NGUỒN gốc của sự KHÁC BIỆT về văn hóa

Sự khác biệt về văn hóa có nguồn gốc từ rất nhiều yếu tố khác nhau, một trong số chính tạo ra sự khác biệt đó là : I.. Qua hàng loạt các sự kiện lịch sử khác nhau đã tạo cho văn hóa nh

ĐỀ TÀI:NGUỒN GỐC CỦA SỰ KHÁC BIỆT VỀ VĂN HÓA NỘI DUNG

Như chúng ta đã biết, mỗi quốc gia đều có một nên văn hóa,phong tục tập quán riêng biệt.Nó thể hiện đặc trưng,dấu ấn cho từng quốc gia đó.Chính vì thế mà nhân loại có rất nhiều nền văn hóa mang bản sắc riêng,vừa phong phú vừa đa dạng,đặc trưng cho từng vùng miền mà nó tồn tại theo thời gian.Vậy sự khác biệt đó là do đâu?Nguồn gốc của sự khác biệt đó là gì?

Sự khác biệt về văn hóa có nguồn gốc từ rất nhiều yếu tố khác nhau, một trong số chính tạo ra sự khác biệt đó là :

I Lịch sử.

Lịch sử được hiểu một cách đơn giả là những gì thuộc về quá khứ và gắn liền với xã hội loài người

Mỗi thời kỳ lịch sử đều mang đậm dấu tích văn hoá Không am hiểu lịch sử sẽ rất khó có thể am hiểu truyền thống văn hoá một dân tộc, bởi lịch sử, như F Braudel xác định, "lịch sử là một phần mà thiếu nó thì không có một

ý thức dân tộc nào đứng vững được Và nếu không có ý thức đó thì không có nền văn hoá độc đáo, không thể có nền văn minh thật sự" Ngược lại, không xuất phát từ hệ giá trị sẽ khó nắm bắt và lý giải các hiện tượng lịch sử cũng như quy luật vận động và phát triển của tiến trình lịch sử Chẳng hạn, nhìn trong lịch sử thế giới từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX, nếu không nhận biết hệ thống giá trị làm nền cho thế giới quan của giai cấp tư sản sẽ rất khó đánh giá phong trào cải cách tôn giáo ở Đức hay ở một số nước khác ở châu Âu khác Không phải ngẫu nhiên A Toynbee, nhà nghiên cứu lịch sử, lại có những đóng góp quan trọng trong nghiên cứu văn hoá với lý thuyết về "chu

kỳ văn hoá" của mình trong việc sắp xếp các nền văn hoá nổi tiếng vào các vòng văn hoá, trong đó chúng trải qua thăng tiến, cực thịnh và suy tàn, và ông đồng ý với P.Bagby rằng "văn hoá là mặt có thể hiểu được bằng trí tuệ của lịch sử"

Lịch sử góp phần làm sang tỏ các hiện tượng văn hoá, những quy luật chung của tiến trình lịch sử của nhân loại Qua hàng loạt các sự kiện lịch sử khác nhau đã tạo cho văn hóa những đặc điểm có tính quy luật của quá trình vận động phát triển của một chủ thể văn hoá là khác nhau

Chính hoàn cảnh lịch sử là một trong các nhân tố quan trọng quyết định

sự hình thành của văn hóa dân tộc Dân tộc đó được xây dựng trên một hoàn cảnh lịch sử như thế nào; nó đã phải chiến đấu với các lực lượng ngoại xâm hay nội chiến ra sao đẻ bảo vệ lãnh thổ… tất cả những sự kiện lịch sử ấy đã dần dần hình thành nên những suy nghĩ, thói quen, niềm tin và cuối cùng là

nó tạo ra các giá trị văn hóa Cũng chính vì lẽ đó mà người ta thường gắn các nền văn hóa với từng thời kỳ lịch sử

Ví dụ:

 Như do hoàn cảnh lịch sử của Nhật Bản: trong suốt thời kỳ trung đại, ngoại trừ hai lần tấn công xâm lược nhưng không thành của quân Mông - Nguyên, Nhật Bản hầu như không phải đối phó với ngoại xâm Thay vì các cuộc kháng chiến bảo vệ tổ quốc, nội chiến giữa các thế lực phong kiến địa phương diễn ra tương đối thường xuyên và kết cục dẫn đến sự hình thành thiết chế Mạc phủ mà thực chất là sự thống trị của chính quyền quân sự, đứng đầu là các dòng họ Shogun (Tướng quân) song song với sự tồn tại phần nhiều trên danh nghĩa một chính quyền dân sự do Thiên hoàng (Teno) đứng đầu Hoàn cảnh lịch sử này

đã tạo nên tính kỉ luật, đề cao vai trò người chỉ huy Chuẩn mực đạo đức là đề cao giữ chữ tín Sự phát triển mạnh mẽ của các phong kiến địa phương tại mỗi thung lũng đã dẫn tới sự hình thành các đơn vị thân binh (Samurai) sau thành trở thành một tầng lớp có vị trí đặc biệt quan trọng trong xã hội dưới tên gọi Vũ sĩ (Bushi) Trong xã hội truyền thống, đại bộ phận cư dân sống ở nông thôn Họ tụ cư thành các đơn vị gọi là mura (thôn) Khác với cấu trúc làng ở Việt Nam, trong các mura của Nhật Bản, xã hội có cấu trúc theo chiều dọc, nghĩa

là có trật tự, lớp lang Mọi thành viên đều có chức năng, bổn phận rất

rõ ràng Quan niệm “cá mè một lứa” hay “cá đối bằng đầu”, một kiểu dân chủ làng xã theo lối bình quân chủ nghĩa thường thấy ở Việt Nam, rất xa lạ với xã hội Nhật Bản

 Hay như tại Việt Nam, một đất nước chịu quá nhiều chiến tranh xâm lược và gần đây nhất là cuộc chiến tranh chống Mỹ, Pháp và Nhật đã khiến người Việt Nam sau chiến tranh muốn được sống chậm lại và cảm nhận hòa bình

 Một ví dụ khác về dân tộc Do Thái, một dân tộc hai nghìn năm vong quốc, hành trang của họ không có gì ngoài lời cầu nguyện và sự thiếu vắng quê hương Họ bị kỳ thị, hãm hại và truy sát gần như trong suốt lịch sử của quốc gia mình bởi Ai Cập cổ đại; Babylon,… và gần đây

là chịu sự bủa vây, cấm vận của các nước chung quanh Bao nhiêu khó khăn họ gặp phải khiến họ mạnh mẽ và đặc biệt hơn bất kỳ quốc gia nào Họ mạnh mẽ, sáng tạo, táo bạo, hoài nghi và tranh cãi, làm việc không mệt mỏi

 Nếu như ở các quốc gia khác học sinh trung học cố gắng để có thể đõ vào các trường danh tiếng thì tại Israel học sinh có gắng để được nhận vào các lực lượng quân sự, thậm chí có rất nhiều công ty tại Israel chỉ

nhận những người đã giải ngũ vào làm việc Những người này không chỉ giỏi về quân sự, chiến lược mà cả kinh doanh, kỹ thuật, sáng chế… Tính cách người Israel khác thẳng thắn, nếu không quen ta có thể cảm thấy họ hơi thô lỗ trong lần đầu gặp mặt Họ sẳn sảng hỏi quản lý, chỉ huy của mình rằng tại sao ông lại ở vị trí đó mà không phải tôi đều này cho thấy họ cũng rất hoài nghi; Có một nhân viên người Mỹ khi đến Isrsel làm việc thấy mọi người trong phòng họp bước ra đều đỏ mặt, tự đắc, hùng hổ mới lo lắng hỏi đã xảy ra chuyện

gì Thì một nhân viên cười và nói: ồ chúng tôi tranh luận và chúng tôi

đã thắng.Khi phải chịu sự khó khăn lớn về sự đe dạo của các nước láng giềng như Ả rập, sự khó khăn trong việc xây dựng nền kinh tế cho một đất nước mới thành lập chỉ khoảng 14 triệu dân trong đó 6 triệu kiều bào ở nước ngoài đã tạo ra thói quen hoàn thiện mình của người Do Thái, họ có thể chiến đấu khi có chiến tranh; có thể kinh doanh khi hòa bình và có kiến thức sâu về lĩnh vực công nghệ điện tử

và cơ khí Trong tất cả mọi công việc họ đều có thể làm tốt Người Israel cũng còn rất ngoan cố và không bao giờ dễ dàng bỏ cuộc

Một câu chuyện nêu nên tính cách này như sau:

Có 4 người đàn ông người Mỹ, Nga, Trung Quốc, Israel được một phóng viên hỏi: ‘thứ lỗi cho tôi… xin các vị có thể cho biết ý kiến về nạn thiếu hụt lương thực hiện nay?’

Người Mỹ hỏi: thiếu hụt là gì?

Người Trung Quốc ngạc nhiên: lương thực là gì?

Người Nga hỏi: ý kiến là gì?

Người Israel vặn lại: thế nào là xin thứ lỗi?

 Với người Israel dân tộc họ là dân riêng của Chúa, và Người đã cho

họ miền đất hứa họ luôn tự hào về đất nước con người họ, cũng từ đó

họ luôn tự hào về ngững nơi họ thuộc về, họ nhiệt tình, và không ngần ngại bày tỏ nó ra ngoài, ở Israel thật bình thường khi tất cả các xe, đồ dùng của nhân viên trong công ty đều có dán biểu tượng của công ty

Họ tập trung cao độ và thẳng thắn đưa ra nhưng câu hỏi sắc sảo dù cho bạn là quản lý của họ, dù cho họ là nhân viên cũ hay mới Và nhà quản trị sẽ có cảm giác như là mình đang làm việc cho họ chứ không phải điều ngược lại Cái văn hóa này quả thực chỉ có ở Israel mà thôi

Từ những ví dụ trên ta có thể thấy lịch sử đã tác động mạnh mẽ đến văn hóa như thế nào, và cũng chính vì thế các quốc gia có lịch sử khác nhau thì cũng

là một trong các nguyên nhân gây lên sự khác nhau về văn hóa

II Địa lý, khí hậu, thời tiết và thói quen sinh hoạt.

Khác biệt văn hóa thường được gây ra bởi con người được lớn lên trong nhiều môi trường khác nhau Nhiều người sống trong môi trường bị hạn chế

và có những nghi lễ nhất định hàng ngày, tín ngưỡng, định kiến, và thói quen Người sống ở các khu vực đến từ một môi trường khác lại có những nét văn hóa riêng của họ Những nét riêng của văn hóa từng dân tộc, đất nước làm cho mỗi dân tộc, đất nước hiện ra với những nét độc đáo, phân biệt với các dân tộc và nước khác Trong một quốc gia đa dân tộc, với một dân tộc chủ thể trong thời quá khứ thường có hiện tượng áp lực đồng hóa của vănhóa dân tộc đa số đối với dân tộc thiểu số Văn hóa của dân tộc đa số, chủ thể cũng trở thành văn hóa dân tộc của quốc gia đó Ở mỗi dân tộc, mỗi đất nước có những vấn đề thu hút tâm hồn trí tuệ, có những phạm vi dốc hết tinh lực, có những hướng để vươn tới riêng Xác định những cái đó , thành

tựu trong những cái đó biểu lộ bản lĩnh sáng tạo, bộc lộ chỗ mạnh chỗ yếu trong sức sáng tạo của dân tộc, của đất nước

Hầu hết mọi người lớn lên trong một môi trường hạn chế nhất định (môi trường tự nhiên của họ, gia đình, xã hội, đất nước của họ,…) Trên thực tế, mỗi người phản ứng với môi trường tự nhiên cụ thể của họ cũng có nghĩa là

họ tạo ra những thói quen hàng ngày cụ thể, khuôn mẫu, phương pháp đáp ứng yêu cầu của họ, Một số người thức dậy lúc 5h sáng, trong khi những người khác thức dậy lúc 9h và đi làm bằng xe điện Mỗi người như vậy thích nghi với môi trường, thiên nhiên và xã hội xung quanh họ Mỗi xã hội tạo ra các phương pháp khác nhau để thông qua di sản văn hóa của họ để lại cho con cái của họ (hoặc các thành viên mới, ví dụ như người nước ngoài), thử

và thử nghiệm các phương pháp ứng xử trong môi trường và xã hội trong câu hỏi

Khi một người lớn lên trong môi trường của một nền văn hóa duy nhất (học cách sống trong điều kiện tự nhiên của địa phương, được đưa lên bởi gia đình của họ và đi đến trường học địa phương, có kinh nghiệm với các cộng đồng địa phương, văn hóa) họ trải qua một quá trình rất chuyên sâu phát triển nhân cách Tuy nhiên, những gì họ tìm hiểu với các điều kiện cụ thể lại khác so với những điều kiện của nền văn hóa khác Đây là lý do tại sao một người đã quyết định đi du lịch đến nước khác sẽ trở thành một "con nhỏ" một lần nữa tại quốc gia khác, những người không thể nói ngoại ngữ , người đã không học được cách cư xử của nền văn hóa nước khác, và những người thiếu các kỹ năng và kiến thức cần thiết,

Chúng ta có thể cảm nhận được những biểu hiện nhất định khác biệt văn hóa ngay lập tức (trang phục truyền thống, đồ trang sức đặc biệt), trong khi

một số khác chúng ta chỉ cảm nhận được khi một người bắt đầu nói một ngôn ngữ khác, hoặc khi chúng ta nghe các ý kiến và giá trị của họ, Chúng

ta thường chỉ có thể hiểu sự khác biệt văn hóa khi chúng ta đột nhiên thấy mình trong môi trường văn hóa khác

Chắc chắn là văn hóa Việt Nam và những nét đặc sắc của nó chịu sự chi phối của vùng đất cư trú làm môi trường thiên nhiên, làm điều kiện sống cho

nó Đó là vùng đồi núi vùng sông nước, vung ven biển, là vùng gió mùa, vùng lụt bão hàng năm, là mảnh đất phức tạp khắc nghiệt, đặt ra nhiều điều kiện khó khăn cho cư dân, là vùng trồng lúa nước băt con người phải đinh

cư Đứng trên mỏm đất ven biển trên con đường giao lưu văn hóa, bị thu hút một bên bởi nền văn minh Ấn Độ, và bên khác bởi nền văn minh Trung Hoa, hai nền văn minh cổ phong phú và rất khác nhau Từ trước công nguyên chúng ta đã đụng độ với xu hướng bành trướng của người Hán, và từ đó luôn luôn bị đe dọa xâm lược Tâm hồn, trí tuệ, sức sáng tạo đều phải tập trung giải quyết vấn đề khó khăn do thực tế đó đặt ra Trước hết là tổ chức nội bộ, tạo cái thế ổn định để bám trụ, chống sự đe dọa của thiên nhiên và họa xâm lược và sau là Nam tiến để tìm đất phát triển Các vấn đề đặt ra cấp thiết ở thời gian trước sau khác nhau, nhưng tương trợ để cùng vượt qua khó khăn, đoàn kết để chống xâm lăng đã thành nếp sống từ xa xưa Lựa chọn một cơ chế chính trị - xã hội, định hình một lối sống, quan niệm sống đồng thời cũng là vạch ra một phương hướng phát triển văn hóa cả qui mô lẫn khuynh hướng Thực tế cho ta biết khuynh hướng, hứng thú, sự ưa thích, nhưng hơn thế còn cho ta biết sự hạn chế của trình độ sản xuất, của đời sống xã hội Đó

là văn hóa của dân nông nghiệp định cư, không có nhu cầu lưu chuyển, trao đổi, không có sự kích thích của đô thị

Ví dụ:

 Theo cách phân chia thông thường hiện nay thì Việt Nam và Nhật Bản

ở vào hai khu vực văn hoá khác nhau Nhật Bản là một nước Đông Á, còn Việt Nam thuộc Đông Nam Á Không dễ gì đem văn hoá thuộc hai khu vực khác nhau để so sánh, nhưng chúng ta lại rất cần đến nghiên cứu so sánh để có thể hiểu sâu thêm từng đối tượng và hiểu rộng thêm mối quan hệ giữa các đối tượng này Do tác động của hoàn cảnh lịch sử, các dân tộc thuộc các khu vực văn hoá khác nhau lại có nhiều mối quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp, vì vậy so sánh để tìm ra những mối liên hệ, rút ra những điểm tương đồng và dị biệt lại là việc làm hết sức cần thiết và bổ ích Nhật Bản và Việt Nam có thể coi là những trường hợp như thế Hơn nữa, Việt Nam và Nhật Bản lại cùng chịu nhiều ảnh hưởng từ văn minh Trung Hoa, nên có không ít những điểm tương đồng, nhưng nếu nghiên cứu sâu hơn những biểu hiện của ảnh hưởng này lại tìm ra những khác biệt đáng kể

Có nhiều phương pháp so sánh nhưng phương pháp được sử dụng trong bài này là so sánh theo tiêu chí Chúng ta có thể chọn 5 tiêu chí sau đây:

- Điều kiện tự nhiên và môi trường sinh thái.

Với nhận thức của khoa học ngày nay, điều kiện tự nhiên và môi trường sinh thái được coi là tác nhân cực kỳ quan trọng đến sáng tạo văn hoá của con người Sự tác động qua lại giữa tự nhiên và con người là nhân tố chính tạo nên đặc trưng văn hoá

- Sự hình thành nhà nước đầu tiên.

Đây là sự kiện có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với mọi dân tộc vì sự xuất hiện nhà nước vừa là cái mốc bước nhảy vọt của một cộng đồng cư dân đưa họ bước vào thời đại văn minh vừa là sự kết tinh của những thành tựu về văn hoá đã đạt được trước đó, bước đầu định hình một bản sắc văn hoá

- Những đặc điểm về cư dân và đặc trưng văn hoá truyền thống.

Nói tới văn hoá, không thể không xem xét chính chủ thể của văn hoá, nên nguồn gốc, quá trình tộc người và đặc điểm của cả cộng đồng là những yếu tố không thể bỏ qua Còn đặc trưng của văn hoá truyền thống ở đây là xét trên những đặc trưng chung nhất của 4 thành tố cấu thành văn hoá

- Các hình thức tổ chức nhà nước trong lịch sử

Từ khi nhà nước hình thành, mặc dù là sản phẩm của văn hoá do chính con người tạo ra nhưng các hình thức tổ chức nhà nước có tác động rất mạnh

mẽ đến chiều hướng phát triển của lịch sử và chi phối những đặc trưng của

xã hội

- Ứng xử với văn hoá ngoại lai.

Văn hoá được sản sinh trong một không gian nhất định và giới hạn của

nó thường là môi trường tự nhiên, nhưng văn hoá không bao giờ là đóng kín

Sự lan toả những giá trị của một nền văn hoá này tới những nền văn hoá khác là một hiện tượng tự nhiên, nhưng cách ứng xử trước hiện tượng tự nhiên ấy là phụ thuộc vào, và vì vậy, phản ánh đặc trưng của chính những nền văn hoá chịu những tác động ấy Vì vậy đây có thể coi là một trong những tiêu chí để có thể xét sự tương đồng và khác biệt giữa các nền văn hoá

Xét theo tiêu chí thứ nhất về điều kiện tự nhiên và môi trường sinh thái,

có thể thấy Việt Nam là một bán đảo với diện tích tự nhiên hơn 33 vạn km2

và hơn 3000 km bờ biển Chỉ số duyên hải (ISCL) tính được » 106 Trong khi đó, Nhật Bản là một quần đảo với 3.600 hòn đảo lớn nhỏ quây quần xung quanh 4 hòn đảo lớn Tổng diện tích tự nhiên » 377.000 km2 và 29.000

km bờ biển, chỉ số ISCL » 13 (1) Do địa hình dốc, mưa theo mùa tạo thành mạng lưới sông ngòi dày đặc (trên có tới gần 3.000 con sông lớn nhỏ), xoè theo hình nan quạt ở phía bờ biển Do bồi lấp không hoàn chỉnh, vùng đồng bằng hay có úng lụt, tạo thành vùng sinh thái có nhiều mặt nước chiếm chỗ Người Việt gọi Tổ quốc mình là nước Khí hậu Việt Nam tương đối đa dạng

ở miền Bắc có 4 mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông rõ rệt Miền Nam chia thành 2 mùa Khô và Mưa Đặc điểm chung là nóng, ẩm, rất thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp, nhưng cũng là môi trường thuận lợi cho dịch bệnh Cùng vớí chế độ nhiệt đới gió mùa, hằng năm có bão, thiên nhiên cũng đặt ra không ít những thử thách hiểm nghèo Mưa, lũ, bão, ẩm, dịch bệnh là những thiên tai

mà người Việt thường xuyên phải đối phó Do lãnh thổ trải dài trên 15 vĩ tuyến, lại có nhiều mạch núi cắt ngang, tạo thành nhiều âu khí hậu khác nhau

mà rõ nhất là Bắc, Trung, Nam Bộ Cùng với sự đa dạng về địa hình, sự khác biệt về khí hậu là những yếu tố tự nhiên nên sự đa dạng, phong phú về văn hoá phân bố theo vùng, miền Việt Nam là nước có nguồn tài nguyên khoáng sản đa dạng và phong phú, nhưng nhìn chung trữ lượng không cao

Ưu thế tài nguyên chủ yếu là đất Nông nghiệp đã xuất hiện sớm và là ngành kinh tế chủ đạo trong suốt mọi thời kỳ lịch sử Một đặc điểm nổi bật của điều kiện tự nhiên Việt Nam là vị trí địa lí giao tiếp, là nơi giao lưu của nhiều dòng văn hoá và là nơi luôn bị tác động của khu vực và thế giới Lãnh thổ quốc gia được mở rộng dần theo thời gian