ĐỀ TÀI TRIẾT HỌC ÂM DƯƠNG GIA VÀ SỰ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XÃ HỘI PHƯƠNG ĐÔNG

ĐỀ TÀI TRIẾT HỌC ÂM DƯƠNG GIA VÀ SỰ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XÃ HỘI PHƯƠNG ĐÔNG Từ xưa đến nay, đường lối và tư duy triết học đã đi sâu vào đời sống của người phương Đông. Trong đó, âm dương gia là một trường phái có sức ảnh hưởng đáng kể đến thế giới quan của người phương Đông, gồm tư duy, văn hóa, ẩm thực, phong thủy, kinh doanh, y học…

VIỆN ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC

Đ

ĐỀ TÀI:

TRIẾT HỌC ÂM DƯƠNG GIA

VÀ SỰ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XÃ HỘI PHƯƠNG ĐÔNG

GVHD : TS Bùi Văn Mưa SVTH : Trần Thị Tố Uyên MSSV : 7701221359

Lớp : Ngày 4 – K22 Nhóm : 9 STT: 82

TP.Hồ Chí Minh – Tháng 12/2012

LỜI MỞ ĐẦU

Từ xưa đến nay, đường lối và tư duy triết học đã đi sâu vào đời sống của người phương Đông Trong đó, âm dương gia là một trường phái có sức ảnh hưởng đáng

kể đến thế giới quan của người phương Đông, gồm tư duy, văn hóa, ẩm thực, phong thủy, kinh doanh, y học…

Học thuyết âm dương ngũ hành đã được đi vào nhiều công trình nghiên cứu và khai thác của các trường phái triết học và được vận dụng vào nhiều ngành khoa học Có thể nói, âm dương và ngũ hành là một trong những học thuyết đã được vận dụng và giải thích sâu sắc nhiều vấn đề của hiện tượng tự nhiên xã hội

Vì những lý do trên, bài tiểu luận xin được lấy tên “Triết học âm dương và ảnh hưởng của nó đến xã hội phương Đông” để đi sâu vào nghiên cứu trường phái triết học âm dương gia, thực tiễn và sự ứng dụng trong xã hội phương Đông nói chung và Việt Nam nói riêng

Để hoàn thành bài tiểu luận này, trước hết em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến

thầy TS Bùi Văn Mưa đã tận tâm hướng dẫn em để hoàn thành bài tiểu luận môn Triết học

Trong quá trình hoàn thành bài tiểu luận này, do sự giới hạn của kiến thức và kinh nghiệm nên việc thiếu sót sẽ không tránh khỏi Do đó, em rất mong nhận được những lời nhận xét, chỉ dẫn của thầy để bài tiểu luận của em có thể hoàn thiện hơn Cuối cùng, em xin kính chúc thầy luôn dồi dào sức khỏe để tiếp tục dẫn dắt các thế

hệ học viên tiếp theo của Trường đại học Kinh tế Tp.HCM

Tp.Hồ Chí Minh, ngày 16 tháng 12 năm 2012

I.MỤC TIÊU ĐỀ TÀI

Đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề sau:

1 Tìm hiểu đôi nét về Triết học âm dương gia

2 Ảnh hưởng và sự vận dụng của triết học âm dương vào xã hội phương Đông

3 Tìm hiểu về triết học âm dương tại Việt Nam

II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

* Khái niệm, nguồn gốc, bản chất, lý luận thuyết âm dương và thuyết ngũ hành

* Sự ảnh hưởng và tồn tại của thuyết âm dương trong xã hội phương Đông

* Sự tồn tại thuyết âm dương ngũ hành trong xã hội Việt Nam

III KẾT CẤU ĐỀ TÀI

Chương I: Tìm hiểu đôi nét về Triết học âm dương gia

Chương II: Ảnh hưởng của triết học âm dương đối với xã hội phương Đông

Chương III: Sự ảnh hưởng và vận dụng của Triết học âm dương tại Việt Nam

Chương IV: Kết luận

CHƯƠNG I: TÌM HIỂU ĐÔI NÉT VỀ ÂM DƯƠNG GIA

1 Nguồn gốc và quá trình ra đời

Vào thời cổ đại, con người đã quan sát và nhận thấy được các mặt đối lập và sự thay đổi của các hiện tượng tự nhiên như nắng mưa, ấm lạnh, nam nữ, già trẻ…, từ đây khái niệm âm và dương cũng ra đời

Đến thời đại Tây Chu, khái niệm âm dương đã trở thành học thuyết âm dương, thể hiện chủ yếu qua kinh văn Chu Dịch Ở thời đại này, con người cho rằng sự vận động biến hóa của các mặt đối lập như nắng mưa, ấm lạnh, nam nữ, già trẻ…tất cả là hai mặt của quá trình vận động của cái khí cấu thành thế giới, thúc đẩy sự phát triển của vạn vật

2 Triết học âm dương gia

2.1 Lý luận âm dương

 Nguyên lý âm dương

“Âm” : hướng con người liên tưởng đến yếu tố như bóng tối, bên trong, nữ tính, phía dưới, bên phải, số chẵn, cái lạnh, mây, mưa, tĩnh, tiêu cực…

“Dương”: hướng con người liên tưởng đến các yếu tố như ánh sáng, bên ngoài, nam tính, phía trên, bên trái, số lẻ, động, tích cực…

“Âm” và “Dương” luôn tồn tại và chuyển hóa lẫn nhau ở mức độ cực lớn: dương có nguồn gốc từ âm, âm có nguồn gốc từ dương, các yếu tố này nếu đứng một mình sẽ mất đi sự nương tựa đối vói phía kia Có thể thấy rõ mối quan hệ này trong sự tương quan của chất lượng và năng lương: “Âm” là chất lượng và “Dương” là năng lượng, nếu không có chất lượng của âm sẽ không thể có năng lượng của dương Ngoài ra, âm và dương còn thể hiện mối quan hệ tăng giảm, kiềm chế lẫn nhau: âm thịnh thì dương suy, dương thịnh thì âm suy và điều này đã hình thành sự cân bằng động của thế giới khách quan

Sự chuyển hóa của âm dương cũng là một quy luật “vật cực tất phản” trong tự nhiên.

Sự vật khi đạt sự phát triển đỉnh điểm sẽ tiến đến mặt trái của nó Quy luật này có thể thấy rõ nhất là quy luật của thời gian, đông tàn thì xuân đến, xuân tàn thì hạ đến,

hạ tàn thì thu đến, thu tàn rồi lại đến đông giống như một chu kỳ khép kín mà tận cùng của nơi này trên đường tròn sẽ là sự bắt đầu của nơi khác

 Quá trình biến dịch: Thái cực -> Lưỡng nghi -> Tứ tượng -> Bát quái -> Trùng quái -> Vạn vật:

Âm dương dựa vào và bổ sung cho nhau để cùng tồn tại một cách đối xứng và hài hòa: trong âm có dương, trong dương có âm Mối tương quan này được thể hiện trong vòng tròn kép kín, chia làm nửa đen có chấm trắng và nửa trắng có chấm đen tượng trưng cho âm và dương

Âm và dương là hai lực lượng đối lập (lưỡng nghi) được hình thành thống nhất trong Thái Cực Âm được ký hiệu là ( ) và dương được thể hiện bởi ký hiệu (-):

+ Khi lấy dương chồng âm, âm chồng âm, âm chồng dương, dương chồng dương sẽ tạo thành tứ tượng: thiếu âm, thái âm, thiếu dương, thái dương

+ Khi lấy dương, sau đó lấy âm chồng lên tứ tượng sẽ tạo thành bát quái Tiếp tục quá trình này sẽ tạo thành trùng quái rồi hình thành tới vạn vật

Tóm lại, học thuyết âm dương đã được khái quát thành quy luật khẳng định tính phổ biến: âm dương là hai mặt đối lập nhưng lại thống nhất và tồn tại trong các hiện tượng tự nhiên (về tính chất: dương thì cứng, nóng còn âm thì mềm, lạnh; về đường

đi lối về: dương là thăng (đi lên) còn âm là giáng (đi xuống))

Ngoài ra, âm dương còn đối lập nhau ở cả phương vị: khí dương lấy phía Nam làm phương vị và phía bắc làm tàng thế và ngược lại Có thể mở rộng ra những thuộc tính trong xã hội như quân tử - tiểu nhân, hưng phấn - ức chế, vô hình – hữu hình…

Do đó, tuy là sự phát triển sơ khai trong việc lý giải các mặt đối lập của hiện tượng nhưng âm dương vẫn là hai mặt không thể tách rời

2.2 Lý luận Ngũ hành

Nếu như sự vận động không ngừng của vũ  trụ đã hướng con người tới những nhận thức sơ  khai trong việc cắt nghĩa quá trình phát sinh của vũ  trụ và hình thành thuyết âm dương, thì  ý tưởng tìm hiểu bàn thể thế giới, bản thể các hiện tượng trong

vũ trụ đã giúp cho họ hình thành thuyết ngũ hành

Sự đề cập đầu tiên về ngũ hành được thấy trong tác phẩm "Kinh thư" ở chương

"Hồng phạm" qua lời "Cổ Tử cáo với Vua Vũ nhà Chu" Trong Cửu trù "Hồng Phạm" thì ngũ hành về mặt tự nhiên được hình thành bằng những tên của năm loại vật chất không thể thiếu trong đời sống, cụ thể là kim, mộc, thủy, hỏa, thổ:

+ Mộc: tượng trưng cho mùa xuân, màu xanh, gỗ, phương đông, vị chua…

+ Hỏa: tượng trưng cho mùa hạ, màu đỏ, lửa, phương nam, vị đắng…

+ Thổ: tượng trưng cho giữa hạ và thu, màu vàng, đất, trung ương, vị ngọt…

+ Kim: tượng trưng cho mùa thu, màu trắng, kim khí, phương tây, vị cay…

+ Thủy: tượng trưng cho mùa đông, màu đen, nước, phương bắc, vị mặn…

Thuyết Ngũ hành nói chung diễn giải sự sinh hóa của vạn vật thông qua hai nguyên

lý tương sinh và tương khắc:

Tương sinh: năm hành có quan hệ xúc tiến và nương tựa lẫn nhau, cái sinh ra nó và cái nó sinh ra Trong mối quan hệ này: Mộc -> Hỏa -> Thổ -> Kim -> Thủy -> Mộc Tương khắc: có tác dụng làm sự cân bằng được duy trì Tuy nhiên, sự tương khắc thái quá thì làm cho sự biến hóa trở thành bất thường, cái khắc nó và cái nó khắc Trong mối quan hệ này: mộc khắc thổ, thổ khắc thủy, thủy khắc hỏa, hỏa khắc kim, kim khắc mộc

2.3 Sự kết hợp của âm dương và ngũ hành

Học thuyết âm dương tuy có thể giải thích về quy luật chung của hiện tượng tồn tại trong thế giới khách quan vũ trụ và sự sinh trưởng biến hóa của vạn vật nhưng sẽ gặp phải hạn chế trong cách lý giải sự biến hóa phức tạp của vật chất Khi đó thuyết ngũ hành sẽ được vận dụng để lý giải cho các hiện tượng này Do đó, sự kết hợp thuyết âm dương và ngũ hành sẽ giải thích một cách hợp lý cho mọi hiện tượng trong tự nhiên và xã hội một cách tương đối hợp lý

Âm dương và ngũ hành là hai học thuyết không thể tách rời nhau trong một phạm trù: nếu như âm dương có thể vận dụng để lý giải cho sự đối lập và cân bằng của các

bộ phận trong cơ thể con người thì học thuyết ngũ hành lại nói giải thích cho mối quan hệ phức tạp của các bộ phận con người và của con người với tự nhiên Do đó,

sự kết hợp của âm dương và ngũ hành có thể lý giải tương đối hoàn chỉnh cho hiện tượng tự nhiên xã hội

CHƯƠNG II: ẢNH HƯỞNG VÀ SỰ VẬN DỤNG CỦA TRIẾT HỌC ÂM DƯƠNG ĐẾN XÃ HỘI PHƯƠNG ĐÔNG.

Âm dương và Ngũ hành là hai trào lưu tuy tách rời nhưng cũng cố gắng cùng với hệ

tư tưởng duy vật biện chứng lấy tự nhiên để giải thích cho tự nhiên Từ đó, học thuyết Âm Dương - Ngũ hành mang tính thực tế, có sự ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều lĩnh vực như văn hóa, kinh tế, xã hội, y học, ẩm thực, kiến trúc…

1 Ảnh hưởng đối với tư duy

Sự ảnh hưởng của âm dương đối với văn hóa, tư duy của người phương đông đã được thể hiện cụ thể qua nghệ thuật sống Nếu xét về nền văn minh một số nước Trung đông, theo như Phật giáo gồm có đất, nước, gió, lửa (đất gồm có cây, cỏ; nước gồm có chất mềm, chảy; gió có chất hơi , khí; lửa gồm có chất nóng) => bao gồm các yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ => đầy đủ theo thuyết ngũ hành

Trong khi đó, nền văn minh phương Đông, đặc biệt là Trung Quốc đã xác định thân người gồm năm yếu tố: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ nhưng lại thiếu yếu tố gió Ngũ hành tuy nói năm yếu tố nhưng kỳ thực chỉ có ba chất: kim, mộc và thổ Do đó, nếu nhìn nhận vấn đề giữa các nước Trung đông và phương đông thì sẽ nhận rõ được điểm hạn chế này

2 Ảnh hưởng đối với văn hóa

Thứ nhất, âm dương là bản chất của giới tự nhiên: Với nghề nông, con người chú

trọng sự sinh sôi, nảy nở của hoa màu và con người với hai cặp đối lập Mẹ - Cha và Đất – Trời Như vậy, Đất được đồng nhất với Mẹ, còn trời được đồng nhất với Cha Việc hợp nhất của hai cặp “Mẹ - Cha” và “Đất – Trời”chính là sự khái quát đầu tiên trên con đường dẫn tới triết lý âm dương Đây là yếu tố nền tảng góp phần thiết lập nên các cặp đối lập mới trong giới tự nhiên

Về thời gian, ban đêm lạnh thuộc âm, ban ngày nóng thuộc dương Hay là, đêm thì tối nên màu đen thuộc âm, ngày thì đỏ nên màu đỏ thuộc dương Cái hay, cái đẹp của triết lý âm dương nằm ở quy luật thành tố: Không có gì hoàn toàn âm hoặc hoàn toàn dương, trong âm có dương, trong dương có âm Nó còn được phản ánh qua quy luật quan hệ: âm dương luôn gắn bó mật thiết và chuyển hóa cho nhau Hai quy luật này góp phần không nhỏ vào việc đánh giá, nhìn nhận và khám phá giới tự nhiên từ góc độ bản chất. 

Thứ hai, những biểu hiện âm dương trong xã hội xưa và nay: Về mặt tư duy, người

phương Đông thường diễn đạt tư duy theo quy luật “trong âm có dương” và “trong dương có âm” Điều này có thể thấy rõ qua lối nhận thức như “Sướng lắm khổ nhiều” hay “Trèo cao ngã đau” Đây là cách diễn đạt kín đáo của quy luật “Âm dương chuyển hóa”

Về mặt đời sống, triết lý âm dương thể hiện khá rõ trong lối sống của người phương Đông thông qua ba nhu cầu cơ bản nhất: ăn, mặc và ở Với nhu cầu ăn, người phương Đông nhấn mạnh tính cộng đồng và tính mực thước truyền thống Trong đó, tính cộng đồng được phản ánh từ việc ăn tổng hợp, ăn chung; còn tính mực thước là biểu hiện của khuynh hướng quân bình âm dương Ngoài ra, tính cộng đồng và tính mực thước còn thể hiện sâu sắc và tinh tế trong bữa ăn: nồi cơm được đặt ở đầu mâm và chén nước mắm ở giữa mâm tượng trưng cho cơm gạo là tinh hoa của đất trời và nước mắm và sự tinh chiết của nước

3 Ảnh hưởng đối với ẩm thực

Màu sắc văn hóa phương Đông nói chung và Việt Nam nói riêng được hình thành và củng cố trong suốt tiến trình phát triển lịch sử Nó chịu ảnh hưởng rất lớn bởi thuyết

âm dương ngũ hành Ăn uống với người Việt là văn hóa, là nghệ thuật ẩm thực, cũng chịu chi phối bởi học thuyết đó. 

Theo thuyết âm dương: các thức ăn âm tính có tính trầm, giáng, lạnh, mát, mặn, chua, đắng, dùng để trị dương tính và các thức ăn dương tính có tính phù, thăng, nóng, ấm, nhạt, cay, ngọt, phát tán, dùng để trị âm tính

Theo thuyết ngũ hành: các thức ăn thuộc nhóm mộc có màu xanh, vị chua, tác dụng lên can của ngủ tạng, lên đởm của lục phủ; các thức ăn thuộc nhóm hỏa có màu đỏ,

vị đắng, tác dụng lên tâm của ngũ tạng, lên tiểu trường của lục phủ; các thức ăn thuộc nhóm thổ có màu vàng, vị ngọt, tác dụng lên tì của ngũ tạng, lên vị của lục phủ; các thức ăn thuộc nhóm kim có màu trắng, vị cay, tác dụng lên phế của ngũ tạng, lên đại trường của lục phủ và các thức ăn thuộc nhóm thủy có màu đen, vị mặn, tác dụng lên thận của ngũ tạng, lên bàng quang của lục phủ

Từ các cách diễn giải trên, con người đã điều hòa văn hóa ẩm thực theo hai hướng: điều hòa bằng chế biến và điều hòa khi ăn uống Trong chế biến món ăn, cần phối hợp nguyên liệu nóng và mát như phối hợp cá (được coi là mang tính dương) và thịt (dương hơn) xảo với rau, củ , quả (âm hơn) Khi chế biến có thể tận dụng mọi phần

ăn được của một nguyên liệu để điều hoà âm dương Rau thì ăn cả thân rễ hoa (ví dụ như hạt sen ở trên mặt nước thì dương so với củ sen mọc sâu trong đất thuộc âm )

4 Ảnh hưởng đối với phong thủy

Âm dương từ khi đi sâu vào đời sống của người phương đông đã có ảnh hưởng mạnh mẽ , đặc biệt là lý luận phong thủy, thể hiện rõ ràng nhất là sự điều hòa giữa môi trường sinh thái và sự tồn tại của con người, thông qua việc điều hành mối quan

hệ giữa trời, đất và con người, chọn một môi trường sinh thái thích hợp để sinh tồn

và phát triển Trước hết, có thể thấy rõ nét nhất ở kiến trúc từ thời cổ đại Trung Quốc, lý luận này đã chú trọng mối quan hệ của môi trường và vật thể kiến trúc, mong muốn đạt được sự hài hòa giữa vật thể kiến trúc và môi trường sống Do đó, chúng ta có thể khẳng định lần nữa lý luận kiến trúc cổ đại đã không thể tách rời phong thủy cùng với các yếu tố của thuyết âm dương

Trong cuộc sống hiện đại của người phương đông, càng ngày vấn đề phong thủy với những giá trị mang tính khoa học sâu sắc càng được coi trọng từ vị trí đất xây nhà đến cách chọn vật liệu xây dựng, cách trang trí và bố trí nội thất của căn nhà

Vật liệu xây dựng: tùy vào tính chất và nguồn gốc của chúng mà xác định thuộc tính

âm dương và ngũ hành Ví dụ như: Thủy tinh thường được xếp vào hành Kim Tuy nhiên, thủy tinh có chiều sâu và ánh sáng phản chiếu trên đó lại gợi nhắc đến những mẫu vật hình dạng loang loáng như nước nên đôi khi Thủy tinh được xếp vào hành Thủy Cát là nguyên liệu chế ra thủy tinh nên đôi khi thủy tinh cũng được xem là thuộc Thổ Do đó, tùy vào tính chất năng lượng của từng loại vật dụng thủy tinh và công dụng của nó mà ta xếp nó vào hành nào

Ngoài ra, những vật liệu có bề mặt sáng bóng giúp khí di chuyển nhanh hơn (như nhôm, kính) hay cứng, nhọn, vuông mạnh mẽ (như sắt, gạch) mang tính dương Do vậy, đối với khu vực cần sự năng động như phòng làm việc, sử dụng chất liệu hiện đại như nhôm, inox… mang tính dương là sự lựa chọn phù hợp Ngược lại, bề mặt nhám, thô, sậm lại mang tính âm, có tác dụng làm chậm dòng khí Với những căn phòng hay khu vực cần tới sự yên tĩnh, thư thái như phòng ngủ, phòng giải trí, nên

sử dụng các vật liệu mang tính âm, xuất xứ từ thiên nhiên như gỗ, mây, tre…

Trong sự kết hợp của vật liệu với kiến trúc chung cần đạt được sự cân đối hài hòa

âm dương Bên cạnh đó, phong thủy cũng đã phân ra những vật liệu theo tính ngũ hành, bao gồm những vật liệu mang tính Kim (sắt, thép, inox ), vật liệu mang tính Mộc (Gỗ, tre ), vật liệu mang tính Thủy (kính, thủy tinh ), vật liệu mang tính Hỏa (nhựa, mika ) hay vật liệu mang tính Thổ (gạch, đá, gốm) Do đó, cần có sự kết hợp thống nhất để đạt đến sự tương sinh hợp lý trong vận dụng vật liệu xây dựng và phong cách kiến trúc phù hợp với từng điều kiện