VÌ SAO não bộ ưa CHUỘNG SÁCH GIẤY hơn

VÌ SAO NÃO B A CHU N G SÁCH GI Y H N ? ỘƯ Ộ Ấ Ơ

a ph n các nghiên c u c công b t u th p niên 1990 tr l i ây u kh ng nh m t k t

lu n không m i: v i t cách là phậ ớ ớ ư ương ti n ệ đọc, gi y v n có nh ng u i m so v i màn hình s ấ ẫ ữ ư đ ể ớ ố

T p chí ch là chi c iPad h ng ạ ỉ ế ỏ (A Magazine Is an iPad That Does Not Work) ó là m t trong Đ ộ

nh ng video gây xôn xao nh t trên YouTube trong hai n m qua, v i m ữ ấ ă ớ ở đầu b ng hình nh quen ằ ả

thu c: m t bé gái m t tu i ang ngh ch chi c iPad, ôi tay nh xíu ch m vào màn hình, và th là ộ ộ ộ ổ đ ị ế đ ỏ ạ ế

nh ng hình nh sinh ữ ả động thay nhau xu t hi n trấ ệ ước m t em c nh sau, em c m m t t t p chí ắ Ở ả ầ ộ ờ ạ

gi y, nh ng l i loay hoay tìm cách i u khi n nó nh th nó c ng có màn hình c m ng v y Và ấ ư ạ đ ề ể ư ể ũ ả ứ ậ

người cha c a bé gái cho r ng “ủ ằ đố ới v i con gái tôi, t p chí ch là chi c iPad h ng – và nó s luôn ạ ỉ ế ỏ ẽ

ngh nh th ”.ĩ ư ế

Nh ng, li u có quá s m khi kh ng nh r ng th h các công dân s (t c nh ng ngư ệ ớ ẳ đị ằ ế ệ ố ứ ữ ười làm quen v iớ

các công ngh s t nh ) s o n tuy t v i nh ng trang gi y?ệ ố ừ ỏ ẽ đ ạ ệ ớ ữ ấ

T th p niên 1980 t i nay ã có h n 100 nghiên c u ra ừ ậ ớ đ ơ ứ đời nh m tìm hi u s khác bi t gi a vi c ằ ể ự ệ ữ ệ

c trên gi y và c trên màn hình Tr c n m 1992, h u h t các thí nghi m u i n m t k t lu n

r ng khi ằ đọc trên màn hình, thì t c ố độ đọc ch m h n và lậ ơ ượng thông tin ghi nh ớ được ít h n Tuy ơ

nhiên, khi máy tính b ng và công ngh ả ệ đọc sách i n t ang ngày m t c i thi n c ng nh vi c đ ệ ử đ ộ ả ệ ũ ư ệ đọc thông tin trên nh ng v n b n s ang ngày m t ph d ng, thì các k t qu nghiên c u g n ây cho ữ ă ả ố đ ộ ổ ụ ế ả ứ ầ đ

th y nh ng thay ấ ữ đổi trong cách nhìn nh n công ngh ậ ệ đọc m i M , sách i n t hi n chi m h n ớ Ở ỹ đ ệ ử ệ ế ơ

20% t ng lổ ượng sách bán ra

D u v y, a ph n các nghiên c u ầ ậ đ ầ ứ được công b t ố ừ đầu th p niên 1990 tr l i ây ậ ở ạ đ đều kh ng nh ẳ đị

m t k t lu n không m i: v i t cách là phộ ế ậ ớ ớ ư ương ti n ệ đọc, gi y v n có nh ng u i m so v i màn ấ ẫ ữ ư đ ể ớ

hình s ố

a hình ch ngh a

M c dù ch vi t là bi u tặ ữ ế ể ượng đạ ệi di n cho âm thanh và ý ngh , nh ng não b c ng coi chúng là các ĩ ư ộ ũ

v t th Con ngậ ể ườ ẩi b m sinh v n không có não m ch chuyên trách vi c ố ạ ệ đọc, b i ch vi t ch m i ở ữ ế ỉ ớ

c khai sinh g n ây trong l ch s ti n hóa c a loài ng i (kho ng thiên niên k th t tr c công

nguyên) Do v y, khi con ngậ ườ ưới b c vào giai o n u th , b ng cách an k t nhi u d i mô th n đ ạ ấ ơ ằ đ ế ề ả ầ

kinh khác nhau v n ố được dùng cho nh ng kh n ng khác - nh nói, i u hòa v n ữ ả ă ư đ ề ậ động và th giác – ị

não b ã t o ra m t m ch não m i ộ đ ạ ộ ạ ớ đảm nh n vi c nh n d ng v t th : ch ng h n, chúng giúp chúngậ ệ ậ ạ ậ ể ẳ ạ

ta, d a vào nh ng ự ữ đặ đ ểc i m khác bi t c a m i lo i, phân bi t t c th i qu táo v i qu cam trong khi ệ ủ ỗ ạ ệ ứ ờ ả ớ ả

v n x p hai qu ó vào lo i trái cây Tẫ ế ả đ ạ ương t , khi h c ự ọ đọc, h c vi t, chúng ta nh n d ng m u t ọ ế ậ ạ ẫ ự

qua các đường nét, đường cong, và kho ng r ng c a chúng – ây là m t quá trình h c b ng xúc ả ỗ ủ đ ộ ọ ằ

giác c n s ph i h p c a c m t và tay Nghiên c u g n ây c a Ti n s Karin James, trầ ự ố ợ ủ ả ắ ứ ầ đ ủ ế ĩ ường Đại

h c Indiana trên tr n m tu i cho th y, não m ch chuyên trách vi c ọ ẻ ă ổ ấ ạ ệ đọc ho t ạ động khi tr t p vi t ẻ ậ ế

b ng tay, nh ng l i không ho t ằ ư ạ ạ động khi tr gõ ch trên bàn phím Và khi ẻ ữ đọc ch vi t hay các kí t ữ ế ự

ph c t p, ch ng h n ch kanji c a Nh t, thì não b v n mứ ạ ẳ ạ ữ ủ ậ ộ ẫ ường tượng ra nh ng ữ động tác vi t, m c ế ặ

dù người ta không c m bút trên tay.ầ

Ngoài vi c coi m u t là v t th , não b còn tri giác v n b n theo m t kh i toàn th , gi ng nh ệ ẫ ự ậ ể ộ ă ả ộ ố ể ố ư

phong c nh c a t m b n ả ủ ấ ả đồ đị a hình v y Và khi ậ đọc sách gi yấ nh ng chi ti t a hình ữ ế đị được th hi nể ệ

rõ h n v n b n s ơ ă ả ố

M m t cu n sách gi y ra, ở ộ ố ấ độc gi có th th y hai a h t ả ể ấ đị ạ được phân nh rõ ràng – trang gi y bên đị ấ

trái và trang gi y bên ph i – và tám góc nh hấ ả đị ướng Ta có th ể đọ ở ộc m t trang trong khi v n nh n ẫ ậ

th c ứ đầ đủ ềy v toàn b v n b n B ng tay, ta th m chí còn có th c m nh n ộ ă ả ằ ậ ể ả ậ đượ độc dày m ng c a ỏ ủ

nh ng trang sách mình ã ữ đ đọc xong và ch a ư đọ ớc t i Vi c l t gi t ng trang sách gi y c ng gi ng ệ ậ ở ừ ấ ũ ố

nh vi c ta ư ệ để ạ ấ l i d u chân trên con đường mòn v y – có nh p i u, và có b ng ch ng hi n hi n v ậ ị đ ệ ằ ứ ể ệ ề

quãng đường mà ta ã i T t c nh ng đ đ ấ ả ữ đặ đ ểc i m này không ch giúp ta d dàng nh hỉ ễ đị ướng mà còn giúp ta nhanh chóng hình dung ra m t t m b n ộ ấ ả đồ ắ g n li n v i v n b n trong ó.ề ớ ă ả đ

Ngượ ạ đc l i, a ph n các thi t b s l i can thi p vào quá trình nh v v n b n b ng tr c giác này, ầ ế ị ố ạ ệ đị ị ă ả ằ ự

khi n ế độc gi không t o ả ạ đượ ấc t m b n ả đồ ề v hành trình c a h V i v n b n s , ta có th dùng tr ủ ọ ớ ă ả ố ể ỏ

chu t di chuy n lên xu ng trong m t dòng ch y vô t n c a con ch , khi h t trang thì nh n chu t ộ ể ố ộ ả ậ ủ ữ ế ấ ộ để

sang trang m i Ta có th s d ng tính n ng tìm ki m ớ ể ử ụ ă ế để nhanh chóng nh v đị ị được c m t nào ó –ụ ừ đ

nh ng th t khó mà th y ư ậ ấ được m t o n v n trong b i c nh bao quát c a toàn b v n b n Thanh ộ đ ạ ă ố ả ủ ộ ă ả

cu n nh v trên màn hình em l i c m giác v v trí m h h n h n so v i vi c c m nh n s c n ng ộ đị ị đ ạ ả ề ị ơ ồ ơ ẳ ớ ệ ả ậ ứ ặ

c a nh ng trang gi y ã ủ ữ ấ đ đọc xong Và m c dù máy ặ đọc sách mô ph ng vi c phân trang, nh ng ỏ ệ ư

nh ng trang sách ó ch t n t i trong m t th i gian ng n ng i, b i chúng bi n m t sau khi ta ữ đ ỉ ồ ạ ộ ờ ắ ủ ở ế ấ đọc xong T c là, thay vì t mình bứ ự ướ đc i và để ạ ấ l i d u chân trên con đường mòn, ta ch th ỉ ụ động quan sát phong c nh thay ả đổ ưới tr c m t, mà không có l y m t d u v t nào c a nh ng gì ã di n ra, và ắ ấ ộ ấ ế ủ ữ đ ễ

c ng khó mà oán ũ đ đượ đ ềc i u gì s t i.ẽ ớ

c hi u n i dung

M t s nghiên c u ã ch ra r ng màn hình s ôi khi c n tr vi c ộ ố ứ đ ỉ ằ ố đ ả ở ệ đọc hi u b i chúng làm sai l ch ể ở ệ

c m giác nh v c a ngả đị ị ủ ườ đọi c trong v n b n Ti n s Anne Mangen, tră ả ế ĩ ường Đạ ọi h c Stavanger, cho

bi t, “N u b n có th d dàng nh n bi t âu là ph n ế ế ạ ể ễ ậ ế đ ầ đầu hay ph n cu i v n b n, và luôn luôn ý th c ầ ố ă ả ứ

c ti n c c a mình, thì vi c c có th s ph n nào khi n não b b t m t m i h n, và não

b n c ng có thêm n ng l c h p th thông tin.”ạ ũ ă ự ấ ụ

Các nhà nghiên c u khác thì cho r ng vi c ứ ằ ệ đọc trên màn hình có th làm chúng ta khó l nh h i thôngể ĩ ộ

tin h n b i vì nó khi n trí não – và th m chí là c c th - m t m i h n M c i n t ph n chi u ánh ơ ở ế ậ ả ơ ể ệ ỏ ơ ự đ ệ ử ả ế

sáng môi trường tương t nh m c gi y in, nh ng màn hình máy tính, i n tho i thông minh và máyự ư ự ấ ư đ ệ ạ

tính b ng l i chi u ánh sáng tr c ti p vào m t ngả ạ ế ự ế ắ ười dùng Ngày nay, màn hình tinh th l ng ã em ể ỏ đ đ

l i c m giác êm d u h n cho m t so v i th h ti n thân là màn hình hu nh quang; tuy nhiên, vi c ạ ả ị ơ ắ ớ ế ệ ề ỳ ệ

c lâu trên các màn hình bóng loáng t phát sáng v n có th gây m i m t, nh c u, th l c gi m

Trong m t thí nghi m c a Ti n s Erik Wästlund, khi ó thu c trộ ệ ủ ế ĩ đ ộ ường Đạ ọi h c Karlstad Th y i n, ở ụ Đ ể

nh ng ngữ ười làm bài ki m tra ể đọc hi u trên máy tính ể đạ đ ểt i m th p h n và có m c ấ ơ ứ độ ă c ng th ng vàẳ

m t m i cao h n nh ng ngệ ỏ ơ ữ ười làm trên gi y.ấ

Màn hình s c ng nh hố ũ ả ưởng t i kh n ng t p trung và trí nh ng n h n c a ngớ ả ă ậ ớ ắ ạ ủ ườ đọi c Vì v a ừ đọc

v a ph i i u khi n thanh cu n lên xu ng, nên h ph i t p trung vào c v n b n ang ừ ả đ ề ể ộ ố ọ ả ậ ả ă ả đ đọ ũc c ng như

cách d ch chuy n nó – và i u này khi n não ph i làm vi c nhi u h n so v i vi c l t trang sách, v n ị ể đ ề ế ả ệ ề ơ ớ ệ ậ ố

là động tác đơn gi n và mang tính t ả ự động h n Càng ơ để ư ưở t t ng b phân tán vào vi c di chuy n ị ệ ể

trên v n b n, thì càng khó t p trung ă ả ậ đọc hi u ể được

Không ch có th , ngỉ ế ười ta còn ti p c n v n b n s v i m t tâm trí h i h t H ch n nh ng con ế ậ ă ả ố ớ ộ ờ ợ ọ ọ ữ

ng t t – h c l t, c hi u qua t khóa nhi u h n so v i ng i c trên gi y – và h có xu

hướng ch ỉ đọ ăc v n b n m t l n r i thôi Quá trình mà các nhà tâm lý h c g i là s i u ti t quá trình ả ộ ầ ồ ọ ọ ự đ ề ế

h c siêu nh n th c – t c thi t l p nh ng m c tiêu c th , ọ ậ ứ ứ ế ậ ữ ụ ụ ể đọ ạc l i nh ng ph n khó và v a ữ ầ ừ đọ ừ ực v a t

ki m tra xem mình ã hi u ể đ ể được bao nhiêu – c ng thũ ường không xu t hi n nh ng ngấ ệ ở ữ ườ đọi c trên màn hình

Mà d u không có s khác bi t trong vi c l nh h i thông tin khi ẫ ự ệ ệ ĩ ộ đọc trên màn hình và trên gi y i ấ đ

ch ng n a, thì nh ng ă ữ ữ độc gi s c ng khó có th ghi nh lâu dài nh ng gì h ã h p th ả ố ũ ể ớ ữ ọ đ ấ ụ được Theo các nhà tâm lí h c, có s khác nhau gi a vi c nh và bi t th gì ó: nh là m t hình th c trí ọ ự ữ ệ ớ ế ứ đ ớ ộ ứ

nh tớ ương đố ế ới y u t, theo ó ngđ ười ta h i tồ ưởng l i m t thông tin, cùng v i nh ng chi ti t v b i ạ ộ ớ ữ ế ề ố

c nh, ch ng h n nh a i m và th i i m h bi t ả ẳ ạ ư đị đ ể ờ đ ể ọ ế được thông tin ó là gì; còn bi t là m t hình th c đ ế ộ ứ

trí nh m nh m h n, giúp ngớ ạ ẽ ơ ười ta xác nh ch c ch n v i u gì ó Trong m t nghiên c u th c đị ắ ắ ề đ ề đ ộ ứ ự

hi n n m 2003, Ti n s Kate Garland, khi ó thu c trệ ă ế ĩ đ ộ ường Đạ ọi h c Leicester, ã yêu c u 50 sinh viênđ ầ

c m t tài li u v kinh t trên sách gi y ho c trên phiên b n sách i n t Sau 20 phút, bà ki m tra

h ; trong bài ki m tra, các sinh viên ph i ánh d u vào c ô tr l i và ô h i h “bi t” hay “nh ” câu ọ ể ả đ ấ ả ả ờ ỏ ọ ế ớ

tr l i ó K t qu cho th y, nh ng sinh viên ả ờ đ ế ả ấ ữ đọc trên màn hình d a vào vi c nh h n là vi c bi t; ự ệ ớ ơ ệ ế

trong khi các sinh viên đọc trên sách gi y l i s d ng ấ ạ ử ụ đồng đều c hai hình th c trí nh trên.ả ứ ớ

c – không ch là con ch

C ng ph i th a nh n r ng v n b n s c ng có nhi u l i th rõ r t Khi b n ph i làm vi c g p rút ũ ả ừ ậ ằ ă ả ố ũ ề ợ ế ệ ạ ả ệ ấ để

k p th i h n, thì cái ti n l i c a vi c dùng t khóa ị ờ ạ ệ ợ ủ ệ ừ để tìm ki m t c th i hàng tr m tài li u tham kh o ế ứ ờ ă ệ ả

tr c tuy n s b xa nh ng l i ích c a vi c c m c i ự ế ẽ ỏ ữ ợ ủ ệ ặ ụ đọc hi u và ghi nh t ng cu n sách gi y trong ể ớ ừ ố ấ

th vi n Còn v i ngư ệ ớ ười có th l c kém, thì font ch d tùy ch nh c ng nh màn hình LCD có ị ự ữ ễ ỉ ũ ư độ

tương ph n cao qu là c a hi m tr i cho Nh ng, nh nh ng nghiên c u trên các ả ả ủ ế ờ ư ư ữ ứ độc gi nh tu i ả ỏ ổ

ã ch ra, m t i m m nh c a sách gi y – có th nói là i m m nh nh t c a nó v i t cách ph ng

ti n ệ đọc – n m chính s khiêm nhằ ở ự ường c a nó Khác màn hình s , nó không thu hút s chú ý vào ủ ố ự

mình, hay khi n ế độc gi phân tán t tả ư ưởng Nh ờ đức tính gi n d c a mình, sách gi y “v n là m t ả ị ủ ấ ẫ ộ

i m l ng, m t chi c m neo cho nh n th c” – theo cách vi t c a Williams Powers trong bài vi t

n m 2006 c a ông, “Chi c Blackberry c a Hoàng t Hamlet: T i sao sách gi y là v nh c u.”ă ủ ế ủ ử ạ ấ ĩ ử

Ngoài nh ng suy xét th c d ng, thì c m nh n c a chúng ta v m t quy n sách gi y ho c m t chi c ữ ự ụ ả ậ ủ ề ộ ể ấ ặ ộ ế

máy đọc sách – và cái c m giác khi c m nó trên tay – c ng quy t nh vi c li u chúng ta s mua ả ầ ũ ế đị ệ ệ ẽ

sách gi y hay sách i n t Nh ng khía c nh nh n c m khi ấ đ ệ ử ữ ạ ậ ả đọc sách gi y có ý ngh a v i chúng ta ấ ĩ ớ

h n chúng ta v n tơ ẫ ưởng: nào m t gi y, nào mùi m c, l i c cái thú c a vi c ta có quy n dùng tay màặ ấ ự ạ ả ủ ệ ề

là ph ng hay g p l i m t trang gi y, và c cái âm thanh không l n âu ẳ ấ ạ ộ ấ ả ẫ đ được khi ta l t gi t ng trang.ậ ở ừ

Cho đến nay nh ng v n b n s v n ch a th tái d ng ữ ă ả ố ẫ ư ể ự đượ đầ đủc y nh ng c m giác ó.ữ ả đ

Sách gi y còn có kích c , hình dáng và tr ng lấ ỡ ọ ượng có th nh n bi t t c th i Ngể ậ ế ứ ờ ượ ạc l i, m t cu n ộ ố

sách i n t - m c d u có th l y thanh cu n mà tđ ệ ử ặ ầ ể ấ ộ ượng tr ng cho ư độ dài c a nó - l i ch ng có hình ủ ạ ẳ

dáng hay độ dày m ng nào rõ ràng c Chi c máy ỏ ả ế đọc sách v n gi nguyên tr ng lẫ ữ ọ ượng ó, dù là đ

khi b n ạ đọc m t trộ ường thiên ti u thuy t hay m t o n v n vài dòng M t s nhà nghiên c u ã phát ể ế ộ đ ả ă ộ ố ứ đ

hi n ra r ng nh ng khác nhau này t o ra cái g i là s b t hài hòa v xúc giác (haptic dissonance) ệ ằ ữ ạ ọ ự ấ ề

khi n cho m t s ngế ộ ố ười không mu n dùng máy ố đọc sách

Công ngh ệ đọ c h ướ ng t i m t giai o n khác ớ ộ đ ạ

kh c ph c s không t ng thích v m t giác quan này, nhi u nhà thi t k ã n l c a nh ng

tr i nghi m ả ệ đọ ố ệc s ti m c n v i nh ng tr i nghi m ậ ớ ữ ả ệ đọc trên gi y M c i n t gi ng v i lo i m c hóaấ ự đ ệ ử ố ớ ạ ự

h c bình thọ ường, và thi t k gi n ế ế ả đơn c a màn hình Kindle trông gi ng trang sách gi y ủ ố ấ đến kinh

ng c Tạ ương t , ng d ng iBook c a Apple c ng c g ng mô ph ng cách l t trang gi ng nh th t ự ứ ụ ủ ũ ố ắ ỏ ậ ố ư ậ

Tuy nhiên, cho t i nay, nh ng ớ ữ động thái nh v y thiên v th m m h n là th c d ng E-book v n ư ậ ề ẩ ĩ ơ ự ụ ẫ

không giúp chúng ta đọ ước l t lên ph n trầ ước hay gi nhanh t i chở ớ ương sau khi ch t nh ra i u ợ ớ đ ề

v a m i ừ ớ đọc

Trong khi ó, m t s nhà c i cách trong l nh v c công ngh s l i không mu n t gi i h n mình đ ộ ố ả ĩ ự ệ ố ạ ố ự ớ ạ ở

vi c mô ph ng sách gi y Thay vào ó, h ang ệ ỏ ấ đ ọ đ đưa công ngh ệ đọ ếc ti n hóa lên m t giai o n hoàn ộ đ ạ

toàn khác Thanh cu n có th không ph i là thi t b nh v lý tộ ể ả ế ị đị ị ưởng đố ới v i m t cu n ti u thuy t dài ộ ố ể ế

và đậ đặm c chi ti t, nh ng nh ng t t p chí nh New York Times, Washington Post, ESPN và ế ư ữ ờ ạ ư

nh ng trang truy n thông khác ã và ang em ữ ề đ đ đ đến cho độc gi nh ng bài vi t ả ữ ế đẹ đẽp , sinh động

v n không th có b n in, b i chúng k t h p v n b n v i nh ng o n phim và các clip âm thanh – ố ể ở ả ở ế ợ ă ả ớ ữ đ ạ

và t t c ấ ả đều nh con tr chu t ờ ỏ ộ để có th t o ra nh ng hi u ng i n nh Nhà v n Robin Sloan là ể ạ ữ ệ ứ đ ệ ả ă

người tiên phong m ng “truy n ở ả ệ đọc b ng tay” – ây là hình th c ằ đ ứ đọc truy n d a vào tệ ự ương tác v t ậ

lý để xác nh nh p v n và gi ng v n; các t m i, câu m i và hình nh m i ch xu t hi n khi có đị ị ă ọ ă ừ ớ ớ ả ớ ỉ ấ ệ

người ch m tay vào màn hình s M t s nhà v n khác thì ang h p tác v i các l p trình viên máy ạ ố ộ ố ă đ ợ ớ ậ

tính để ạ t o ra nh ng cu n ti u thuy t có ữ ố ể ế độ ươ t ng tác ph c t p h n, theo ó ngứ ạ ơ đ ườ đọi c có th quy t ể ế

nh mình s c, nghe, hay nhìn cái gì ti p theo

Rõ ràng, v i nh ng v n b n dài, dày ớ ữ ă ả đặc ch ngh a, thì gi y v n là s l a ch n lý tữ ĩ ấ ẫ ự ự ọ ưởng