CHUYÊN ĐỀ : TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT ĐẾN CÁC MỐI QUAN HỆ GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ TẠI KHU VỰC CÔNG NGHIỆP HOÁ, ĐÔ THỊ HOÁ

Chuyên đề: TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT ĐẾN CÁC MỐI QUAN HỆ GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ TẠI KHU VỰC CÔNG NGHIỆP HOÁ, ĐÔ THỊ HOÁ Ths.. Trong bài viết này, bước đầu chú

Chuyên đề:

TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG

ĐẤT ĐẾN CÁC MỐI QUAN HỆ GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ

TẠI KHU VỰC CÔNG NGHIỆP HOÁ, ĐÔ THỊ HOÁ

Ths Lê Xuân Kiêu Viện Văn hóa và phát triển Học viện Chính trị-Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh

Đặt vấn đề

Những năm gần đây, nông thôn Việt Nam đang có nhiều biến đổi mạnh

mẽ do trong quá trình thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn đã chuyển một phần không nhỏ đất nông nghiệp sang xây dựng các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu du lịch và khu đô thị mới Quá trình đó

đã mang lại cho khu vực công nghiệp hóa, đô thị hóa những tác động và thay đổi không chỉ trên lĩnh vực kinh tế mà còn cả trên lĩnh vực văn hoá – xã hội Gia đình – đơn vị cấu thành cơ bản của xã hội, tất yếu sẽ có những biến động, những thay đổi trên nhiều khía cạnh Trong bài viết này, bước đầu chúng tôi tìm hiểu tác động của chính sách chuyển đổi mục đích sử dụng đất đến các mối quan hệ gia đình, dòng họ tại khu vực công nghiệp hoá, đô thị hoá

1.Công nghiệp hoá, đô thị hoá và chuyển đổi đất nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay

Quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá đã góp phần hình thành các khu

đô thị, ra đời các khu công nghiệp, khu chế xuất ở nhiều địa phương, tạo nên

sự biến đổi cơ cấu ngành nghề, phát triển kinh tế Nhưng đồng thời, quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá cũng đã thu hẹp diện tích đất nông nghiệp, làm tăng số hộ gia đình nông dân không có đất sản xuất, số người thất nghiệp ngày càng nhiều

Theo Báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tại Hội thảo

“Nông dân bị thu hồi đất - Thực trạng và giải pháp”, cho thấy: trong năm năm,

từ 2001-2005, tổng diện tích đất nông nghiệp đã thu hồi là 336,44 nghìn ha(chiếm 3,89%) đất nông nghiệp đang sử dụng) Trong đó, diện tích đất nông nghiệp đã thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp và cụm công nghiệp là 39,56 nghìn ha, xây dựng đô thị là 70,32 nghìn ha và xây dựng kết cấu hạ tầng

là 136,17 nghìn ha Các vùng kinh tế trọng điểm là khu vực có diện tích đất nông nghiệp thu hồi lớn nhất, chiếm khoảng 50% diện tích thu hồi trên toàn quốc Những địa phương có diện tích đất thu hồi lớn là Tiền Giang(20.308ha), Đồng Nai(19.752 ha), Bình Dương(16.627 ha), Quảng Nam(11.812 ha), Cà Mau(13.242 ha), Hà Nội(7.776 ha), Hà Tĩnh(6.391 ha), Vĩnh Phúc(5.573 ha).(Bộ NN và PTNT,2007) Đây là những địa phương có tốc độ đô thị hoá nhanh và hình thành nhiều khu công nghiệp

Số liệu thống kê của Bộ Tài nguyên – Môi trường cho biết, trong 7 năm qua(2001-2007), tổng diện tích đất nông nghiệp đã thu hồi chuyển sang đất phi nông nghiệp hơn 500.000 hecta, chiếm hơn 5% đất nông nghiệp đang sử

thị hoá và công nghiệp hoá năm sau luôn tăng hơn năm trước Chỉ tính riêng năm 2007, diện tích trồng lúa của cả nước đã giảm 125.000 hecta Theo ước tính, trung bình mỗi hecta đất nông nghiệp bị thu hồi ảnh hưởng đến việc làm của hơn 10 lao động nông nghiệp Trong giai đoạn 2000-2006, việc thu hồi đất

đã có khoảng 2,5 triệu nông dân trên cả nước bị ảnh hưởng đến đời sống.(Hoàng Bá Thịnh,2008)

Thực tế cho thấy, phần lớn diện tích đất nông nghiệp thuộc diện “bờ xôi, ruộng mật”, có cơ sở hạ tầng thuận lợi cho việc canh tác, thuộc các vùng đồng bằng có mật độ dân số cao, trong đó có xã bị thu hồi đến 70-80% tổng diện tích đất canh tác Theo số liệu tổng hợp từ các địa phương, có 10-20% số

hộ bị thu hồi 100% dất; 20% số hộ bị thu hồi 60-70% đất vầ số hộ bị thu hồi một nửa diện tích đất là 50%(Bộ NN và PTNT,2007) Hiện tượng chuyển mục đích sử dụng đất nông nghiệp đang kéo theo sự thay đổi nhiều mặt trong đời sống nông thôn Việt Nam Về phương diện chung nhất, những thay đổi này thể hiện ở hai phương diện

Thứ nhất, chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp đã góp phần chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp và kinh tế nông thôn, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Cùng với sự phát triển kinh tế, cơ sở hạ tầng nông thôn(giao thông, hệ thống điện, thông tin ) được đầu tưu ngày càng hiện đại, đáp ứng nhu cầu sống, sinh hoạt, đi lại của người dân Mạng lưới điện, thông tin liên lạc, trường học, nhà ở của người dân đều được sửa chữa, xây mới khang trang hơn Việc làm cho người lao động ngày càng đa dạng: sản xuât nông nghiệp, các làng nghề truyền thống được khôi phục, công nghiệp, xây dựng, dịch vụ Nhờ vậy, nguồn thu của người dân cũng đa dạng và tăng cao, tính khép kín, cục bộ, địa phương ở nông thôn dần bị phá vỡ, giao lưu kinh tế, văn hoá ở

nông thôn mở rộng Đời sống vật chất và tinh thần của người dân được cải thiện

Thứ hai, chuyển đổi mục đích sử dụng đất cũng đang kéo theo nhiều vấn đề xã hội: thiếu việc làm cho người lao động, tệ nạn xã hội gia tăng, ô nhiễm môi trường ở nông thôn, những giá trị của văn hoá gia đình có nguy cơ

mờ nhạt

2 Những biến đổi của quan hệ gia đình, dòng họ dưới tác động của chính sách chuyển đổi mục đích sử dụng đất

Những giá trị về quan hệ gia đình, dòng họ trong văn hoá gia đình truyền thống

Trong các gia đình Việt Nam, quan hệ giữa các thành viên không đơn giản là quan hệ giữa các công dân (mặc dù có bao hàm quyền lợi và nghĩa vụ công dân theo luật pháp nhà nước) Đó còn là những quan hệ bắt nguồn từ những liên hệ máu mủ, ruột thịt được hình thành trên cơ sở tình và nghĩa, trong sự đùm bọc và hy sinh cho nhau giữa các thành viên, nhằm vun đắp cho

sự êm ấm và hòa thuận của gia đình Đó là những quan hệ được xây dựng từ

sự hy sinh lợi ích cá nhân vì lợi ích gia đình, không có sự so đo, tị nạnh hơn kém, được thua giữa các thành viên, mà là sự nhân nhượng và tha thứ cho nhau, “chín bỏ làm mười”

Các mối quan hệ gia đình, dòng họ có vị trí rất quan trọng trong xã hội Theo phân tích thống kê, những câu ca dao, tục ngữ nói về quan hệ gia đình, dòng họ chiếm tới trên 77% toàn bộ những câu nói về quan hệ xã hội.(Nguyễn Duy Bắc, 2008) Các quan hệ đó được giữ gìn bảo lưu trong một thiết chế xã

hội quan trọng, đó là gia đình, với một kiểu văn hóa đặc trưng – văn hóa gia đình

Trong xã hội Việt Nam truyền thống, văn hoá gia đình thể hiện thành gia phong(nếp nhà), thành truyền thống gia đình, dòng họ Đó là lòng thương yêu của cha mẹ đối với con cái, đạo hiếu của con cái với cha mẹ, lòng biết ơn ông bà, tổ tiên, sự đùm bọc, giúp đỡ, che chở lẫn nhau giữa các thành viên gia đình và dòng họ Đó là lòng chung thuỷ giữa vợ và chồng, sự nhường nhịn lẫn nhau giữa anh chị em một nhà Gia đình sống với nhau có nghĩa, có tình, êm

ấm, thuận hòa

Trên thực tế, mặc dù có những tác động mạnh mẽ của sự phát triển kinh

tế - xã hội, về cơ bản, những giá trị trong quan hệ gia đình, dòng họ vẫn được duy trì và bảo lưu Ý thức gắn bó huyết thống do nhu cầu tình cảm, quyền lợi vẫn còn được nuôi dưỡng khá mạnh mẽ.(Ngô Văn Giá, 2007)

Tuy nhiên, những quan hệ đó cũng mang những sắc thái mới cho phù hợp với những thay đổi của điều kiện kinh tế - xã hội, trong đó có sự chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại những khu vực công nghiệp hóa, hiện đại hóa Sự tồn tại đan xen nhau giữa giá trị cũ đang biến đổi và giá trị mới đang hình thành trong quan hệ gia đình, dòng họ tại các khu vực này là đặc điểm nổi bật trong giai đoạn hiện nay

Sự biến đổi trong quan hệ gia đình, dòng họ

Tự do cá nhân, dân chủ trong quan hệ gia đình, dòng họ

Trong gia đình truyền thống, mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình được củng cố bằng chế độ tông pháp và chế độ gia trưởng Theo đó, cả

ba mối quan hệ cơ bản của gia đình(vợ-chồng; cha-con; anh-em) tuân theo

một tôn ty, trật tự chặt chẽ, chúng được bảo lưu trong thời gian dài ở khu vực nông thôn Tuy nhiên, cùng với sự phát triển kinh tế- xã hội, những mối quan

hệ này đã có những thay đổi đáng kể Sức nặng của tôn ty, trật tự không còn nặng nề như trước mà thay vào đó là sự bình đẳng hơn theo kiểu “trên kính dưới nhường” và đề cao tự do cá nhân Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất đai đã tác động mạnh mẽ đến sự thay đổi này

Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất đai đã dẫn đến xu hướng giảm hình thái gia đình mở rộng, nhiều thế hệ cùng chung sống, gia đình hạt nhân trở nên phổ biến Trước kia, đất canh tác có nhiều, gia đình là một đơn vị kinh

tế mà các thành viên cùng tham gia sản xuất, do đó nhu cầu cần nhiều lao động Hiện nay, đất canh tác ít hơn, nông nghiệp chỉ là một phương thức mang lại thu nhập gia đình, các hoạt động kinh tế do cá nhân thực hiện ngoài gia đình sẽ tăng lên Không phải tất cả các thành viên trong gia đình đều tham gia sản xuất nông nghiệp mà họ phải tìm kiếm công việc khác: làm công nhân trong các khu công nghiệp, di cư ra các đô thị để làm việc Sự tự do lựa chọn nghề nghiệp của cá nhân rất quan trọng Do vậy, gia đình hạt nhân là mô hình thích hợp để cho mỗi cá nhân có thể tự do lựa chọn công việc mà không chịu sức ép từ phía gia đình lớn hoặc dòng họ Các quan hệ của hình thái gia đình này có những đặc điểm là:

Tương đối tự do so với sức ảnh hưởng của gia đình mở rộng, dòng họ Sau khi kết hôn, vợ-chồng không chung sống với bà con nội ngoại mà chuyển sang nơi ở mới do đó hình thành nên cộng đồng sinh sống độc lập

Trọng tâm của gia đình đã chuyển từ mối quan hệ ông-bà, bố-mẹ và con cái sang quan hệ vợ chồng, cho nên sức hấp dẫn và tính thân mật về mặt tình

cảm giữa hai vợ chồng được đề cao và tính năng quan hệ về mặt tình cảm của gia đình được tăng cường

Gia đình hạt nhân có sự độc lập về quan hệ kinh tế và tạo cho mỗi thành viên khoảng không gian tự do tương đối để phát triển tự do cá nhân

Quan hệ gia trưởng được thay thế bởi quan hệ bình đẳng hơn giữa người chồng và người vợ trong gia đình Trong gia đình trước kia, nam giới luôn giữ vị trí chủ gia đình do họ đảm nhiệm những công việc chính, nặng nhọc Người phụ nữ luôn ở trong tình thế là người phụ thuộc vào nam giới, đảm nhiệm các công việc ở trong nhà(nội trợ, chăm sóc con cái ) Khi diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp, người đàn ông không còn giữ được thế độc quyền trong việc nuôi dưỡng gia đình

Trong khi đó, người phụ nữ có cơ hội tăng thu nhập từ việc đi làm cho khu công nghiệp, tham gia các hoạt động dịch vụ Việc kiếm tiền được chuyển một phần hoặc sang cả người vợ Người chủ gia đình trở nên đa dạng hơn, có thể là người đàn ông/người chồng; người phụ nữ/người vợ; hay cả hai

vợ chồng Quan hệ giữa vợ chồng về quyền sở hữu các tài sản lớn trong gia đình cũng thay đổi theo hướng người phụ nữ ngày càng có nhiều quyền sở hữu các tài sản của hộ gia đình hơn

Có thể nói, ở các khu vực công nghiệp hóa, đô thị hóa hiện nay, quyền

tự do dân chủ của mỗi thành viên trong gia đình được tôn trọng hơn, không có

sự áp đặt một chiều của chồng đối với vợ, của cha mẹ đối với con cái cũng như sự phân biệt đối xử giữa con trai và con gái Uy quyền độc đoán cuả người chủ gia đình, của người đàn ông dần mất đi Gia đình quan tâm đến lợi ích cá nhân, không lấy quyền của cha mẹ, của người trên để áp đặt nguyện vọng cuả con cái Một nguyên tắc ứng xử mới của các gia đình này hiện nay

đang được xác lập: sự dung hòa giữa lợi ích của từng thành viên với lợi ích chung của gia đình Cái chung hợp lý, có lợi lâu dài cho cả gia đình được coi trọng, cái riêng chính đáng của cá nhân, không hại cho lợi ích chung được tôn trọng

Xu hướng quan hệ gia đình, dòng họ trở nên lỏng lẻo hơn

Tự do cá nhân được đề cao cũng có nghĩa là giá trị cộng đồng gia đình, dòng họ bị ảnh hưởng Các quan hệ gia đình, dòng họ trở nên lỏng lẻo hơn dưới tác động của chính sách chuyển đổi mục đích sử dụng đất

Trước hết, đối với các quan hệ gia đình, trước khi bị thu hồi đất, do có một không gian rộng, ngôi nhà được thiết kế để có thể tối đa hóa không gian sinh hoạt chung của cả gia đình Với kiểu kiến trúc như thế, các thành viên trong gia đình có nhiều điều kiện liên kết các quan hệ: quan hệ với xóm giềng qua khoang sân và hiên rộng; quan hệ với các thành viên khác trong gia đình qua phần sinh hoạt chung ở giữa nhà; quan hệ với các thế hệ đi trước trong họ tộc qua bàn thờ gia tiên đặt ở trung tâm

Sau khi đất bị thu hồi, diện tích đất trung bình cho mỗi hộ gia đình thu hẹp lại Người dân khi làm nhà phải thiết kế theo hướng tiết kiệm không gian Những ngôi nhà cao tầng với kết cấu nhiều phòng mọc lên thay cho nhà tranh tre, mái ngói Không gian sinh hoạt chung của gia đình bị giảm, thay vào đó là các phòng riêng cho từng thành viên trong gia đình Thay vì nằm ở trung tâm ngôi nhà, bàn thờ tổ tiên được đưa lên tầng cao nhất Kiến trúc nhà ở của khu vực đang đô thị hóa bắt đầu theo kiểu kiến trúc ở nội thành.Mối liên hệ giữa các thành viên trong gia đình bắt đầu có giãn cách, trước hết là do không gian

“Mỗi người một phòng, trước khi thu hồi đất thì chúng tôi làm nhà bốn gian Nhưng giờ chúng tôi làm nhà cao cấp hơn thì mỗi người một phòng.”

Trong những không gian riêng như vậy, các thành viên trong gia đình ít

có điều kiện gặp nhau hơn, chỉ trong bữa ăn, mọi người có mặt đông đủ nhất Tuy nhiên, nếu như trước kia chỉ duy nhất có sản xuất nông nghiệp, cả ba bữa

họ ăn cùng nhau Bây giờ, công việc khác nhau, người làm trong khu công nghiệp, người đi bán hàng, người làm ruộng, giờ giấc khác nhau Bữa trưa của các gia đình khu vực đô thị hóa cũng đang có xu hướng diễn ra như trong nội thành, tức là thường xuyên không có đủ các thành viên, chỉ có bữa tối, các thành viên trong gia đình mới có điều kiện quây quần với nhau

“Trước các hộ thuần nông, làm ruộng, một ngày quần tụ đủ

ba bữa Sau khi khu công nghiệp phát triển, con em là công nhân,

ít đông đủ bữa sáng, chỉ bữa tối.”

Theo kết quả điều tra của nhóm thực hiện đề tài ở một số khu vực đang diễn ra công nghiệp hóa, đô thị hóa, chỉ có 4,1% số người được hỏi ăn bữa sáng cùng gia đình, với bữa trưa, còn thấp hơn nhiều: 2,3% Đông đảo nhất vẫn là bữa tối, 93,6% số người tham gia

Bên cạnh đó, việc bố mẹ đi làm suốt ngày, phần lớn xa nhà, quỹ thời gian dành cho việc chăm sóc con cái và người già suy giảm (do sự tham gia của người phụ nữ vào các công việc tạo thu nhập cho gia đình) ít có thời gian gần con, chăm sóc và theo dõi việc học tập, vui chơi của con cái, phó mặc con cái cho nhà trường, các đoàn thể trong việc giáo dục văn hóa và nhân cách Phỏng vấn sâu người dân cho thấy rõ tình trạng đang trở nên phổ biến này:

“Ảnh hưởng nhiều chứ, mình điều kiện không có thì mới phải

đi làm thôi, chứ đi làm thì công việc nhiều, thời gian chăm sóc con

ít đi Chỉ có buổi tối ở nhà nhưng cả ngày đi làm về mệt cũng không làm được nhiều việc nhà và chăm sóc con” (Nữ 27 tuổi, công nhân

khu công nghiệp)

Một số thành viên trong các gia đình nông thôn, nhiều nhất là thanh niên, đã rời bỏ nông thôn, từ bỏ nghề nông để đổ xô về các đô thị tìm kiêm việc làm, sinh sống ngày một đông Sự rời bỏ nông nghiệp, nông thôn của lực lượng lao động này đã tạo ra không ít biến động trong nếp sống cổ truyền của đông đảo gia đình Cấu trúc gia đình biến đổi với việc xuất hiện loại gia đình không đầy đủ, thiếu vắng vợ hoặc chồng đi làm ăn ở xa Sự phân tán về nơi cư trú và cách kiếm sống, lối sống thị thành mới được hấp thụ ở lực lượng này đã khiến cho sự gắn bó, mối liên kết vốn rất chặt chẽ

và bền vững giữa họ với các thành viên trong gia đình cũng dần có phần bị lơi lỏng và ngày càng trở nên lỏng lẻo hơn

Đối với dòng họ, quan hệ trở nên phức tạp hơn Nếu như kết cấu họ mạc có xu hướng lỏng lẻo hơn thì những sinh hoạt họ mạc có lợi cho cá nhân vẫn được duy trì ở mức độ chu đáo.(Ngô Văn Giá, 2007)

Về kết cấu họ mạc, trước kia, nhiều làng, xóm là nơi cộng cư của một dòng họ, chẳng hạn Đỗ Xá, Trần Xã mỗi dòng họ lại có một khu đất riêng gọi là kỵ điền, hoa lợi từ mảnh đất công này được dùng vào việc họ như sửa chữa, tôn tạo hay mua sắm đồ thờ tự trong nhà thờ họ Những ngôi nhà thờ họ, ruộng họ, lối sống quần cư họ mạc là cơ sở cho sự gắn kết cộng đồng dòng họ