóa

+ Tiến trình thực hiện:

- Danh mục các khâu trong quá trình tiến hành: Nêu chi tiết cụ thể các khâu của tiến trình thực hiện

- Nội dung, phương pháp tiến hành, phương tiện hoạt động

- Thời gian cho từng nội dung: Dự kiến cho từng khâu

+ Tổng kết – Đánh giá:

Tổng kết, đánh giá rút kinh nghiệm sau mỗi hoạt động ngoại khóa là một phần rất quan trọng: Nhằm củng cố lại hệ thống các kiến thức đã thu nhận được, những điểm hiểu sai được sửa chữa lại và kiến thức mới được mở rộng

1.2.7 Vai trò, nhiệm vụ và yêu cầu đối với giáo viên trong tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lí

1.2.7.1.Vai trò và nhiệm vụ trong việc tổ chức hoạt động ngoại khóa

Trong việc việc tổ chức hoạt động ngoại khóa người giáo viên có vai trò hết sức quan trọng đó là:

- Là người thiết kế, tổ chức các hoạt động nhằm đạt mục tiêu đã đề ra

- Là người đại diện cho tập thể giáo dục của nhà trường quản lí giáo dục toàn diện một tập thể học sinh trong các hoạt đông ngoại khóa cụ thể

- Là Cầu nối giữa các tập thể học sinh với nhau, giữa tập thể học sinh với các tổ chức xã hội trong và ngoài nhà trường

- Là người đánh giá và chịu trách nhiệm chính về hiệu quả hoạt động ngoại khóa

1.2.7.2 Yêu cầu

a Về chuyên môn:

- Nắm vững các cơ sở lí luận về việc tổ chức các hoạt động giáo dục, nhất là đối với hoạt động ngoại khóa

- Nắm vững và có hiểu biết sâu rộng về các kiến thức lien quan đến lĩnh vực

mà giáo viên tổ chức hoạt đông ngoại khóa

- Có kiến thức và phương pháp sư phạm vững vàng

b Về kĩ năng:

- Có kĩ năng lập kế hoạch dạy học

- Có kĩ năng giao tiếp, kĩ năng về việc tổ chức các trò chơi mang tính giáo dục cho học sinh

- Có kĩ năng tập hợp, thu hút học sinh, tổ chức cho học sinh tiến hành các hoạt động theo kế hoạch

- Có kĩ năng phối hợp với các lực lượng giáo dục khác trong và ngoài nhà trường trong việc tổ chức các hoạt động giáo dục

- Kĩ năng sử dụng các phương tiện kĩ thuật phục vụ cho việc tổ chức hoạt động ngoại khóa như: Hệ thống âm thanh, máy chiếu, thiết bị thí nghiệm, các phần mềm vi tính…

- Có kĩ năng lãnh đạo, điều khiển chương trình hoạt động

- Có khả năng thuyết phục và thu hút học sinh, tạo mối quan hệ thân thiện và cởi mở với học sinh

c Về phẩm chất

- Có lòng yêu nghề

-Tính kiên trì, cẩn thận, tỉ mỉ và tận tụy trong công việc

- Có tinh thần học hỏi trong công việc

- Có tinh thần tự nguyện, tất cả vì mục tiêu chung, khắc phục khó khăn trong công việc

1.3 Tính tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập

1.3.1 Tính tích cực trong học tập của học sinh

a) Khái niệm tính tích cực của học sinh trong học tập

Tích cực học tập là một hiện tượng sư phạm biểu hiện ở sự cố gắng cao về nhiều mặt trong học tập Học tập là một trường hợp riêng của nhận thức Vì vậy nói tới tích cực học tập thực chất là nói tới tính tíc cực nhận thức, mà nói tới nhận thức là trạng thái hoạt động nhận thức của học sinh đặc trưng cho khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức

b) Những biểu hiện của tính tích cực trong học tập

Sự tích cực của học sinh trong học tập được biểu hiện qua những hành động cụ thể:

- Học sinh tự nguyện tham gia vào hoạt động học tập

- Học sinh sẵn sàng, hồ hởi đón nhận nhiệm vụ mà giáo viên giao cho

- Học sinh tự giác thực hiện các công việc mình đảm nhận mà không cần sự đôn đốc, nhắc nhở của giáo viên

- Học sinh nêu thắc mắc, Đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề mình chưa rõ

- Học sinh mong muốn được đóng góp ý kiến với thầy, với bạn bè để tìm phương án giải quyết vấn đề, không nản trí khi gặp khó khăn

- Hoàn thành công việc sớm hơn kế hoạch

- Xin nhận thêm nhiệm vụ để thực hiện…

1.3.2 Năng lực sáng tạo trong học tập của học sinh

a) Khái niệm năng lực sáng tạo

Năng lực sáng tạo là khả năng tạo ra những giá trị mới về vật chất, tinh thần, tìm ra kiến thức mới, giải pháp mới, công cụ mới, vận dụng thành công những hiểu biết đã có vào hoàn cảnh mới Sản phẩm của sự sáng tạo không thể suy ra

từ cái đã biết bằng cách suy luận logic hay bắt chước làm theo

b) Các biểu của sự sáng tạo của học sinh trong học tập

Trong học tập, sự sáng tạo của học sinh được biểu hiện qua các hành động cụ thể sau:

- Từ những kinh nghiệm thực tế, từ kiến thức đã có, học sinh nêu được giả thuyết Trong chế tạo dụng cụ thí nghiệm thì học sinh đưa ra được các phương

án thiết kế, chế tạo dụng cụ và cùng một thí nghiệm đưa ra được nhiều cách chế tạo khác nhau Đề xuất được những sáng kiến kĩ thuật để thí nghiệm chính xác hơn, dụng cụ bền đẹp hơn…

- Học sinh đưa ra được dự đoán hệ quả của giả thuyết Cụ thể là học sinh đưa ra được dự đoán kết quả các thí nghiệm, dự đoán được phương án nào chính xác nhất, phương án nào mắc sai số, vì sao?

- Đề xuất được những phương án dùng những dụng cụ thí nghiệm đó chế tạo để làm thí nghiệm kiểm tra các dự đoán trên và kiểm nghiệm lại kiến thức lí thuyết

đã học

- Vận dụng kiến thức lí thuyết vào thực tế một cách linh hoạt như giải thích một

số hiện tượng vật lí và một số ứng dụng kĩ thuật liên quan

1.4 Phát huy tính tích cực, năng lực sáng tạo của HS trong HĐNK về các ứng dụng kĩ thuật

Khi tham gia hoạt động ngoại khóa nói chung và hoạt động ngoại khóa về các ứng dụng kĩ thuật nói riêng học sinh có điều nhiều kiện phát huy được tính tích cực và năng lực sáng tạo Điều đó được thể hiện qua những hành động cụ thể như:

- Học sinh tự nguyện tham gia vào hoạt động ngoại khóa

- Học sinh tích cực tìm hiểu các vấn đề liên quan tới ứng dụng kĩ thuật khi được giáo viên giao nhiệm vụ

- Học sinh tích cực tham gia xây dựng ý kiến, đề xuất các phương án để tham gia vào quá trình chế tạo các mô hình ứng dụng kĩ thuật

- Học sinh cố gắng vận dụng các kiến thức đã được học vào trong thực tế một cách kinh hoạt để giải thích một số ứng dụng kĩ thuật có liên quan